गरुडपुराणम्

क्षिप्त्वान्ये च धरापृष्ठे कुठारेणावकर्तिताः । क्रन्दमानाश्च दृश्यन्ते पूर्वकर्मविपाकतः ॥ २,३३.

काहींना जमिनीवर फेकून कुऱ्हाडीने कापले जाते. ते ओरडताना दिसतात, कारण त्यांच्या पूर्वीच्या कर्मांचा परिणाम त्यांना भोगावा लागतो.

केचिद्गुडमयैः पाकैस्तैलपाकैस्तथा परे । पीड्यन्ते यमदूतैश्च पापिष्ठाः सुभृशं नराः ॥ २,३३.

काहींना गुळाच्या किंवा तेलाच्या पिठांनी छळले जाते. फारच पापी लोकांना यमदूत खूपच त्रास देतात.

क्षणाह्नि प्रार्थयन्त्यन्ये देहिदेहीति कोटिशः । यमलोके मया दृष्टा ममस्वं भक्षितं त्वया ॥ २,३३.

काही लोक क्षणभर किंवा दिवसभर 'मला शरीर दे, मला शरीर दे' असे पुन्हा पुन्हा मागतात. यमाच्या लोकात मी अशा असंख्य लोकांना पाहिले, ज्यांचे स्वतःचे अन्न तू खाल्ले आहेस.

इत्येवं बहुशस्तार्क्ष्य नरकाः पापिनां स्मृताः । कर्मभिर्बहुभिः प्रोक्तैः सर्वशास्त्रेषु भाषितैः । दानोपकारं वक्ष्यामि यथा तत्र सुखं भवेत् ॥ २,३३.

तार्क्ष्य, पापी लोकांसाठी अनेक नरक सांगितले आहेत, हे सर्व शास्त्रांमध्ये विविध कर्मांसह स्पष्ट केले आहे. आता मी दान आणि मदतीच्या गोष्टी सांगतो, ज्यामुळे तिथे सुख मिळते.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३४ श्रीकृष्ण उवाच । शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं धर्माधर्म्स्य लक्षणम् । सुकृतं दुष्कृतं नॄणामग्रे धावति धावताम् ॥ २,३४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: तार्क्ष्य, नीट ऐक, धर्म आणि अधर्माची खरी लक्षणं काय आहेत. माणसांनी केलेली चांगली आणि वाईट कर्मं योग्य वेळी त्यांना लवकरच गाठतात.

कृते तपः प्रशंसन्ति त्रेतायां ज्ञानसाधनम् । द्वापरे यज्ञदाने च दानमेकं कलौ युगे ॥ २,३४.

सत्ययुगात तप श्रेष्ठ मानलं जातं, त्रेतायुगात ज्ञान मिळवणं, द्वापारयुगात यज्ञ आणि दान, पण कलियुगात फक्त दानालाच महत्त्व आहे.

गृहस्थानां स्मृतो धर्म उत्तमानां विचक्षणैः । इष्टापूर्ते स्वशक्त्या हि कुर्वतां नास्ति पातकम् ॥ २,३४.

गृहस्थांसाठी, जाणकार लोकांनी सांगितलं आहे की, आपल्या ताकदीप्रमाणे यज्ञ आणि दान करणं हेच त्यांचं श्रेष्ठ कर्तव्य आहे. असं करणाऱ्यांना पाप लागत नाही.

वृक्षस्तु रोपितो येन खनिकूपजलाशयाः । यममार्गे सुखं तस्य व्रजतो नितरां भवेत् ॥ २,३४.

जो कुणी झाड लावतो, विहीर, तळं किंवा पाण्याची जागा तयार करतो, त्याला यमाच्या वाटेवर जाताना भरपूर सुख मिळतं.

अग्नितापप्रदातारे यैः शीतपीडिते द्विजे । तप्यमानाः सुखं यान्ति सर्व कामैः प्रपूरिताः ॥ २,३४.

जो थंडीत त्रस्त असलेल्या किंवा ब्राह्मणांना अग्नी किंवा उब देतो, त्याला स्वतःच्या सर्व इच्छा पूर्ण होऊन तो सुखाने पुढे जातो.

