गरुडपुराणम्

पृथक्शरावयोर्दद्यादेकाहं क्षीरमम्बु च । एकोद्दिष्टन्तु वै श्राद्धं चतुर्थेऽहनि कारयेत् ॥ २,३४.

एक दिवस दूध आणि पाणी वेगवेगळ्या भांड्यात द्यावे; चौथ्या दिवशी एकोद्दिष्ट श्राद्ध करावे.

प्रथमेऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते । चक्षुः श्रोत्रञ्च नासा च द्वितीयेऽह्नि प्रजायते ॥ २,३४.

पहिल्या दिवशी दिलेल्या पिंडामुळे डोके तयार होते; दुसऱ्या दिवशी डोळे, कान आणि नाक निर्माण होतात.

गण्डौ वक्त्रं तथा ग्रीवा तृतीयेऽहनि जायते । हृदयं कुक्षिरुदरं चतुर्थे तद्वदेव हि ॥ २,३४.

तिसऱ्या दिवशी गाल, तोंड आणि मान तयार होतात; चौथ्या दिवशी हृदय, पोट आणि कंबरेचे भाग बनतात.

कटिपृष्ठं गुदञ्चापि पञ्चमेऽहनि जायते । षष्ठे ऊरू च विज्ञेये सप्तमे गुल्फसम्भवः ॥ २,३४.

पाचव्या दिवशी कंबर, पाठ आणि गुदद्वार तयार होतात; सहाव्या दिवशी मांड्या, आणि सातव्या दिवशी घोट्यांचा जन्म होतो.

अष्टमे दिवसे प्राप्ते जङ्घे च भवतोऽण्डज । पादौ च नवमे ज्ञेयौ दशमे बलवत्क्षुधा ॥ २,३४.

आठव्या दिवशी पिंडांच्या प्रभावाने पोटऱ्या तयार होतात; नवव्या दिवशी पाय, आणि दहाव्या दिवशी तीव्र भूक लागते.

एकादशाहे यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु । सिद्धान्नं तस्य दातव्यं कृशराः पूपकाः पयः । प्रक्षाल्य विप्रचरणावर्घ्यं धूपञ्च दीपक्रम् ॥ २,३४.

अकराव्या दिवशीचा पिंड मांसासह द्यावा; त्यासोबत शिजवलेले अन्न, खीर, पुरी आणि दूध अर्पण करावे; पाय धुवून, पाद्य, अर्घ्य, धूप आणि दिवा यांची योग्य क्रमाने पूजा करावी.

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धान्यैकादशे तथा । त्रिपक्षञ्चापि षण्मासे द्वे श्राद्धानि च षोडश ॥ २,३४.

बारा प्रतिमांच्या श्राद्धांसह अकराव्या दिवशीही श्राद्ध करावे; सहा महिन्यांत प्रत्येक पक्षात एक असे सोळा श्राद्ध पूर्ण करावीत.

प्रति मासं प्रदातव्यं मृताहे या तिथिर्भवेत् । स मासः प्रथमो ज्ञेय इति वेदविदो विदुः ॥ २,३४.

प्रत्येक महिन्याला, मृत्यू ज्या तिथीला झाला असेल, त्याच तिथीला श्राद्ध करावे. हा पहिला महिना समजावा, असे वेदज्ञ लोक सांगतात.

शवहस्ते च यच्छ्राद्धं मृतिस्थाने द्विजासने । तदेव प्रथमं श्राद्धं तत्स्यादेकादशेऽहनि ॥ २,३४.

मृतदेहाजवळ, मृत्यूच्या ठिकाणी, ब्राह्मणांना बसवून जे श्राद्ध केले जाते, ते पहिले श्राद्ध मानले जाते. हे श्राद्ध एकादश दिवशी करावे.

सा तिथिर्मासिके श्राद्धे मृतो यस्मिन् दिने नरः । रिक्तयोश्च त्रिपक्षे च सा तिथिर्नाद्रियेत वै ॥ २,३४.

