गरुडपुराणम्

पादाधस्तु तलं ज्ञेयं पादोर्ध्वं वितलं तथा । जानुभ्यां सुतलं विद्धि सक्थिदेशे महातलम् ॥ २,३२.

पायाखाली तळ, पायाच्या वर विटळ, गुडघ्याजवळ सुतळ, आणि मांड्यांमध्ये महातळ आहे.

तथा तलातलञ्चोरौ गुह्यदेशे रसातलम् । पातालं कटिसंस्थन्तु पादादौ लक्षयेद्बुधः ॥ २,३२.

तळातळ पिंडात, गुप्तभागात रसातळ, कंबरेत पाताळ; अशा प्रकारे पायापासून वर जाण्याचे ज्ञानी ओळखतात.

भूर्लोकं नाभिमध्ये तु भुवर्लोकं तदूर्ध्वतः । स्वर्गलोकं हृदये विद्यात्कण्ठदेशे महस्तथा ॥ २,३२.

नाभीमध्ये भूर्लोक, त्याच्या वर भुवर्लोक, हृदयात स्वर्गलोक, गळ्यात महर्लोक आहे.

जनलोकं वक्त्रदेशे तपोलोकं ललाटके । सत्यलोकं महारन्ध्रे भुवनानि चतुर्दश ॥ २,३२.

तोंडात जनलोक, कपाळावर तपोलोक, आणि मोठ्या छिद्रात सत्यलोक; ही चौदा भुवने आहेत.

त्रिकोणे संस्थितो मेरुरधः कोणे च मन्दरः । दक्षिणे चैव कैलासो वामभागे हिमाचलः ॥ २,३२.

त्रिकोणात मेरू पर्वत, खाली मंदर, दक्षिणेला कैलास, डाव्या बाजूला हिमाचल आहे.

निषधश्चोर्ध्वभागे च दक्षिणे गन्धमादनः । मलयो (रमणो) वामरेखायां सप्तैते कुलपर्वताः ॥ २,३२.

वर निसध, दक्षिणेला गंधमादन, डाव्या रेषेवर मलय (किंवा रमण); हे सात कुलपर्वत आहेत.

thumb|400px|कुशा एवं अश्वत्थ पत्रयोः सूक्ष्मदर्शी अवलोकनम् अस्थिस्थाने स्थितो जम्बूः शाको मज्जासु संस्थितः । कुशद्वीपः स्थितो मांसे क्रौञ्चद्वीपः शिरास्थितः ॥ २,३२.

हाडांच्या ठिकाणी जांभू, मज्जेत शाक, मांसात कुशद्वीप, आणि शिरांमध्ये क्रौंचद्वीप आहे.

त्वचायां शाल्मलिर्द्वीपो प्लक्षः रोम्णां च सञ्चये । नखस्थः पुष्करद्वीपः सागरास्तदनन्तरम् ॥ २,३२.

त्वचेवर शाल्मलीद्वीप, केसांच्या गाठींमध्ये प्लक्ष, नखांमध्ये पुष्करद्वीप, आणि त्यानंतर समुद्र आहेत.

क्षारोदश्च तथा मूत्रे क्षारे क्षीरोदसागरः । सुरोदधिश्च श्लेष्मस्थः मज्जायां घृतसागरः ॥ २,३२.

मूत्रात क्षारोद, पित्तात क्षीरसागर, कफात सुरोदधी, आणि मज्जेत तुपाचा समुद्र आहे.

रसोदधिं रसे विद्याच्छोणिते दधिसागरम् । स्वादुलं लम्बिकास्थाने गर्भोदं शुक्रसंस्थितम् ॥ २,३२.

रसाचा गाभा म्हणजे रसाचा महासागर आहे, रक्तात दह्याचा सागर आहे, जिभेच्या मागे गोडवा असतो आणि वीर्यात गर्भाचा सागर असतो.

नादचक्रे स्थितः सूर्यो बिन्दुचक्रे च चन्द्रमाः । लोचनस्थः कुजो ज्ञेयो हृदये च बुधः स्मृतः ॥ २,३२.

नादचक्रात सूर्य आहे, बिंदुचक्रात चंद्र आहे, डोळ्यांत मंगळ आहे आणि हृदयात बुध आहे असे समजावे.

विष्णुस्थाने गुरुं विद्याच्छ्रुक्रे शुक्रो व्यवस्थितः । नाभिस्थाने स्थितो मन्दो मुखे राहुः स्थितः सदा ॥ २,३२.

विष्णूच्या स्थानात गुरु आहे, वीर्यात शुक्र आहे, नाभीमध्ये शनी आहे आणि नेहमी तोंडात राहू असतो.

पायु (द) स्थाने स्थितः केतुः शरीरे ग्रहमण्डलम् । विभक्तञ्च समाख्यातमापादतलमस्तकम् ॥ २,३२.

मूळद्वाराजवळ केतू आहे आणि संपूर्ण शरीरात ग्रहांचा मंडळ पसरलेला आहे, पायाच्या तळापासून डोक्यापर्यंत.

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः । बुभुक्षा च तृषा रौद्रा दाहोद्भूता च मूर्छना ॥ २,३२.

या जगात जो जन्मतो तो नक्कीच मरतो, यात शंका नाही; भूक, तहान, तीव्र वेदना आणि उष्णतेमुळे होणारी बेशुद्धी सुद्धा येते.