सुवर्णमणिमुक्तादि वस्त्राण्याभरणानि च । तेन सर्वमिदं दत्तं येन दत्ता वसुन्धरा ॥ २,३४.

जो सोनं, मौल्यवान दगड, मोती, वस्त्र किंवा दागिने देतो, त्याने जणू पृथ्वीच दिली असं मानलं जातं.

यानियानि च भूतानि दत्तानि भुवि मानवैः । यमलोकपथे तानि तिष्ठन्त्येषां समीपतः ॥ २,३४.

माणसांनी पृथ्वीवर जी कोणतीही सजीव वस्तू दान केली असेल, ती सर्व यमाच्या मार्गावर त्यांच्या जवळच असते.

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च । ददाति विधिना पुत्र प्रेते तदु पतिष्ठति ॥ २,३४.

मुलाने विधीपूर्वक जे जे वेगवेगळे पदार्थ, खाण्याचे जिन्नस, आणि चविष्ट गोष्टी मृतांसाठी दिल्या, ते त्यांच्यापर्यंत पोहोचतात.

आत्मा वै पुत्रनामास्ति पुत्रस्त्राता यमालये । तारयेत्पितरं घोरात्तेन पुत्त्रः प्रवक्ष्यते ॥ २,३४.

स्वतःचं नाव 'पुत्र' असतं; यमाच्या घरी पुत्र वडिलांचा तारणारा असतो. म्हणूनच जो वडिलांना भयंकर यातनेतून सोडवतो, त्याला 'पुत्र' म्हणतात.

अतो देयञ्च पुत्रेण श्राद्धमाजी वितावधि । अतिवाहस्तदा प्रेतो भोगान् वै लभते हि सः ॥ २,३४.

म्हणून पुत्राने मृत्यूपासून प्रवासाच्या शेवटपर्यंत श्राद्ध करावं. त्यामुळे मृत व्यक्तीला पुढच्या प्रवासात सुख मिळतं.

दह्यमानस्य प्रेतस्य स्वजनैर्यो जलाञ्जलिः । दीयते प्रेतरूपोऽसौ प्रीतो याति यमालये ॥ २,३४.

मृत व्यक्तीचं दहन होत असताना, त्याच्या नातेवाईकांनी पाणी अर्पण केल्यावर, तो प्रेतरूप घेऊन समाधानीपणे यमाच्या घरी जातो.

अपक्वे मृन्मये पात्रे दुग्धं दत्तं दिनत्रयम् । काष्ठत्रयं गुणैर्बद्ध्वा प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे ॥ २,३४.

कच्च्या मातीच्या भांड्यात तीन दिवस दूध ठेवून, तीन काठ्या बांधून, रात्री चौकात ते मृताच्या तृप्तीसाठी अर्पण करावं.

प्रथमेऽह्नि द्वितीये च तृतीये च तथा खग । आकाशस्थं पिबेद्दुग्धं प्रेतो वायुवपुर्धरः ॥ २,३४.

पहिल्या, दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दिवशी, हे पक्षिराज, वायुरूप असलेला मृत व्यक्ती आकाशात ठेवलेलं दूध पितो.

चतुर्थे सञ्चयः कार्यः चतुर्थे?वापि साग्निके । अस्थिसञ्चयनं कार्यं दद्यादापाञ्जलिं ततः ॥ २,३४.

चौथ्या दिवशी किंवा अग्नीप्रक्रियेनंतर हाडं गोळा करावीत आणि त्यानंतर पाण्याचा अंजली अर्पण करावा.

न पूर्वाह्ने न मध्याह्ने नापराह्ने न सन्धिषु । याते प्रथमयामे तु दद्यादापजलाञ्जंलीन् ॥ २,३४.

ना सकाळी, ना दुपारी, ना संध्याकाळी, ना संधिकाळी; पण रात्रीचा पहिला प्रहर गेल्यावरच पाण्याचा अंजली द्यावा.

