गरुडपुराणम्

यानियानि च भूतानि दत्तानि भुवि मानवैः । यमलोकपथे तानि तिष्ठन्त्येषां समीपतः ॥ २,३४.

माणसांनी पृथ्वीवर जी कोणतीही सजीव वस्तू दान केली असेल, ती सर्व यमाच्या मार्गावर त्यांच्या जवळच असते.

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च । ददाति विधिना पुत्र प्रेते तदु पतिष्ठति ॥ २,३४.

मुलाने विधीपूर्वक जे जे वेगवेगळे पदार्थ, खाण्याचे जिन्नस, आणि चविष्ट गोष्टी मृतांसाठी दिल्या, ते त्यांच्यापर्यंत पोहोचतात.

आत्मा वै पुत्रनामास्ति पुत्रस्त्राता यमालये । तारयेत्पितरं घोरात्तेन पुत्त्रः प्रवक्ष्यते ॥ २,३४.

स्वतःचं नाव 'पुत्र' असतं; यमाच्या घरी पुत्र वडिलांचा तारणारा असतो. म्हणूनच जो वडिलांना भयंकर यातनेतून सोडवतो, त्याला 'पुत्र' म्हणतात.

अतो देयञ्च पुत्रेण श्राद्धमाजी वितावधि । अतिवाहस्तदा प्रेतो भोगान् वै लभते हि सः ॥ २,३४.

म्हणून पुत्राने मृत्यूपासून प्रवासाच्या शेवटपर्यंत श्राद्ध करावं. त्यामुळे मृत व्यक्तीला पुढच्या प्रवासात सुख मिळतं.

दह्यमानस्य प्रेतस्य स्वजनैर्यो जलाञ्जलिः । दीयते प्रेतरूपोऽसौ प्रीतो याति यमालये ॥ २,३४.

मृत व्यक्तीचं दहन होत असताना, त्याच्या नातेवाईकांनी पाणी अर्पण केल्यावर, तो प्रेतरूप घेऊन समाधानीपणे यमाच्या घरी जातो.

अपक्वे मृन्मये पात्रे दुग्धं दत्तं दिनत्रयम् । काष्ठत्रयं गुणैर्बद्ध्वा प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे ॥ २,३४.

कच्च्या मातीच्या भांड्यात तीन दिवस दूध ठेवून, तीन काठ्या बांधून, रात्री चौकात ते मृताच्या तृप्तीसाठी अर्पण करावं.

प्रथमेऽह्नि द्वितीये च तृतीये च तथा खग । आकाशस्थं पिबेद्दुग्धं प्रेतो वायुवपुर्धरः ॥ २,३४.

पहिल्या, दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दिवशी, हे पक्षिराज, वायुरूप असलेला मृत व्यक्ती आकाशात ठेवलेलं दूध पितो.

चतुर्थे सञ्चयः कार्यः चतुर्थे?वापि साग्निके । अस्थिसञ्चयनं कार्यं दद्यादापाञ्जलिं ततः ॥ २,३४.

चौथ्या दिवशी किंवा अग्नीप्रक्रियेनंतर हाडं गोळा करावीत आणि त्यानंतर पाण्याचा अंजली अर्पण करावा.

न पूर्वाह्ने न मध्याह्ने नापराह्ने न सन्धिषु । याते प्रथमयामे तु दद्यादापजलाञ्जंलीन् ॥ २,३४.

ना सकाळी, ना दुपारी, ना संध्याकाळी, ना संधिकाळी; पण रात्रीचा पहिला प्रहर गेल्यावरच पाण्याचा अंजली द्यावा.

पुत्त्रेण दत्ते ते सर्वे गोत्रिणो हितबान्धवाः । स्वजात्यैः परजात्यैश्च देयो नद्यां जलाञ्जलिः ॥ २,३४.

