गरुडपुराणम्

गृहद्वारे श्मशाने वा तीर्थे देवालयेऽपि वा । यत्राद्यो दीयते पिण्डस्तत्र सर्वान् समापयेत् ॥ २,३४.

घराच्या दारात, स्मशानभूमीत, तीर्थस्थळी किंवा देवळात — जिथे पहिला पिंड दिला जातो, तिथेच सर्व विधी पूर्ण करावेत.

एकादशाहे यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम् । चतुर्णामेकवर्णानां शुद्ध्यर्थं स्नानमुच्यते ॥ २,३४.

अकराव्या दिवशी केलेले श्राद्ध सर्वसाधारण समजले जाते; चारही वर्णांच्या शुद्धीसाठी स्नान करणे सांगितले आहे.

कृत्वा चैकादशाहञ्च पुनः स्नात्वा शुचिर्भवेत् । दद्याद्विप्राय यः शय्यां यथोक्तं प्रेतमोक्षदाम् ॥ २,३४.

अकरावा दिवस पूर्ण केल्यावर पुन्हा स्नान करून शुद्ध व्हावे; नंतर सांगितल्याप्रमाणे ब्राह्मणाला पलंग द्यावा, ज्यामुळे मृत व्यक्तीला मुक्ती मिळते.

न भवेत्यदा स गोत्रो परोऽपि विधिमाचरेत् । भार्या वा पुरुषः कश्चित्तुष्टश्च कुरुते स्त्रियः ॥ २,३४.

गोत नसल्यास, दुसऱ्या कुणीही हा विधी करावा; किंवा पत्नी, कोणताही पुरुष किंवा समाधानी स्त्रीही करू शकते.

प्रथमेऽहनि यः पिण्डो दीयते विधिपूर्वकम् । अन्नाद्येन च तेनैव सर्वश्राद्धानि कारयेत् ॥ २,३४.

पहिल्या दिवशी नियमाप्रमाणे जो पिंड अर्पण केला जातो, त्याच अन्नाने सर्व श्राद्धविधी करावेत.

अमन्त्रं कारयेच्छ्राद्धं दशाहं नामगोत्रतः । श्राद्धं कृतन्तु यैर्वस्त्रैस्तानि त्यक्त्वा गृहं विशेत् ॥ २,३४.

दहा दिवस श्राद्ध मंत्रांशिवाय, फक्त नाव आणि गोत्र उच्चारून करावे; श्राद्ध पूर्ण झाल्यावर वापरलेली वस्त्रे सोडून घरात प्रवेश करावा.

असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यः कुर्यात्स दशाहं समापयेत् ॥ २,३४.

तो व्यक्ती गोत्राचा असो वा नसू दे, स्त्री असो वा पुरुष, जो पहिल्या दिवशी श्राद्ध करतो, त्याने दहा दिवसांचे सर्व विधी पूर्ण करावेत.

जीवस्य दशभिः पिण्डैर्देहो निष्पाद्यते ध्रुवम् । वृद्धिश्च दशभिर्मासैर्गर्भस्थस्य यथा भवेत् ॥ २,३४.

ज्याप्रमाणे गर्भातील बालक दहा महिन्यांत वाढते, त्याचप्रमाणे दहा पिंडांनी जिवाचे शरीर तयार होते.

आशौचं यावदेतस्य तावत्पिण्डोदकक्रिया । चतुर्णामपि वर्णानामेष एव विधिः स्मृतः ॥ २,३४.

अशौचाचा काळ ज्या पर्यंत असतो, तितक्या दिवस पिंड आणि पाणी अर्पण करावे; हा नियम सर्व चार वर्णांसाठी आहे.

यत्र त्रिरात्रमाशौचं तत्रादौ त्रीन् प्रदापयेत् । चतुरस्तु द्वितीयेऽह्नि तृतीये त्रींश्तथैव च ॥ २,३४.

जिथे तीन रात्रीचे अशौच असते, तिथे पहिल्यांदा तीन पिंड द्यावेत; दुसऱ्या दिवशी चार, आणि तिसऱ्या दिवशी पुन्हा तीन पिंड द्यावेत.