पुत्त्रेण दत्ते ते सर्वे गोत्रिणो हितबान्धवाः । स्वजात्यैः परजात्यैश्च देयो नद्यां जलाञ्जलिः ॥ २,३४.

पुत्राने अर्पण केल्यावर सर्व कुटुंबातील नातेवाईकांना लाभ होतो. आपापल्या जातीतील आणि इतर जातीतील लोकांनी देखील नदीत पाण्याचा अंजली द्यावा.

गन्तव्यं नैव विप्रेण दातुं शीघ्रं जलाञ्जलिम् । निवृत्ताश्च यदा नार्यो लोकाचारः सदाभवेत् ॥ २,३४.

ब्राह्मणाने पाणी अर्पण करायला घाई करू नये; जेव्हा स्त्रिया मागे हटतात, तेव्हा नेहमीप्रमाणे प्रथा पाळावी.

पञ्चत्वञ्च गते शूद्रे यः काष्ठं नयते चिताम् । अनुव्रजेद्यदा विप्रस्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ २,३४.

शूद्र मरण पावल्यानंतर जो कोणी चितेसाठी लाकूड नेतो, आणि जर ब्राह्मण त्याच्या मागे गेला, तर तो तीन रात्रीपर्यंत अशुद्ध राहतो.

त्रिरात्रे च ततः पूर्णे नदीं गच्छेत्समुद्रगाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ २,३४.

तीन रात्री पूर्ण झाल्यावर, त्याने समुद्राकडे वाहणाऱ्या नदीला जावे, शंभर वेळा श्वासाचा संयम करावा आणि तूप घेतल्यावर तो शुद्ध होतो.

शूद्रो गच्छति सर्वत्र वैश्यस्त्रिषु द्वयोः परः । गच्छति स्वीयवर्णेषु दातुं प्रेते जलाञ्जलिम् ॥ २,३४.

शूद्र सर्वत्र जाऊ शकतो; वैश्य तिघांमध्ये जाऊ शकतो; उरलेले दोन वर्ण फक्त आपल्या वर्णातच मरणानंतर पाणी अर्पण करायला जातात.

दत्ते जलाञ्जलौ पश्चाद्विदध्याद्दन्तधावनम् । त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप ॥ २,३४.

पाणी अर्पण केल्यावर दात घासावेत; सर्व गोत्रबंधू, हे काश्यप, नव दिवस काहीही करणे टाळतात.

जलाञ्जलिं तथा दातुं गच्छन्ति द्विजसत्तमाः । यत्र स्थाने मृतो यस्तु अध्वन्यपि गृहेऽपि वा । विश्लेषस्तु ततः स्थानान्न क्वचिद्विहितो बुधैः ॥ २,३४.

द्विजश्रेष्ठ मरण जिथे झाले असेल तिथे, मग ते रस्त्यावर असो वा घरी, पाणी अर्पण करायला जातात; पण त्या ठिकाणापासून दूर राहणे विद्वानांनी सांगितलेले नाही.

स्त्रीजनश्चाग्रतो गच्छेत्पृष्ठतो नवसञ्चयः । आचमनं विधातव्यं पाषाणोपरि संस्थितैः ॥ २,३४.

स्त्रिया पुढे जातात, आणि नव्याने आलेले शोक करणारे मागे; जे दगडावर उभे आहेत त्यांनी पाणी पिऊन शुद्धी करावी.

यवांश्च सर्षपान् दूर्वाः पूर्णपात्रे विलोकयेत् । प्राशयेन्निम्बपत्राणि स्नेहस्नानं समाचरेत् ॥ २,३४.

पूर्ण भांड्यात जव, मोहरी आणि दुर्वा पाहावीत, निम्बाची पाने चावावीत आणि तेलाने स्नान करावे.

गोत्रिभिर्न च कर्तव्यं गृहान्नञ्च न भोजयेत् । भुञ्जीत मृन्मये पात्रे उत्तानञ्च विवर्जयेत् ॥ २,३४.

गोत्रबंधूंनी जेवण बनवू नये, घरी इतरांना जेवूही द्यावे नाही; मातीच्या भांड्यात जेवावे आणि ते उलटे ठेवू नये.