गरुडपुराणम्

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च । मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम् ॥ २,३२.

ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, श्री आणि अग्नी हे सर्व मंडलात उपस्थित असतात; म्हणून मंडल तयार करावे.

प्रागुदग्वा कृतेनेह शिरसा लोकमुत्तमम् । व्रजते यदि पापस्याल्पत्वं पुंसो भवेत्खग ॥ २,३२.

जर येथे पूर्व किंवा ईशान्य दिशेला डोके वाकवले, अगदी थोडे पाप असले तरी, त्या माणसाला श्रेष्ठ लोक मिळतो.

पञ्चरत्ने मुखे मुक्ते जिवे ज्ञानं प्ररोहति । तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग ॥ २,३२.

पाच मौल्यवान रत्ने, मोती किंवा मुक्त आत्मे तोंडात असताना, ज्ञान वाढते; तुळशी, ब्राह्मण, गायी, विष्णू आणि एकादशी हेही तसेच आहेत.

पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् । विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः ॥ २,३२.

या संसाराच्या समुद्रात बुडणाऱ्यांसाठी पाच तराफे आहेत: विष्णू, एकादशी, गीता, तुळशी, ब्राह्मण आणि गायी.

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी भक्तिदायिनी । नमो भगवते वासुदेवायेति जपन्नरः ॥ २,३२.

या अस्थिर आणि कठीण संसारात, 'नमो भगवते वासुदेवाय' हे जपणारा माणूस भक्ती मिळवतो.

ओङ्कारपूर्वं सायुज्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः । पूजयापि च मल्लोकप्राप्तिराराद्दिवं व्रजेत् ॥ २,३२.

ओंकारपूर्वक जपल्याने नक्कीच एकरूपता मिळते; आणि फक्त पूजा केल्यानेही माझ्या लोकात जाऊन स्वर्ग मिळतो.

बन्धाभावे ममत्वेतु ज्ञानं पुरुषसूक्ततः । यस्ययस्याधिकत्वं तु साधनेष्वेषु काश्यप ॥ २,३२.

बंध नसताना, पण ममत्व उरले असता, पुरुषसूक्तातून ज्ञान मिळते; कश्यप, या साधनांत जितका अधिक प्रयत्न, तितके अधिक फळ मिळते.

तत्तत्फलस्याप्याधिक्यं भवतीत्यवधारय । दातव्यानि यथाशक्त्या प्रीतोऽसौ सर्वदा भवेत् ॥ २,३२.

प्रत्येक कृतीचे फळही तितकेच मोठे होते; आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावे, म्हणजे तो नेहमी प्रसन्न राहतो.

एतत्ते सर्वमाख्यातं स्नानादिषु फलं मया । ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति शरीरे ते व्यवस्थिताः ॥ २,३२.

स्नान वगैरेचे फळ मी तुला सांगितले; ब्रह्मांडात जे गुण आहेत, तेच शरीरातही आहेत.

पातालभूधरा लोकास्तथान्ये द्वीपसागराः । आदित्यादिग्रहाः सर्वे पिण्डमध्ये व्यवस्थिताः ॥ २,३२.

पाताळ, पर्वत, इतर लोक, द्वीप आणि समुद्र, सूर्यापासून सुरू होणारे सर्व ग्रह, हे सगळे शरीरातच आहेत.

पादाधस्तु तलं ज्ञेयं पादोर्ध्वं वितलं तथा । जानुभ्यां सुतलं विद्धि सक्थिदेशे महातलम् ॥ २,३२.

पायाखाली तळ, पायाच्या वर विटळ, गुडघ्याजवळ सुतळ, आणि मांड्यांमध्ये महातळ आहे.

तथा तलातलञ्चोरौ गुह्यदेशे रसातलम् । पातालं कटिसंस्थन्तु पादादौ लक्षयेद्बुधः ॥ २,३२.

तळातळ पिंडात, गुप्तभागात रसातळ, कंबरेत पाताळ; अशा प्रकारे पायापासून वर जाण्याचे ज्ञानी ओळखतात.

भूर्लोकं नाभिमध्ये तु भुवर्लोकं तदूर्ध्वतः । स्वर्गलोकं हृदये विद्यात्कण्ठदेशे महस्तथा ॥ २,३२.