पुत्राने अर्पण केल्यावर सर्व कुटुंबातील नातेवाईकांना लाभ होतो. आपापल्या जातीतील आणि इतर जातीतील लोकांनी देखील नदीत पाण्याचा अंजली द्यावा.

गन्तव्यं नैव विप्रेण दातुं शीघ्रं जलाञ्जलिम् । निवृत्ताश्च यदा नार्यो लोकाचारः सदाभवेत् ॥ २,३४.

ब्राह्मणाने पाणी अर्पण करायला घाई करू नये; जेव्हा स्त्रिया मागे हटतात, तेव्हा नेहमीप्रमाणे प्रथा पाळावी.

पञ्चत्वञ्च गते शूद्रे यः काष्ठं नयते चिताम् । अनुव्रजेद्यदा विप्रस्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ २,३४.

शूद्र मरण पावल्यानंतर जो कोणी चितेसाठी लाकूड नेतो, आणि जर ब्राह्मण त्याच्या मागे गेला, तर तो तीन रात्रीपर्यंत अशुद्ध राहतो.

त्रिरात्रे च ततः पूर्णे नदीं गच्छेत्समुद्रगाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ २,३४.

तीन रात्री पूर्ण झाल्यावर, त्याने समुद्राकडे वाहणाऱ्या नदीला जावे, शंभर वेळा श्वासाचा संयम करावा आणि तूप घेतल्यावर तो शुद्ध होतो.

शूद्रो गच्छति सर्वत्र वैश्यस्त्रिषु द्वयोः परः । गच्छति स्वीयवर्णेषु दातुं प्रेते जलाञ्जलिम् ॥ २,३४.

शूद्र सर्वत्र जाऊ शकतो; वैश्य तिघांमध्ये जाऊ शकतो; उरलेले दोन वर्ण फक्त आपल्या वर्णातच मरणानंतर पाणी अर्पण करायला जातात.

दत्ते जलाञ्जलौ पश्चाद्विदध्याद्दन्तधावनम् । त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप ॥ २,३४.

पाणी अर्पण केल्यावर दात घासावेत; सर्व गोत्रबंधू, हे काश्यप, नव दिवस काहीही करणे टाळतात.

जलाञ्जलिं तथा दातुं गच्छन्ति द्विजसत्तमाः । यत्र स्थाने मृतो यस्तु अध्वन्यपि गृहेऽपि वा । विश्लेषस्तु ततः स्थानान्न क्वचिद्विहितो बुधैः ॥ २,३४.

द्विजश्रेष्ठ मरण जिथे झाले असेल तिथे, मग ते रस्त्यावर असो वा घरी, पाणी अर्पण करायला जातात; पण त्या ठिकाणापासून दूर राहणे विद्वानांनी सांगितलेले नाही.

स्त्रीजनश्चाग्रतो गच्छेत्पृष्ठतो नवसञ्चयः । आचमनं विधातव्यं पाषाणोपरि संस्थितैः ॥ २,३४.

स्त्रिया पुढे जातात, आणि नव्याने आलेले शोक करणारे मागे; जे दगडावर उभे आहेत त्यांनी पाणी पिऊन शुद्धी करावी.

यवांश्च सर्षपान् दूर्वाः पूर्णपात्रे विलोकयेत् । प्राशयेन्निम्बपत्राणि स्नेहस्नानं समाचरेत् ॥ २,३४.

पूर्ण भांड्यात जव, मोहरी आणि दुर्वा पाहावीत, निम्बाची पाने चावावीत आणि तेलाने स्नान करावे.

गोत्रिभिर्न च कर्तव्यं गृहान्नञ्च न भोजयेत् । भुञ्जीत मृन्मये पात्रे उत्तानञ्च विवर्जयेत् ॥ २,३४.

गोत्रबंधूंनी जेवण बनवू नये, घरी इतरांना जेवूही द्यावे नाही; मातीच्या भांड्यात जेवावे आणि ते उलटे ठेवू नये.

