गरुडपुराणम्

गन्तव्यं नैव विप्रेण दातुं शीघ्रं जलाञ्जलिम् । निवृत्ताश्च यदा नार्यो लोकाचारः सदाभवेत् ॥ २,३४.

ब्राह्मणाने पाणी अर्पण करायला घाई करू नये; जेव्हा स्त्रिया मागे हटतात, तेव्हा नेहमीप्रमाणे प्रथा पाळावी.

पञ्चत्वञ्च गते शूद्रे यः काष्ठं नयते चिताम् । अनुव्रजेद्यदा विप्रस्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ २,३४.

शूद्र मरण पावल्यानंतर जो कोणी चितेसाठी लाकूड नेतो, आणि जर ब्राह्मण त्याच्या मागे गेला, तर तो तीन रात्रीपर्यंत अशुद्ध राहतो.

त्रिरात्रे च ततः पूर्णे नदीं गच्छेत्समुद्रगाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ २,३४.

तीन रात्री पूर्ण झाल्यावर, त्याने समुद्राकडे वाहणाऱ्या नदीला जावे, शंभर वेळा श्वासाचा संयम करावा आणि तूप घेतल्यावर तो शुद्ध होतो.

शूद्रो गच्छति सर्वत्र वैश्यस्त्रिषु द्वयोः परः । गच्छति स्वीयवर्णेषु दातुं प्रेते जलाञ्जलिम् ॥ २,३४.

शूद्र सर्वत्र जाऊ शकतो; वैश्य तिघांमध्ये जाऊ शकतो; उरलेले दोन वर्ण फक्त आपल्या वर्णातच मरणानंतर पाणी अर्पण करायला जातात.

दत्ते जलाञ्जलौ पश्चाद्विदध्याद्दन्तधावनम् । त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप ॥ २,३४.

पाणी अर्पण केल्यावर दात घासावेत; सर्व गोत्रबंधू, हे काश्यप, नव दिवस काहीही करणे टाळतात.

जलाञ्जलिं तथा दातुं गच्छन्ति द्विजसत्तमाः । यत्र स्थाने मृतो यस्तु अध्वन्यपि गृहेऽपि वा । विश्लेषस्तु ततः स्थानान्न क्वचिद्विहितो बुधैः ॥ २,३४.

द्विजश्रेष्ठ मरण जिथे झाले असेल तिथे, मग ते रस्त्यावर असो वा घरी, पाणी अर्पण करायला जातात; पण त्या ठिकाणापासून दूर राहणे विद्वानांनी सांगितलेले नाही.

स्त्रीजनश्चाग्रतो गच्छेत्पृष्ठतो नवसञ्चयः । आचमनं विधातव्यं पाषाणोपरि संस्थितैः ॥ २,३४.

स्त्रिया पुढे जातात, आणि नव्याने आलेले शोक करणारे मागे; जे दगडावर उभे आहेत त्यांनी पाणी पिऊन शुद्धी करावी.

यवांश्च सर्षपान् दूर्वाः पूर्णपात्रे विलोकयेत् । प्राशयेन्निम्बपत्राणि स्नेहस्नानं समाचरेत् ॥ २,३४.

पूर्ण भांड्यात जव, मोहरी आणि दुर्वा पाहावीत, निम्बाची पाने चावावीत आणि तेलाने स्नान करावे.

गोत्रिभिर्न च कर्तव्यं गृहान्नञ्च न भोजयेत् । भुञ्जीत मृन्मये पात्रे उत्तानञ्च विवर्जयेत् ॥ २,३४.

गोत्रबंधूंनी जेवण बनवू नये, घरी इतरांना जेवूही द्यावे नाही; मातीच्या भांड्यात जेवावे आणि ते उलटे ठेवू नये.

मृतकस्य गुणा ग्राह्या यमगाथां समुद्गिरेत् । शुभाशुभे च ध्यातव्ये पूर्वकर्मोपसञ्चिते ॥ २,३४.