मासिक श्राद्धासाठी, ज्या तिथीला माणूस मरण पावला, तीच तिथी घ्यावी. पण ती तिथी रिक्त किंवा त्रिपक्षात आली, तर ती तिथी धरू नये.

पौर्णमास्यां मृतो योऽसौ चतुर्थी तस्य चोनका । चतुर्थ्यान्तु मृतो यस्तु नवमी तस्य चोनका ॥ २,३४.

कोणी पौर्णिमेला मरण पावला असेल, तर त्याच्यासाठी चतुर्थी रिक्त मानली जाते. आणि चतुर्थीला मरण पावला असेल, तर नवमी रिक्त समजावी.

नवम्याञ्च मृतो यश्च रिक्ता तस्य चतुर्दशी । एता रिक्ताश्च विज्ञेया अन्त्येष्टौ कुशलेन च ॥ २,३४.

नवमीला मरण पावलेल्या व्यक्तीसाठी चतुर्दशी रिक्त असते. या रिक्त तिथी अंतिम संस्कारात जाणून ठेवाव्यात, असे जाणकार सांगतात.

एकादशाहे यच्छ्राद्धं नवकं तत्प्रकीर्तितम् । चतुष्पथे त्यजेदन्नं पुनः स्नानं समाचरेत् ॥ २,३४.

एकादश दिवशी जे श्राद्ध केले जाते, त्याला नवक म्हणतात. चौकात अन्न सोडावे आणि पुन्हा स्नान करावे.

एकादशाहादारभ्य घटस्यान्नं जलान्वितम् । दिनेदिने च दातव्यमब्दं यावद्द्विजोत्तमे ॥ २,३४.

एकादश दिवशीपासून पुढे, पाण्याचा घट घेऊन, रोज उत्तम ब्राह्मणांना अन्न व पाणी द्यावे. हे एक वर्षभर करावे.

मानुषस्य शरीरे तु विद्यते ह्यस्थिसञ्चयः । तत्संख्यः सर्वदेहेषु षष्ट्यधिकशतत्रयम् ॥ २,३४.

माणसाच्या शरीरात हाडांचा संच असतो. सर्व शरीरात हाडांची संख्या एकशे साठ आणि सहा, म्हणजे एकशे साठ-सहा असते.

उदकुम्भेन पुष्टानि तान्यस्थीनि भवन्ति हि । एतस्माद्दीयते कुम्भः प्रीतिः प्रेतस्य जायते ॥ २,३४.

पाण्याच्या घटामुळे ही हाडे पुष्ट होतात. म्हणूनच घट द्यावा लागतो आणि त्यामुळे मृत व्यक्तीला समाधान मिळते.

यस्मिन् दिने मृतो जन्तुरटव्यां विषमेऽपि वा । यदा तदा भवेद्दाहः सूतकं मृतवासरात् ॥ २,३४.

ज्या दिवशी जीव मरण पावतो, जरी तो जंगलात किंवा कठीण जागी असला, तरी त्या दिवशीच दाह करावा. मृत्यूच्या दिवसापासून अपवित्रता सुरू होते.

तिलपात्रं तथान्नाद्यं गन्धधपादिकञ्च यत् । एकादशाहे दातव्यं तेन शूद्धो द्विजो भवेत् ॥ २,३४.

एकादश दिवशी, तीळाची पाने, अन्न आणि सुगंधी पदार्थ द्यावेत. यामुळे ब्राह्मण शुद्ध होतो.

क्षत्त्रियो द्वादशाहे तु वैश्यः पञ्चदशे तथा । शुद्धिः शूद्रस्य मासेन मृतके जातसूतके ॥ २,३४.

क्षत्रियासाठी द्वादश दिवशी, वैश्यासाठी पंधराव्या दिवशी, आणि शूद्रासाठी एक महिना पूर्ण झाल्यावर, मृत्यू किंवा जन्माच्या अपवित्रतेत शुद्धी मिळते.