मृतकस्य गुणा ग्राह्या यमगाथां समुद्गिरेत् । शुभाशुभे च ध्यातव्ये पूर्वकर्मोपसञ्चिते ॥ २,३४.

मृत व्यक्तीचे गुण सांगावेत, यमाची गाणी गायली जावीत; पूर्वी केलेली चांगली वाईट कर्मे आठवावीत.

लब्धेनैव च देहेन भुङ्क्ते सुकृतदुष्कृते । वायुरूपो भ्रमत्येव वायुरूर्ध्वं स गच्छति ॥ २,३४.

मिळालेल्या देहानेच माणूस चांगल्या वाईट कर्मांचे फळ भोगतो; जीव वाऱ्यासारखा भटकतो आणि पुन्हा वर जातो.

दशाहकर्मक्रियया कुटी निष्पाद्यते ध्रुवम् । नवकैः षोडशश्राद्धैः प्रयाति हि कुटीं नरः ॥ २,३४.

दहा दिवसांचे कर्मकांड केल्याने एक झोपडी तयार होते; नऊ किंवा सोळा श्राद्धांनी माणूस त्या झोपडीला पोहोचतो.

तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमयी भवेत् । पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति ॥ २,३४.

तिळ आणि दुर्वा जमिनीवर ठेवून ती झोपडी पंचमहाभूतांची बनते; तिच्या तोंडात पाच रत्ने ठेवतात, ज्यामुळे जीव वाढतो.

यदा पुष्पं प्रनष्टं हि तदा गर्भं न धारयेत् । आदराच्च ततो भूमौ तिलदर्भान्विनिः क्षिपेत् ॥ २,३४.

फूल गळून गेले की गर्भधारणा होत नाही; म्हणून काळजीपूर्वक तिळ आणि दुर्वा जमिनीवर टाकावेत.

पशुत्वे स्थावरत्वे च यत्र क्वापि स जायते । तत्रैव जन्तुरुत्पन्नः श्राद्धं तत्रोपतिष्ठति ॥ २,३४.

जीव जिथे जन्म घेतो, मग तो पशू असो किंवा वनस्पती, तिथेच त्याचा जन्म होतो आणि श्राद्ध तिथेच पोहोचते.

धन्विना लक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तो बाणस्तदाप्नुयात् । यथा श्राद्धं यमुद्दिश्य कृतं तस्योपतिष्ठति ॥ २,३४.

जसा धनुर्धारी लक्ष्य साधून बाण सोडतो आणि तो लक्ष्यापर्यंत पोहोचतो, तसंच श्राद्ध ज्या व्यक्तीसाठी केलं जातं त्याच्यापर्यंत पोहोचतं.

यावन्नोत्पादितो देहस्तावच्छ्राद्धैर्न प्रीणनम् । क्षुधाविभ्रममापन्नो दशाहेन च तर्पितः ॥ २,३४.

नवीन देह मिळेपर्यंत श्राद्धाने मृताला समाधान मिळत नाही; उपाशी राहिलेला तो दहा दिवसांच्या विधीने तृप्त होतो.

पिण्डदानं न यस्याभूदाकाशे भ्रमते तु सः । दिनत्रयं वसंस्तोये अग्नावपि दिनत्रयम् । आकाशे वसते त्रीणि दिनमेकन्तु वासके ॥ २,३४.

ज्याला पिंडदान मिळत नाही तो आकाशात भटकतो; तो तीन दिवस पाण्यात, तीन दिवस अग्नीत, तीन दिवस आकाशात आणि एक दिवस वस्त्रात राहतो.

दग्धे देहे च वह्नौ च जलेनैव तु तर्पितः । स्नेहस्नानं जलेनैव पूपकैः कृशरैर्गृहे ॥ २,३४.

देह अग्नीत जळल्यावर पाण्याने तृप्ती मिळते; तो तेल आणि पाण्याने स्नान करतो आणि घरी पिठाचे पदार्थ व खिरीने तृप्त होतो.