मृत व्यक्तीचे गुण सांगावेत, यमाची गाणी गायली जावीत; पूर्वी केलेली चांगली वाईट कर्मे आठवावीत.

लब्धेनैव च देहेन भुङ्क्ते सुकृतदुष्कृते । वायुरूपो भ्रमत्येव वायुरूर्ध्वं स गच्छति ॥ २,३४.

मिळालेल्या देहानेच माणूस चांगल्या वाईट कर्मांचे फळ भोगतो; जीव वाऱ्यासारखा भटकतो आणि पुन्हा वर जातो.

दशाहकर्मक्रियया कुटी निष्पाद्यते ध्रुवम् । नवकैः षोडशश्राद्धैः प्रयाति हि कुटीं नरः ॥ २,३४.

दहा दिवसांचे कर्मकांड केल्याने एक झोपडी तयार होते; नऊ किंवा सोळा श्राद्धांनी माणूस त्या झोपडीला पोहोचतो.

तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमयी भवेत् । पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति ॥ २,३४.

तिळ आणि दुर्वा जमिनीवर ठेवून ती झोपडी पंचमहाभूतांची बनते; तिच्या तोंडात पाच रत्ने ठेवतात, ज्यामुळे जीव वाढतो.

यदा पुष्पं प्रनष्टं हि तदा गर्भं न धारयेत् । आदराच्च ततो भूमौ तिलदर्भान्विनिः क्षिपेत् ॥ २,३४.

फूल गळून गेले की गर्भधारणा होत नाही; म्हणून काळजीपूर्वक तिळ आणि दुर्वा जमिनीवर टाकावेत.

पशुत्वे स्थावरत्वे च यत्र क्वापि स जायते । तत्रैव जन्तुरुत्पन्नः श्राद्धं तत्रोपतिष्ठति ॥ २,३४.

जीव जिथे जन्म घेतो, मग तो पशू असो किंवा वनस्पती, तिथेच त्याचा जन्म होतो आणि श्राद्ध तिथेच पोहोचते.

धन्विना लक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तो बाणस्तदाप्नुयात् । यथा श्राद्धं यमुद्दिश्य कृतं तस्योपतिष्ठति ॥ २,३४.

जसा धनुर्धारी लक्ष्य साधून बाण सोडतो आणि तो लक्ष्यापर्यंत पोहोचतो, तसंच श्राद्ध ज्या व्यक्तीसाठी केलं जातं त्याच्यापर्यंत पोहोचतं.

यावन्नोत्पादितो देहस्तावच्छ्राद्धैर्न प्रीणनम् । क्षुधाविभ्रममापन्नो दशाहेन च तर्पितः ॥ २,३४.

नवीन देह मिळेपर्यंत श्राद्धाने मृताला समाधान मिळत नाही; उपाशी राहिलेला तो दहा दिवसांच्या विधीने तृप्त होतो.

पिण्डदानं न यस्याभूदाकाशे भ्रमते तु सः । दिनत्रयं वसंस्तोये अग्नावपि दिनत्रयम् । आकाशे वसते त्रीणि दिनमेकन्तु वासके ॥ २,३४.

ज्याला पिंडदान मिळत नाही तो आकाशात भटकतो; तो तीन दिवस पाण्यात, तीन दिवस अग्नीत, तीन दिवस आकाशात आणि एक दिवस वस्त्रात राहतो.

दग्धे देहे च वह्नौ च जलेनैव तु तर्पितः । स्नेहस्नानं जलेनैव पूपकैः कृशरैर्गृहे ॥ २,३४.

देह अग्नीत जळल्यावर पाण्याने तृप्ती मिळते; तो तेल आणि पाण्याने स्नान करतो आणि घरी पिठाचे पदार्थ व खिरीने तृप्त होतो.

