गरुडपुराणम्

नादचक्रे स्थितः सूर्यो बिन्दुचक्रे च चन्द्रमाः । लोचनस्थः कुजो ज्ञेयो हृदये च बुधः स्मृतः ॥ २,३२.

नादचक्रात सूर्य आहे, बिंदुचक्रात चंद्र आहे, डोळ्यांत मंगळ आहे आणि हृदयात बुध आहे असे समजावे.

विष्णुस्थाने गुरुं विद्याच्छ्रुक्रे शुक्रो व्यवस्थितः । नाभिस्थाने स्थितो मन्दो मुखे राहुः स्थितः सदा ॥ २,३२.

विष्णूच्या स्थानात गुरु आहे, वीर्यात शुक्र आहे, नाभीमध्ये शनी आहे आणि नेहमी तोंडात राहू असतो.

पायु (द) स्थाने स्थितः केतुः शरीरे ग्रहमण्डलम् । विभक्तञ्च समाख्यातमापादतलमस्तकम् ॥ २,३२.

मूळद्वाराजवळ केतू आहे आणि संपूर्ण शरीरात ग्रहांचा मंडळ पसरलेला आहे, पायाच्या तळापासून डोक्यापर्यंत.

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः । बुभुक्षा च तृषा रौद्रा दाहोद्भूता च मूर्छना ॥ २,३२.

या जगात जो जन्मतो तो नक्कीच मरतो, यात शंका नाही; भूक, तहान, तीव्र वेदना आणि उष्णतेमुळे होणारी बेशुद्धी सुद्धा येते.

यत्र पीडास्त्विमा रौद्रास्ता वै वृश्चिकदंशजाः । विनाशः पूर्णकाले च जायते सर्वदेहिनाम् ॥ २,३२.

जिथे या भयंकर वेदना होतात, त्या विंचवाच्या दंशासारख्या असतात; ठरलेल्या वेळी सर्व सजीवांचा अंत होतो.

अग्रे अग्रे हि धावन्ति यमलोकगतस्यवै । तप्तवालुकमध्येन प्रज्वलद्वह्निमध्यतः ॥ २,३२.

यमलोकात गेलेले पुढे पुढे धावत असतात, ते तापलेल्या वाळूतून आणि जळत्या आगीतून जातात.

केशग्राहैः समाक्रान्ता नीयन्ते यमकिङ्करैः । पापिष्ठास्त्वधमास्तार्क्ष्य दयाधर्मविविर्जिताः ॥ २,३२.

यमाचे दूत पापी, नीच, दयाशून्य आणि धर्महीन लोकांना केसांनी ओढून नेतात, हे तार्क्ष्य.

यमलोके वसन्त्येते कुट्यां जन्म न विद्यते । एवं सञ्जायते तार्क्ष्य मर्त्ये जन्तुः स्वकर्मभिः ॥ २,३२.

ते यमलोकात, एका झोपडीत राहतात जिथे जन्म नाही; अशा प्रकारे, तार्क्ष्य, प्रत्येक जीव आपल्या कर्मानुसार माणसांत जन्म घेतो.

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः । आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च ॥ २,३२.

या जगात जो जन्मतो तो नक्कीच मरतो, यात शंका नाही; आयुष्य, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि मृत्यू हे सर्व—

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः । कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते ॥ २,३२.

ही पाचही गोष्टी गर्भातील जीवासाठी ठरविलेल्या असतात; जीव कर्मामुळे जन्म घेतो आणि कर्मामुळेच नष्ट होतो.

सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते । अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति ॥ २,३२.

सुख, दु:ख, भीती आणि सुरक्षितता हे सर्व कर्मामुळेच मिळते; डोके खाली आणि पाय वर असताना वारा जीवाला गर्भातून बाहेर काढतो.

जन्मतो वैष्णवी माया संमोहयति सत्वरम् । स्वकर्मकृतसम्बन्धो जन्तुर्जन्म प्रपद्यते ॥ २,३२.

जन्मताच विष्णूची माया जीवाला पटकन गुंगवते; स्वतःच्या कर्माने बांधलेला जीव जन्म घेतो.

सुकृतादुत्तमो भोगभोग्यवान् सुकुले भवेत् । यथायथा दुष्कृतं तत्कुले हीने प्रजायते ॥ २,३२.

सत्कर्म केल्याने माणूस चांगल्या घरात आणि सुखासोबत जन्मतो; जसे जसे दुष्कर्म तसे तसे नीच घरात जन्म मिळतो.

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः पापकृद्दुःखभाजनम् । अतः परं किमर्थं ते कथयामि खगेश्वर ॥ २,३२.

गरिब, आजारी, मूर्ख, पाप करणारा आणि दु:ख भोगणारा—यापुढे तुला काय सांगू, हे खगेश्वर?

श्रीगरुडमहापुराणम् ३३ गरुड उवाच । उत्पत्तिलक्षणं जन्तोः कथितं मयि पुत्त्रके । यमलोकः कियन्मात्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे । विस्तरं तस्य मे ब्रूहि अध्वा चैव कियान् स्मृतः ॥ २,३३.

गरुड म्हणतो: जीवाचा जन्म कसा होतो ते तू मला सांगितलेस, बाबा; या तिन्ही लोकांत, जिथे जिवंत आणि निर्जीव सर्व काही आहे, तिथे यमलोक किती मोठा आहे? त्याचा विस्तार आणि त्या मार्गाची लांबी मला सविस्तर सांग.

