गरुडपुराणम्

पौर्णमास्यां मृतो योऽसौ चतुर्थी तस्य चोनका । चतुर्थ्यान्तु मृतो यस्तु नवमी तस्य चोनका ॥ २,३४.

कोणी पौर्णिमेला मरण पावला असेल, तर त्याच्यासाठी चतुर्थी रिक्त मानली जाते. आणि चतुर्थीला मरण पावला असेल, तर नवमी रिक्त समजावी.

नवम्याञ्च मृतो यश्च रिक्ता तस्य चतुर्दशी । एता रिक्ताश्च विज्ञेया अन्त्येष्टौ कुशलेन च ॥ २,३४.

नवमीला मरण पावलेल्या व्यक्तीसाठी चतुर्दशी रिक्त असते. या रिक्त तिथी अंतिम संस्कारात जाणून ठेवाव्यात, असे जाणकार सांगतात.

एकादशाहे यच्छ्राद्धं नवकं तत्प्रकीर्तितम् । चतुष्पथे त्यजेदन्नं पुनः स्नानं समाचरेत् ॥ २,३४.

एकादश दिवशी जे श्राद्ध केले जाते, त्याला नवक म्हणतात. चौकात अन्न सोडावे आणि पुन्हा स्नान करावे.

एकादशाहादारभ्य घटस्यान्नं जलान्वितम् । दिनेदिने च दातव्यमब्दं यावद्द्विजोत्तमे ॥ २,३४.

एकादश दिवशीपासून पुढे, पाण्याचा घट घेऊन, रोज उत्तम ब्राह्मणांना अन्न व पाणी द्यावे. हे एक वर्षभर करावे.

मानुषस्य शरीरे तु विद्यते ह्यस्थिसञ्चयः । तत्संख्यः सर्वदेहेषु षष्ट्यधिकशतत्रयम् ॥ २,३४.

माणसाच्या शरीरात हाडांचा संच असतो. सर्व शरीरात हाडांची संख्या एकशे साठ आणि सहा, म्हणजे एकशे साठ-सहा असते.

उदकुम्भेन पुष्टानि तान्यस्थीनि भवन्ति हि । एतस्माद्दीयते कुम्भः प्रीतिः प्रेतस्य जायते ॥ २,३४.

पाण्याच्या घटामुळे ही हाडे पुष्ट होतात. म्हणूनच घट द्यावा लागतो आणि त्यामुळे मृत व्यक्तीला समाधान मिळते.

यस्मिन् दिने मृतो जन्तुरटव्यां विषमेऽपि वा । यदा तदा भवेद्दाहः सूतकं मृतवासरात् ॥ २,३४.

ज्या दिवशी जीव मरण पावतो, जरी तो जंगलात किंवा कठीण जागी असला, तरी त्या दिवशीच दाह करावा. मृत्यूच्या दिवसापासून अपवित्रता सुरू होते.

तिलपात्रं तथान्नाद्यं गन्धधपादिकञ्च यत् । एकादशाहे दातव्यं तेन शूद्धो द्विजो भवेत् ॥ २,३४.

एकादश दिवशी, तीळाची पाने, अन्न आणि सुगंधी पदार्थ द्यावेत. यामुळे ब्राह्मण शुद्ध होतो.

क्षत्त्रियो द्वादशाहे तु वैश्यः पञ्चदशे तथा । शुद्धिः शूद्रस्य मासेन मृतके जातसूतके ॥ २,३४.

क्षत्रियासाठी द्वादश दिवशी, वैश्यासाठी पंधराव्या दिवशी, आणि शूद्रासाठी एक महिना पूर्ण झाल्यावर, मृत्यू किंवा जन्माच्या अपवित्रतेत शुद्धी मिळते.

मासत्रये त्रिरात्रं स्यात्षण्मासेन तु पक्षिणी । अहः संवत्सरादर्ब्वाक्पूर्णे दत्त्वोदकं शुचिः । अनेनैवा नुसारेण शुद्धिः स्यात्सार्ववर्णिकी ॥ २,३४.

तीन महिन्यांसाठी तीन दिवस अपवित्रता असते; सहा महिन्यांनी पक्ष्यांसाठी शुद्धी मिळते. एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर पाणी दिल्याने शुद्धी मिळते. या नियमाने सर्व जातींना शुद्धी होते.

एकादशाहप्रभृति पुरतः प्रतिवत्सरम् । विश्वेदेवांस्तु सम्पूज्य पिण्डमेकञ्च निर्वपेत् ॥ २,३४.

एकादश दिवशीपासून पुढे, प्रत्येक वर्षी, विश्वेदेवांची पूजा करून एक पिंड अर्पण करावा.

यथा तारागणाः सर्वे च्छाद्यन्ते रविरश्मिभिः । एवं प्रच्छाद्यते सर्वं न प्रेतो भवति क्वचित् ॥ २,३४.

जसे सूर्याच्या किरणांनी सर्व तारे झाकले जातात, तसेच सर्व काही लपते; मृत व्यक्ती कुठेही सापडत नाही.

शय्यादानं प्रशंसन्ति सर्वदैव द्विजोत्तमाः । अनित्यं जीवनं य्समात्पश्चात्को नु प्रदास्यति ॥ २,३४.

सर्वश्रेष्ठ ब्राह्मण नेहमीच शय्यादानाचे कौतुक करतात. जीवन क्षणभंगुर आहे, पुढे कोण देईल?

तावद्वन्धुः पिता तावद्यावज्जीवति मानवः । मृते मृत इति ज्ञात्वा क्षणात्स्नेहो निवर्तते ॥ २,३४.

