गरुडपुराणम्

लब्धेनैव च देहेन भुङ्क्ते सुकृतदुष्कृते । वायुरूपो भ्रमत्येव वायुरूर्ध्वं स गच्छति ॥ २,३४.

मिळालेल्या देहानेच माणूस चांगल्या वाईट कर्मांचे फळ भोगतो; जीव वाऱ्यासारखा भटकतो आणि पुन्हा वर जातो.

दशाहकर्मक्रियया कुटी निष्पाद्यते ध्रुवम् । नवकैः षोडशश्राद्धैः प्रयाति हि कुटीं नरः ॥ २,३४.

दहा दिवसांचे कर्मकांड केल्याने एक झोपडी तयार होते; नऊ किंवा सोळा श्राद्धांनी माणूस त्या झोपडीला पोहोचतो.

तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमयी भवेत् । पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति ॥ २,३४.

तिळ आणि दुर्वा जमिनीवर ठेवून ती झोपडी पंचमहाभूतांची बनते; तिच्या तोंडात पाच रत्ने ठेवतात, ज्यामुळे जीव वाढतो.

यदा पुष्पं प्रनष्टं हि तदा गर्भं न धारयेत् । आदराच्च ततो भूमौ तिलदर्भान्विनिः क्षिपेत् ॥ २,३४.

फूल गळून गेले की गर्भधारणा होत नाही; म्हणून काळजीपूर्वक तिळ आणि दुर्वा जमिनीवर टाकावेत.

पशुत्वे स्थावरत्वे च यत्र क्वापि स जायते । तत्रैव जन्तुरुत्पन्नः श्राद्धं तत्रोपतिष्ठति ॥ २,३४.

जीव जिथे जन्म घेतो, मग तो पशू असो किंवा वनस्पती, तिथेच त्याचा जन्म होतो आणि श्राद्ध तिथेच पोहोचते.

धन्विना लक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तो बाणस्तदाप्नुयात् । यथा श्राद्धं यमुद्दिश्य कृतं तस्योपतिष्ठति ॥ २,३४.

जसा धनुर्धारी लक्ष्य साधून बाण सोडतो आणि तो लक्ष्यापर्यंत पोहोचतो, तसंच श्राद्ध ज्या व्यक्तीसाठी केलं जातं त्याच्यापर्यंत पोहोचतं.

यावन्नोत्पादितो देहस्तावच्छ्राद्धैर्न प्रीणनम् । क्षुधाविभ्रममापन्नो दशाहेन च तर्पितः ॥ २,३४.

नवीन देह मिळेपर्यंत श्राद्धाने मृताला समाधान मिळत नाही; उपाशी राहिलेला तो दहा दिवसांच्या विधीने तृप्त होतो.

पिण्डदानं न यस्याभूदाकाशे भ्रमते तु सः । दिनत्रयं वसंस्तोये अग्नावपि दिनत्रयम् । आकाशे वसते त्रीणि दिनमेकन्तु वासके ॥ २,३४.

ज्याला पिंडदान मिळत नाही तो आकाशात भटकतो; तो तीन दिवस पाण्यात, तीन दिवस अग्नीत, तीन दिवस आकाशात आणि एक दिवस वस्त्रात राहतो.

दग्धे देहे च वह्नौ च जलेनैव तु तर्पितः । स्नेहस्नानं जलेनैव पूपकैः कृशरैर्गृहे ॥ २,३४.

देह अग्नीत जळल्यावर पाण्याने तृप्ती मिळते; तो तेल आणि पाण्याने स्नान करतो आणि घरी पिठाचे पदार्थ व खिरीने तृप्त होतो.

प्रथमेऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमेऽपि वा । नवमैकादशे चैव श्राद्धं नवकमुच्यते ॥ २,३४.

पहिल्या, तिसऱ्या, पाचव्या, सातव्या, नवव्या आणि अकराव्या दिवशी केलेले श्राद्ध 'नवक' असे ओळखले जाते.