यत्र पीडास्त्विमा रौद्रास्ता वै वृश्चिकदंशजाः । विनाशः पूर्णकाले च जायते सर्वदेहिनाम् ॥ २,३२.

जिथे या भयंकर वेदना होतात, त्या विंचवाच्या दंशासारख्या असतात; ठरलेल्या वेळी सर्व सजीवांचा अंत होतो.

अग्रे अग्रे हि धावन्ति यमलोकगतस्यवै । तप्तवालुकमध्येन प्रज्वलद्वह्निमध्यतः ॥ २,३२.

यमलोकात गेलेले पुढे पुढे धावत असतात, ते तापलेल्या वाळूतून आणि जळत्या आगीतून जातात.

केशग्राहैः समाक्रान्ता नीयन्ते यमकिङ्करैः । पापिष्ठास्त्वधमास्तार्क्ष्य दयाधर्मविविर्जिताः ॥ २,३२.

यमाचे दूत पापी, नीच, दयाशून्य आणि धर्महीन लोकांना केसांनी ओढून नेतात, हे तार्क्ष्य.

यमलोके वसन्त्येते कुट्यां जन्म न विद्यते । एवं सञ्जायते तार्क्ष्य मर्त्ये जन्तुः स्वकर्मभिः ॥ २,३२.

ते यमलोकात, एका झोपडीत राहतात जिथे जन्म नाही; अशा प्रकारे, तार्क्ष्य, प्रत्येक जीव आपल्या कर्मानुसार माणसांत जन्म घेतो.

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः । आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च ॥ २,३२.

या जगात जो जन्मतो तो नक्कीच मरतो, यात शंका नाही; आयुष्य, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि मृत्यू हे सर्व—

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः । कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते ॥ २,३२.

ही पाचही गोष्टी गर्भातील जीवासाठी ठरविलेल्या असतात; जीव कर्मामुळे जन्म घेतो आणि कर्मामुळेच नष्ट होतो.

सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते । अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति ॥ २,३२.

सुख, दु:ख, भीती आणि सुरक्षितता हे सर्व कर्मामुळेच मिळते; डोके खाली आणि पाय वर असताना वारा जीवाला गर्भातून बाहेर काढतो.

जन्मतो वैष्णवी माया संमोहयति सत्वरम् । स्वकर्मकृतसम्बन्धो जन्तुर्जन्म प्रपद्यते ॥ २,३२.

जन्मताच विष्णूची माया जीवाला पटकन गुंगवते; स्वतःच्या कर्माने बांधलेला जीव जन्म घेतो.

सुकृतादुत्तमो भोगभोग्यवान् सुकुले भवेत् । यथायथा दुष्कृतं तत्कुले हीने प्रजायते ॥ २,३२.

सत्कर्म केल्याने माणूस चांगल्या घरात आणि सुखासोबत जन्मतो; जसे जसे दुष्कर्म तसे तसे नीच घरात जन्म मिळतो.

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः पापकृद्दुःखभाजनम् । अतः परं किमर्थं ते कथयामि खगेश्वर ॥ २,३२.

गरिब, आजारी, मूर्ख, पाप करणारा आणि दु:ख भोगणारा—यापुढे तुला काय सांगू, हे खगेश्वर?

श्रीगरुडमहापुराणम् ३३ गरुड उवाच । उत्पत्तिलक्षणं जन्तोः कथितं मयि पुत्त्रके । यमलोकः कियन्मात्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे । विस्तरं तस्य मे ब्रूहि अध्वा चैव कियान् स्मृतः ॥ २,३३.

गरुड म्हणतो: जीवाचा जन्म कसा होतो ते तू मला सांगितलेस, बाबा; या तिन्ही लोकांत, जिथे जिवंत आणि निर्जीव सर्व काही आहे, तिथे यमलोक किती मोठा आहे? त्याचा विस्तार आणि त्या मार्गाची लांबी मला सविस्तर सांग.

कैश्च पापैः कृतैर्देव केन वा शुभकर्मणा । गच्छन्ति मानवास्तत्र कथयस्व विशेषतः ॥ २,३३.

देवा, कोणत्या पापांनी किंवा कोणत्या पुण्यकर्मांनी माणसे तिथे जातात? हे मला सविस्तर सांग.

श्रीभगवानुवाच । षटशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । यमलोकस्य चाध्वानमन्तरा मानुषस्य च ॥ २,३३.

श्रीभगवान म्हणतात: यमलोकापर्यंतचा मार्ग छयासी हजार योजन इतका आहे, आणि तोच माणसांच्या जगातून यमलोकापर्यंतचा मार्ग आहे.

ध्मातताम्रमिवातप्तो ज्वलद्दुर्गो महापथः । तत्र गच्छन्ति पापिष्ठा मानवा मूढचेतसः ॥ २,३३.

जणू काही भट्टीत तापवलेले तांबं जसं तळपतं, तसाच एक भयंकर आणि जळणारा रस्ता पुढे असतो. तिथे फार पापी आणि अज्ञानी माणसं जातात.

कण्टकाश्च सुतीक्ष्णा वै विविधा घोरदर्शनाः । तैस्तुवालुक्षितिर्व्याप्ता हुताशश्च तथोल्बणः ॥ २,३३.

तिथे फार तीक्ष्ण आणि भीतीदायक काटे वेगवेगळ्या रूपात आहेत. त्या काट्यांनी सगळी जमीन भरलेली आहे आणि तिथे भयंकर ज्वाळा पेटलेल्या आहेत.