माणूस जिवंत असतानाच तो आपला नातेवाईक किंवा वडील असतो. मृत्यू झाल्यावर, 'तो मरण पावला' हे कळताच, क्षणात आपुलकी संपते.

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरेवं ज्ञात्वा मुहुर्मुहुः । जीवन्नपीति सञ्चिन्त्य स्वीयं हितमनुस्तमरेत् ॥ २,३४.

स्वतःच स्वतःचा खरा मित्र आहे, हे वारंवार लक्षात ठेवावे. आपण जिवंत आहोत, हे जाणून, नेहमीच आपल्या हिताचा विचार करावा.

मृतानां कः सुतो दद्याद्द्विजेशय्यां सतूलिकाम् । एवं जानन्निदं सर्वं स्वहस्तेनैव दापयेत् ॥ २,३४.

मृत व्यक्तीच्या मुलांपैकी कोण ब्राह्मणाला गादीसह पलंग देईल? हे सर्व नीट समजून, स्वतःच्या हातानेच हे दान करावे.

तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारुमर्यो दृढाम् । दन्तादिरुचिरां रम्यां हेमपट्टै रलङ्कृताम् । तस्यां संस्थाप्य हैमञ्च हरिं लक्ष्म्या समन्वितम् ॥ २,३४.

म्हणून, उत्तम लाकडाचा, मजबूत आणि सुंदर असा, हस्तीदंत व सोन्याच्या पट्ट्यांनी सजवलेला पलंग घ्यावा. त्या पलंगावर लक्ष्मीसमवेत सोन्याचा हरि ठेवावा.

घृतपूर्णञ्च कलशं परिकल्पयेत् । विज्ञेयो गरुड प्रीत्यै स निद्राकलशो बुधैः ॥ २,३४.

तूप भरलेला कलश तयार करावा. हेच विद्वानांच्या मते गरुडाच्या आनंदासाठी 'निद्राकलश' म्हणून ओळखले जाते.

ताम्बूलकुङ्कुमक्षोदकर्पूरागुरुचन्दनम् । दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम् ॥ २,३४.

तांबूल, केशर, साखर, कापूर, अगर, चंदन, दिवा, पादत्राणे, छत्री, चामर, आसन आणि भांडे—

पार्श्वेषु स्थापयेच्छक्त्या सप्तधान्यानि चैवहि । शयनस्थस्य भवति यच्चान्यदुपकारकम् ॥ २,३४.

शक्य तितक्या बाजूंना सात प्रकारचे धान्य ठेवावे आणि पलंगावर झोपणाऱ्यास जे काही उपयुक्त असेल तेही ठेवावे.

भृङ्गारकरकादर्शं पञ्चवर्णं वितानकम् । शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ २,३४.

आरसा, सौंदर्य प्रसाधनाचा डबा, पाच रंगांचे छत्र—असा सर्व तयारीनंतर हा पलंग ब्राह्मणाला अर्पण करावा.

सपत्नीकाय सम्पूज्य स्वर्लोकसुखदायिनीम् । वस्त्रैः सुशोभनैः पूज्य चैलकं परिधापयेत् ॥ २,३४.

पत्नीसमवेत त्या पलंगाची पूजा करावी, तो स्वर्गसुख देणारा मानावा, सुंदर वस्त्रांनी सजवावा आणि छान चादर घालावी.

कर्णकण्ठाङ्गुलीबाहुभूषणैश्चित्रभूषणैः । गृहोपकरणैर्युक्तं गृहं धेन्वा समन्वितम् ॥ २,३४.

कान, गळा, बोटे, बाहू यांसाठी दागिने, विविध अलंकार, घरगुती वस्तू आणि एक गाय यांसह तो घर सजवावा.

ततोर्ऽघः सम्प्रदातव्यः पञ्चरत्नफलाक्षतैः ॥ २,३४.

नंतर पाच प्रकारच्या रत्नांनी आणि अखंड अक्षतांनी अर्घ्य द्यावा.

यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरकन्यया । शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनिजन्मनि ॥ २,३४.

जसे सागरकन्येसहित कृष्णाचा पलंग कधीही रिकामा राहत नाही, तसे माझ्या प्रत्येक जन्मात माझा पलंग कधीही रिकामा राहू नये.

दत्त्वैवं तल्पममलं क्षमाप्य च विसर्जयेत् । तथा चैकादशाहे तु विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ २,३४.

असा निर्मळ पलंग दान करून, क्षमा मागावी आणि ब्राह्मणाला निरोप द्यावा. हा विधी एकादश दिवशी करावा असे सांगितले आहे.

ददाति यो हि धर्मार्थे बान्धवो बान्धवे मृते । विशेषमत्र पक्षे तु कथ्यमानं मया शृणु ॥ २,३४.

जो कोणी धर्मासाठी मृत व्यक्तीच्या नातेवाइकाला काही देतो, त्या विषयी विशेष सांगतो, ऐक.

उपयुक्तञ्च तस्यासीत्यत्किञ्चित्स्वगृहे पुरा । तस्य यद्गात्रसं लग्नं वस्त्रं भाजनवाहनम् । यदभीष्टञ्च तस्यासीत्तत्सर्वं परिकल्पयेत् ॥ २,३४.

त्याने पूर्वी आपल्या घरी जे वापरले—कपडे, भांडी, वाहनं, जी त्याच्या शरीराला लागली, आणि त्याला जे आवडत असे, ते सर्व तयार ठेवावे.

स्थापयेत्पुरुषं हैमं शय्योपरि शुभं बुधः । पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता ॥ २,३४.

शहाणा माणूस सोन्याचा पुरुषरूप पुतळा पलंगावर ठेवावा. त्याची पूजा करून, मृतासाठी सांगितल्याप्रमाणे पलंग द्यावा.