पृथक्शरावयोर्दद्यादेकाहं क्षीरमम्बु च । एकोद्दिष्टन्तु वै श्राद्धं चतुर्थेऽहनि कारयेत् ॥ २,३४.

एक दिवस दूध आणि पाणी वेगवेगळ्या भांड्यात द्यावे; चौथ्या दिवशी एकोद्दिष्ट श्राद्ध करावे.

प्रथमेऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते । चक्षुः श्रोत्रञ्च नासा च द्वितीयेऽह्नि प्रजायते ॥ २,३४.

पहिल्या दिवशी दिलेल्या पिंडामुळे डोके तयार होते; दुसऱ्या दिवशी डोळे, कान आणि नाक निर्माण होतात.

गण्डौ वक्त्रं तथा ग्रीवा तृतीयेऽहनि जायते । हृदयं कुक्षिरुदरं चतुर्थे तद्वदेव हि ॥ २,३४.

तिसऱ्या दिवशी गाल, तोंड आणि मान तयार होतात; चौथ्या दिवशी हृदय, पोट आणि कंबरेचे भाग बनतात.

कटिपृष्ठं गुदञ्चापि पञ्चमेऽहनि जायते । षष्ठे ऊरू च विज्ञेये सप्तमे गुल्फसम्भवः ॥ २,३४.

पाचव्या दिवशी कंबर, पाठ आणि गुदद्वार तयार होतात; सहाव्या दिवशी मांड्या, आणि सातव्या दिवशी घोट्यांचा जन्म होतो.

अष्टमे दिवसे प्राप्ते जङ्घे च भवतोऽण्डज । पादौ च नवमे ज्ञेयौ दशमे बलवत्क्षुधा ॥ २,३४.

आठव्या दिवशी पिंडांच्या प्रभावाने पोटऱ्या तयार होतात; नवव्या दिवशी पाय, आणि दहाव्या दिवशी तीव्र भूक लागते.

एकादशाहे यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु । सिद्धान्नं तस्य दातव्यं कृशराः पूपकाः पयः । प्रक्षाल्य विप्रचरणावर्घ्यं धूपञ्च दीपक्रम् ॥ २,३४.

अकराव्या दिवशीचा पिंड मांसासह द्यावा; त्यासोबत शिजवलेले अन्न, खीर, पुरी आणि दूध अर्पण करावे; पाय धुवून, पाद्य, अर्घ्य, धूप आणि दिवा यांची योग्य क्रमाने पूजा करावी.

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धान्यैकादशे तथा । त्रिपक्षञ्चापि षण्मासे द्वे श्राद्धानि च षोडश ॥ २,३४.

बारा प्रतिमांच्या श्राद्धांसह अकराव्या दिवशीही श्राद्ध करावे; सहा महिन्यांत प्रत्येक पक्षात एक असे सोळा श्राद्ध पूर्ण करावीत.

प्रति मासं प्रदातव्यं मृताहे या तिथिर्भवेत् । स मासः प्रथमो ज्ञेय इति वेदविदो विदुः ॥ २,३४.

प्रत्येक महिन्याला, मृत्यू ज्या तिथीला झाला असेल, त्याच तिथीला श्राद्ध करावे. हा पहिला महिना समजावा, असे वेदज्ञ लोक सांगतात.

शवहस्ते च यच्छ्राद्धं मृतिस्थाने द्विजासने । तदेव प्रथमं श्राद्धं तत्स्यादेकादशेऽहनि ॥ २,३४.

मृतदेहाजवळ, मृत्यूच्या ठिकाणी, ब्राह्मणांना बसवून जे श्राद्ध केले जाते, ते पहिले श्राद्ध मानले जाते. हे श्राद्ध एकादश दिवशी करावे.

सा तिथिर्मासिके श्राद्धे मृतो यस्मिन् दिने नरः । रिक्तयोश्च त्रिपक्षे च सा तिथिर्नाद्रियेत वै ॥ २,३४.