गृहद्वारे श्मशाने वा तीर्थे देवालयेऽपि वा । यत्राद्यो दीयते पिण्डस्तत्र सर्वान् समापयेत् ॥ २,३४.

घराच्या दारात, स्मशानभूमीत, तीर्थस्थळी किंवा देवळात — जिथे पहिला पिंड दिला जातो, तिथेच सर्व विधी पूर्ण करावेत.

एकादशाहे यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम् । चतुर्णामेकवर्णानां शुद्ध्यर्थं स्नानमुच्यते ॥ २,३४.

अकराव्या दिवशी केलेले श्राद्ध सर्वसाधारण समजले जाते; चारही वर्णांच्या शुद्धीसाठी स्नान करणे सांगितले आहे.

कृत्वा चैकादशाहञ्च पुनः स्नात्वा शुचिर्भवेत् । दद्याद्विप्राय यः शय्यां यथोक्तं प्रेतमोक्षदाम् ॥ २,३४.

अकरावा दिवस पूर्ण केल्यावर पुन्हा स्नान करून शुद्ध व्हावे; नंतर सांगितल्याप्रमाणे ब्राह्मणाला पलंग द्यावा, ज्यामुळे मृत व्यक्तीला मुक्ती मिळते.

न भवेत्यदा स गोत्रो परोऽपि विधिमाचरेत् । भार्या वा पुरुषः कश्चित्तुष्टश्च कुरुते स्त्रियः ॥ २,३४.

गोत नसल्यास, दुसऱ्या कुणीही हा विधी करावा; किंवा पत्नी, कोणताही पुरुष किंवा समाधानी स्त्रीही करू शकते.

प्रथमेऽहनि यः पिण्डो दीयते विधिपूर्वकम् । अन्नाद्येन च तेनैव सर्वश्राद्धानि कारयेत् ॥ २,३४.

पहिल्या दिवशी नियमाप्रमाणे जो पिंड अर्पण केला जातो, त्याच अन्नाने सर्व श्राद्धविधी करावेत.

अमन्त्रं कारयेच्छ्राद्धं दशाहं नामगोत्रतः । श्राद्धं कृतन्तु यैर्वस्त्रैस्तानि त्यक्त्वा गृहं विशेत् ॥ २,३४.

दहा दिवस श्राद्ध मंत्रांशिवाय, फक्त नाव आणि गोत्र उच्चारून करावे; श्राद्ध पूर्ण झाल्यावर वापरलेली वस्त्रे सोडून घरात प्रवेश करावा.

असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यः कुर्यात्स दशाहं समापयेत् ॥ २,३४.

तो व्यक्ती गोत्राचा असो वा नसू दे, स्त्री असो वा पुरुष, जो पहिल्या दिवशी श्राद्ध करतो, त्याने दहा दिवसांचे सर्व विधी पूर्ण करावेत.

जीवस्य दशभिः पिण्डैर्देहो निष्पाद्यते ध्रुवम् । वृद्धिश्च दशभिर्मासैर्गर्भस्थस्य यथा भवेत् ॥ २,३४.

ज्याप्रमाणे गर्भातील बालक दहा महिन्यांत वाढते, त्याचप्रमाणे दहा पिंडांनी जिवाचे शरीर तयार होते.

आशौचं यावदेतस्य तावत्पिण्डोदकक्रिया । चतुर्णामपि वर्णानामेष एव विधिः स्मृतः ॥ २,३४.

अशौचाचा काळ ज्या पर्यंत असतो, तितक्या दिवस पिंड आणि पाणी अर्पण करावे; हा नियम सर्व चार वर्णांसाठी आहे.

यत्र त्रिरात्रमाशौचं तत्रादौ त्रीन् प्रदापयेत् । चतुरस्तु द्वितीयेऽह्नि तृतीये त्रींश्तथैव च ॥ २,३४.