प्रथमेऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमेऽपि वा । नवमैकादशे चैव श्राद्धं नवकमुच्यते ॥ २,३४.

पहिल्या, तिसऱ्या, पाचव्या, सातव्या, नवव्या आणि अकराव्या दिवशी केलेले श्राद्ध 'नवक' असे ओळखले जाते.

गृहद्वारे श्मशाने वा तीर्थे देवालयेऽपि वा । यत्राद्यो दीयते पिण्डस्तत्र सर्वान् समापयेत् ॥ २,३४.

घराच्या दारात, स्मशानभूमीत, तीर्थस्थळी किंवा देवळात — जिथे पहिला पिंड दिला जातो, तिथेच सर्व विधी पूर्ण करावेत.

एकादशाहे यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम् । चतुर्णामेकवर्णानां शुद्ध्यर्थं स्नानमुच्यते ॥ २,३४.

अकराव्या दिवशी केलेले श्राद्ध सर्वसाधारण समजले जाते; चारही वर्णांच्या शुद्धीसाठी स्नान करणे सांगितले आहे.

कृत्वा चैकादशाहञ्च पुनः स्नात्वा शुचिर्भवेत् । दद्याद्विप्राय यः शय्यां यथोक्तं प्रेतमोक्षदाम् ॥ २,३४.

अकरावा दिवस पूर्ण केल्यावर पुन्हा स्नान करून शुद्ध व्हावे; नंतर सांगितल्याप्रमाणे ब्राह्मणाला पलंग द्यावा, ज्यामुळे मृत व्यक्तीला मुक्ती मिळते.

न भवेत्यदा स गोत्रो परोऽपि विधिमाचरेत् । भार्या वा पुरुषः कश्चित्तुष्टश्च कुरुते स्त्रियः ॥ २,३४.

गोत नसल्यास, दुसऱ्या कुणीही हा विधी करावा; किंवा पत्नी, कोणताही पुरुष किंवा समाधानी स्त्रीही करू शकते.

प्रथमेऽहनि यः पिण्डो दीयते विधिपूर्वकम् । अन्नाद्येन च तेनैव सर्वश्राद्धानि कारयेत् ॥ २,३४.

पहिल्या दिवशी नियमाप्रमाणे जो पिंड अर्पण केला जातो, त्याच अन्नाने सर्व श्राद्धविधी करावेत.

अमन्त्रं कारयेच्छ्राद्धं दशाहं नामगोत्रतः । श्राद्धं कृतन्तु यैर्वस्त्रैस्तानि त्यक्त्वा गृहं विशेत् ॥ २,३४.

दहा दिवस श्राद्ध मंत्रांशिवाय, फक्त नाव आणि गोत्र उच्चारून करावे; श्राद्ध पूर्ण झाल्यावर वापरलेली वस्त्रे सोडून घरात प्रवेश करावा.

असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यः कुर्यात्स दशाहं समापयेत् ॥ २,३४.

तो व्यक्ती गोत्राचा असो वा नसू दे, स्त्री असो वा पुरुष, जो पहिल्या दिवशी श्राद्ध करतो, त्याने दहा दिवसांचे सर्व विधी पूर्ण करावेत.

जीवस्य दशभिः पिण्डैर्देहो निष्पाद्यते ध्रुवम् । वृद्धिश्च दशभिर्मासैर्गर्भस्थस्य यथा भवेत् ॥ २,३४.

ज्याप्रमाणे गर्भातील बालक दहा महिन्यांत वाढते, त्याचप्रमाणे दहा पिंडांनी जिवाचे शरीर तयार होते.

आशौचं यावदेतस्य तावत्पिण्डोदकक्रिया । चतुर्णामपि वर्णानामेष एव विधिः स्मृतः ॥ २,३४.

अशौचाचा काळ ज्या पर्यंत असतो, तितक्या दिवस पिंड आणि पाणी अर्पण करावे; हा नियम सर्व चार वर्णांसाठी आहे.