मासिक श्राद्धासाठी, ज्या तिथीला माणूस मरण पावला, तीच तिथी घ्यावी. पण ती तिथी रिक्त किंवा त्रिपक्षात आली, तर ती तिथी धरू नये.

पौर्णमास्यां मृतो योऽसौ चतुर्थी तस्य चोनका । चतुर्थ्यान्तु मृतो यस्तु नवमी तस्य चोनका ॥ २,३४.

कोणी पौर्णिमेला मरण पावला असेल, तर त्याच्यासाठी चतुर्थी रिक्त मानली जाते. आणि चतुर्थीला मरण पावला असेल, तर नवमी रिक्त समजावी.

नवम्याञ्च मृतो यश्च रिक्ता तस्य चतुर्दशी । एता रिक्ताश्च विज्ञेया अन्त्येष्टौ कुशलेन च ॥ २,३४.

नवमीला मरण पावलेल्या व्यक्तीसाठी चतुर्दशी रिक्त असते. या रिक्त तिथी अंतिम संस्कारात जाणून ठेवाव्यात, असे जाणकार सांगतात.

एकादशाहे यच्छ्राद्धं नवकं तत्प्रकीर्तितम् । चतुष्पथे त्यजेदन्नं पुनः स्नानं समाचरेत् ॥ २,३४.

एकादश दिवशी जे श्राद्ध केले जाते, त्याला नवक म्हणतात. चौकात अन्न सोडावे आणि पुन्हा स्नान करावे.

एकादशाहादारभ्य घटस्यान्नं जलान्वितम् । दिनेदिने च दातव्यमब्दं यावद्द्विजोत्तमे ॥ २,३४.

एकादश दिवशीपासून पुढे, पाण्याचा घट घेऊन, रोज उत्तम ब्राह्मणांना अन्न व पाणी द्यावे. हे एक वर्षभर करावे.

मानुषस्य शरीरे तु विद्यते ह्यस्थिसञ्चयः । तत्संख्यः सर्वदेहेषु षष्ट्यधिकशतत्रयम् ॥ २,३४.

माणसाच्या शरीरात हाडांचा संच असतो. सर्व शरीरात हाडांची संख्या एकशे साठ आणि सहा, म्हणजे एकशे साठ-सहा असते.

उदकुम्भेन पुष्टानि तान्यस्थीनि भवन्ति हि । एतस्माद्दीयते कुम्भः प्रीतिः प्रेतस्य जायते ॥ २,३४.

पाण्याच्या घटामुळे ही हाडे पुष्ट होतात. म्हणूनच घट द्यावा लागतो आणि त्यामुळे मृत व्यक्तीला समाधान मिळते.

यस्मिन् दिने मृतो जन्तुरटव्यां विषमेऽपि वा । यदा तदा भवेद्दाहः सूतकं मृतवासरात् ॥ २,३४.

ज्या दिवशी जीव मरण पावतो, जरी तो जंगलात किंवा कठीण जागी असला, तरी त्या दिवशीच दाह करावा. मृत्यूच्या दिवसापासून अपवित्रता सुरू होते.

तिलपात्रं तथान्नाद्यं गन्धधपादिकञ्च यत् । एकादशाहे दातव्यं तेन शूद्धो द्विजो भवेत् ॥ २,३४.

एकादश दिवशी, तीळाची पाने, अन्न आणि सुगंधी पदार्थ द्यावेत. यामुळे ब्राह्मण शुद्ध होतो.

क्षत्त्रियो द्वादशाहे तु वैश्यः पञ्चदशे तथा । शुद्धिः शूद्रस्य मासेन मृतके जातसूतके ॥ २,३४.

क्षत्रियासाठी द्वादश दिवशी, वैश्यासाठी पंधराव्या दिवशी, आणि शूद्रासाठी एक महिना पूर्ण झाल्यावर, मृत्यू किंवा जन्माच्या अपवित्रतेत शुद्धी मिळते.