जिथे तीन रात्रीचे अशौच असते, तिथे पहिल्यांदा तीन पिंड द्यावेत; दुसऱ्या दिवशी चार, आणि तिसऱ्या दिवशी पुन्हा तीन पिंड द्यावेत.

पृथक्शरावयोर्दद्यादेकाहं क्षीरमम्बु च । एकोद्दिष्टन्तु वै श्राद्धं चतुर्थेऽहनि कारयेत् ॥ २,३४.

एक दिवस दूध आणि पाणी वेगवेगळ्या भांड्यात द्यावे; चौथ्या दिवशी एकोद्दिष्ट श्राद्ध करावे.

प्रथमेऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते । चक्षुः श्रोत्रञ्च नासा च द्वितीयेऽह्नि प्रजायते ॥ २,३४.

पहिल्या दिवशी दिलेल्या पिंडामुळे डोके तयार होते; दुसऱ्या दिवशी डोळे, कान आणि नाक निर्माण होतात.

गण्डौ वक्त्रं तथा ग्रीवा तृतीयेऽहनि जायते । हृदयं कुक्षिरुदरं चतुर्थे तद्वदेव हि ॥ २,३४.

तिसऱ्या दिवशी गाल, तोंड आणि मान तयार होतात; चौथ्या दिवशी हृदय, पोट आणि कंबरेचे भाग बनतात.

कटिपृष्ठं गुदञ्चापि पञ्चमेऽहनि जायते । षष्ठे ऊरू च विज्ञेये सप्तमे गुल्फसम्भवः ॥ २,३४.

पाचव्या दिवशी कंबर, पाठ आणि गुदद्वार तयार होतात; सहाव्या दिवशी मांड्या, आणि सातव्या दिवशी घोट्यांचा जन्म होतो.

अष्टमे दिवसे प्राप्ते जङ्घे च भवतोऽण्डज । पादौ च नवमे ज्ञेयौ दशमे बलवत्क्षुधा ॥ २,३४.

आठव्या दिवशी पिंडांच्या प्रभावाने पोटऱ्या तयार होतात; नवव्या दिवशी पाय, आणि दहाव्या दिवशी तीव्र भूक लागते.

एकादशाहे यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु । सिद्धान्नं तस्य दातव्यं कृशराः पूपकाः पयः । प्रक्षाल्य विप्रचरणावर्घ्यं धूपञ्च दीपक्रम् ॥ २,३४.

अकराव्या दिवशीचा पिंड मांसासह द्यावा; त्यासोबत शिजवलेले अन्न, खीर, पुरी आणि दूध अर्पण करावे; पाय धुवून, पाद्य, अर्घ्य, धूप आणि दिवा यांची योग्य क्रमाने पूजा करावी.

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धान्यैकादशे तथा । त्रिपक्षञ्चापि षण्मासे द्वे श्राद्धानि च षोडश ॥ २,३४.

बारा प्रतिमांच्या श्राद्धांसह अकराव्या दिवशीही श्राद्ध करावे; सहा महिन्यांत प्रत्येक पक्षात एक असे सोळा श्राद्ध पूर्ण करावीत.

प्रति मासं प्रदातव्यं मृताहे या तिथिर्भवेत् । स मासः प्रथमो ज्ञेय इति वेदविदो विदुः ॥ २,३४.

प्रत्येक महिन्याला, मृत्यू ज्या तिथीला झाला असेल, त्याच तिथीला श्राद्ध करावे. हा पहिला महिना समजावा, असे वेदज्ञ लोक सांगतात.

शवहस्ते च यच्छ्राद्धं मृतिस्थाने द्विजासने । तदेव प्रथमं श्राद्धं तत्स्यादेकादशेऽहनि ॥ २,३४.

मृतदेहाजवळ, मृत्यूच्या ठिकाणी, ब्राह्मणांना बसवून जे श्राद्ध केले जाते, ते पहिले श्राद्ध मानले जाते. हे श्राद्ध एकादश दिवशी करावे.