कैश्च पापैः कृतैर्देव केन वा शुभकर्मणा । गच्छन्ति मानवास्तत्र कथयस्व विशेषतः ॥ २,३३.

देवा, कोणत्या पापांनी किंवा कोणत्या पुण्यकर्मांनी माणसे तिथे जातात? हे मला सविस्तर सांग.

श्रीभगवानुवाच । षटशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । यमलोकस्य चाध्वानमन्तरा मानुषस्य च ॥ २,३३.

श्रीभगवान म्हणतात: यमलोकापर्यंतचा मार्ग छयासी हजार योजन इतका आहे, आणि तोच माणसांच्या जगातून यमलोकापर्यंतचा मार्ग आहे.

ध्मातताम्रमिवातप्तो ज्वलद्दुर्गो महापथः । तत्र गच्छन्ति पापिष्ठा मानवा मूढचेतसः ॥ २,३३.

जणू काही भट्टीत तापवलेले तांबं जसं तळपतं, तसाच एक भयंकर आणि जळणारा रस्ता पुढे असतो. तिथे फार पापी आणि अज्ञानी माणसं जातात.

कण्टकाश्च सुतीक्ष्णा वै विविधा घोरदर्शनाः । तैस्तुवालुक्षितिर्व्याप्ता हुताशश्च तथोल्बणः ॥ २,३३.

तिथे फार तीक्ष्ण आणि भीतीदायक काटे वेगवेगळ्या रूपात आहेत. त्या काट्यांनी सगळी जमीन भरलेली आहे आणि तिथे भयंकर ज्वाळा पेटलेल्या आहेत.

वृक्षच्छाया न तत्रास्ति यत्र विश्रमते नरः । गृहीतः कालपाशैश्च कृतैः कर्मभिरुल्बणैः ॥ २,३३.

त्या ठिकाणी कुठेच झाडाची सावली नाही, जिथे माणूस थोडा विसावा घेईल. तो स्वतःच्या वाईट कर्मांनी आणि काळाच्या दोऱ्यांनी बांधलेला असतो.

तस्मिन्मार्गे न चान्नाद्यं येन प्राणान् प्रपोषयेत् । न जलं दृश्यते तत्र तृषा येन विलीयते ॥ २,३३.

त्या मार्गावर कुठेच खाण्यापिण्याची सोय नाही, ज्यामुळे प्राण टिकतील. तिथे पाणीही दिसत नाही, ज्याने तहान भागेल.

क्षुधया पीडितो याति तृष्णया च महापथे । शीतेन कम्पते क्वापि यममार्गेऽतिदुर्गमे ॥ २,३३.

भुकेने त्रस्त होऊन तो पुढे जातो, तहानेनेही त्याला छळ होत असतो. यमाच्या त्या अतिशय कठीण वाटेवर कुठे तरी तो थंडीने थरथर कापतो.

यद्यस्य यादृशं पापं स पन्थास्तस्य तादृशः । सुदीनाः कृपणा मूढा दुः खैर्व्याप्तास्तरन्ति तम् ॥ २,३३.

ज्याचं जसं पाप, त्याला तशीच वाट मिळते. फार दुःखी, दीन आणि अडाणी लोक, दुःखांनी भरलेले, ती वाट ओलांडतात.

रुदन्ति दारुणं केचित्केचिद्द्रोहं वदन्ति च । आत्मकर्मकृतैर्देषैः पच्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ २,३३.

काही लोक जोरजोराने रडतात, काही फसवणुकीचे बोल बोलतात. स्वतःच्या कर्मांच्या फळांनी ते पुन्हा पुन्हा यातना भोगतात.

ईदृग्विधः स वै पन्था विज्ञेयो दारुणः खग । वितृष्णा ये नरा लोके सुखं तस्मिन् व्रजन्ति ते ॥ २,३३.

हे पक्षराज, अशी ती भयंकर वाट आहे. पण ज्यांच्या मनात या जगात काहीच आसक्ती नाही, ते ती वाट सहज पार करतात.

यानियानि च दानानि दत्तानि भुवि मानवैः । तानितान्युपतिष्ठन्ति यमलोके पुरः पथि ॥ २,३३.

माणसांनी पृथ्वीवर दिलेली जी जी दानं आहेत, तीच दानं यमाच्या वाटेवर त्यांच्या पुढे उभी राहतात.

पापिनो नोपतिष्ठन्ति दाहश्राद्धजलाञ्जलि । भ्रमन्ति वायुभूतास्ते ये क्षुद्राः पापकर्मिणः ॥ २,३३.

पापी लोकांसाठी तिथे पिंडदान किंवा तर्पणाचं पाणी मिळत नाही. जे लहान आणि पापी असतात, ते वाऱ्यासारखे भटकत राहतात.

ईदृशं वर्त्म तद्रौद्रं कथितं तव सुव्रत । पुनश्च कथयिष्यामि यममार्गस्य या स्थितिः ॥ २,३३.

हे सुशील, अशी ती भयंकर वाट मी तुला सांगितली. आता मी पुन्हा यमाच्या मार्गाची स्थिती सांगतो.

याम्यनैरृतयोर्मध्ये पुरं वैवस्वतस्य तु । सर्वं वज्रमयं दिव्यमभेद्यं तत्सुरासुरैः ॥ २,३३.

यम आणि निरृतिच्या मध्ये वैवस्वताचं नगर आहे. ते पूर्णपणे हिरकाचं, दिव्य आणि देव-दानवांनीही न तोडता येण्यासारखं आहे.