मासत्रये त्रिरात्रं स्यात्षण्मासेन तु पक्षिणी । अहः संवत्सरादर्ब्वाक्पूर्णे दत्त्वोदकं शुचिः । अनेनैवा नुसारेण शुद्धिः स्यात्सार्ववर्णिकी ॥ २,३४.

तीन महिन्यांसाठी तीन दिवस अपवित्रता असते; सहा महिन्यांनी पक्ष्यांसाठी शुद्धी मिळते. एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर पाणी दिल्याने शुद्धी मिळते. या नियमाने सर्व जातींना शुद्धी होते.

एकादशाहप्रभृति पुरतः प्रतिवत्सरम् । विश्वेदेवांस्तु सम्पूज्य पिण्डमेकञ्च निर्वपेत् ॥ २,३४.

एकादश दिवशीपासून पुढे, प्रत्येक वर्षी, विश्वेदेवांची पूजा करून एक पिंड अर्पण करावा.

यथा तारागणाः सर्वे च्छाद्यन्ते रविरश्मिभिः । एवं प्रच्छाद्यते सर्वं न प्रेतो भवति क्वचित् ॥ २,३४.

जसे सूर्याच्या किरणांनी सर्व तारे झाकले जातात, तसेच सर्व काही लपते; मृत व्यक्ती कुठेही सापडत नाही.

शय्यादानं प्रशंसन्ति सर्वदैव द्विजोत्तमाः । अनित्यं जीवनं य्समात्पश्चात्को नु प्रदास्यति ॥ २,३४.

सर्वश्रेष्ठ ब्राह्मण नेहमीच शय्यादानाचे कौतुक करतात. जीवन क्षणभंगुर आहे, पुढे कोण देईल?

तावद्वन्धुः पिता तावद्यावज्जीवति मानवः । मृते मृत इति ज्ञात्वा क्षणात्स्नेहो निवर्तते ॥ २,३४.

माणूस जिवंत असतानाच तो आपला नातेवाईक किंवा वडील असतो. मृत्यू झाल्यावर, 'तो मरण पावला' हे कळताच, क्षणात आपुलकी संपते.

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरेवं ज्ञात्वा मुहुर्मुहुः । जीवन्नपीति सञ्चिन्त्य स्वीयं हितमनुस्तमरेत् ॥ २,३४.

स्वतःच स्वतःचा खरा मित्र आहे, हे वारंवार लक्षात ठेवावे. आपण जिवंत आहोत, हे जाणून, नेहमीच आपल्या हिताचा विचार करावा.

मृतानां कः सुतो दद्याद्द्विजेशय्यां सतूलिकाम् । एवं जानन्निदं सर्वं स्वहस्तेनैव दापयेत् ॥ २,३४.

मृत व्यक्तीच्या मुलांपैकी कोण ब्राह्मणाला गादीसह पलंग देईल? हे सर्व नीट समजून, स्वतःच्या हातानेच हे दान करावे.

तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारुमर्यो दृढाम् । दन्तादिरुचिरां रम्यां हेमपट्टै रलङ्कृताम् । तस्यां संस्थाप्य हैमञ्च हरिं लक्ष्म्या समन्वितम् ॥ २,३४.

म्हणून, उत्तम लाकडाचा, मजबूत आणि सुंदर असा, हस्तीदंत व सोन्याच्या पट्ट्यांनी सजवलेला पलंग घ्यावा. त्या पलंगावर लक्ष्मीसमवेत सोन्याचा हरि ठेवावा.

घृतपूर्णञ्च कलशं परिकल्पयेत् । विज्ञेयो गरुड प्रीत्यै स निद्राकलशो बुधैः ॥ २,३४.

तूप भरलेला कलश तयार करावा. हेच विद्वानांच्या मते गरुडाच्या आनंदासाठी 'निद्राकलश' म्हणून ओळखले जाते.

ताम्बूलकुङ्कुमक्षोदकर्पूरागुरुचन्दनम् । दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम् ॥ २,३४.

तांबूल, केशर, साखर, कापूर, अगर, चंदन, दिवा, पादत्राणे, छत्री, चामर, आसन आणि भांडे—