नाभीमध्ये भूर्लोक, त्याच्या वर भुवर्लोक, हृदयात स्वर्गलोक, गळ्यात महर्लोक आहे.

जनलोकं वक्त्रदेशे तपोलोकं ललाटके । सत्यलोकं महारन्ध्रे भुवनानि चतुर्दश ॥ २,३२.

तोंडात जनलोक, कपाळावर तपोलोक, आणि मोठ्या छिद्रात सत्यलोक; ही चौदा भुवने आहेत.

त्रिकोणे संस्थितो मेरुरधः कोणे च मन्दरः । दक्षिणे चैव कैलासो वामभागे हिमाचलः ॥ २,३२.

त्रिकोणात मेरू पर्वत, खाली मंदर, दक्षिणेला कैलास, डाव्या बाजूला हिमाचल आहे.

निषधश्चोर्ध्वभागे च दक्षिणे गन्धमादनः । मलयो (रमणो) वामरेखायां सप्तैते कुलपर्वताः ॥ २,३२.

वर निसध, दक्षिणेला गंधमादन, डाव्या रेषेवर मलय (किंवा रमण); हे सात कुलपर्वत आहेत.

thumb|400px|कुशा एवं अश्वत्थ पत्रयोः सूक्ष्मदर्शी अवलोकनम् अस्थिस्थाने स्थितो जम्बूः शाको मज्जासु संस्थितः । कुशद्वीपः स्थितो मांसे क्रौञ्चद्वीपः शिरास्थितः ॥ २,३२.

हाडांच्या ठिकाणी जांभू, मज्जेत शाक, मांसात कुशद्वीप, आणि शिरांमध्ये क्रौंचद्वीप आहे.

त्वचायां शाल्मलिर्द्वीपो प्लक्षः रोम्णां च सञ्चये । नखस्थः पुष्करद्वीपः सागरास्तदनन्तरम् ॥ २,३२.

त्वचेवर शाल्मलीद्वीप, केसांच्या गाठींमध्ये प्लक्ष, नखांमध्ये पुष्करद्वीप, आणि त्यानंतर समुद्र आहेत.

क्षारोदश्च तथा मूत्रे क्षारे क्षीरोदसागरः । सुरोदधिश्च श्लेष्मस्थः मज्जायां घृतसागरः ॥ २,३२.

मूत्रात क्षारोद, पित्तात क्षीरसागर, कफात सुरोदधी, आणि मज्जेत तुपाचा समुद्र आहे.

रसोदधिं रसे विद्याच्छोणिते दधिसागरम् । स्वादुलं लम्बिकास्थाने गर्भोदं शुक्रसंस्थितम् ॥ २,३२.

रसाचा गाभा म्हणजे रसाचा महासागर आहे, रक्तात दह्याचा सागर आहे, जिभेच्या मागे गोडवा असतो आणि वीर्यात गर्भाचा सागर असतो.

नादचक्रे स्थितः सूर्यो बिन्दुचक्रे च चन्द्रमाः । लोचनस्थः कुजो ज्ञेयो हृदये च बुधः स्मृतः ॥ २,३२.

नादचक्रात सूर्य आहे, बिंदुचक्रात चंद्र आहे, डोळ्यांत मंगळ आहे आणि हृदयात बुध आहे असे समजावे.

विष्णुस्थाने गुरुं विद्याच्छ्रुक्रे शुक्रो व्यवस्थितः । नाभिस्थाने स्थितो मन्दो मुखे राहुः स्थितः सदा ॥ २,३२.

विष्णूच्या स्थानात गुरु आहे, वीर्यात शुक्र आहे, नाभीमध्ये शनी आहे आणि नेहमी तोंडात राहू असतो.

पायु (द) स्थाने स्थितः केतुः शरीरे ग्रहमण्डलम् । विभक्तञ्च समाख्यातमापादतलमस्तकम् ॥ २,३२.

मूळद्वाराजवळ केतू आहे आणि संपूर्ण शरीरात ग्रहांचा मंडळ पसरलेला आहे, पायाच्या तळापासून डोक्यापर्यंत.

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः । बुभुक्षा च तृषा रौद्रा दाहोद्भूता च मूर्छना ॥ २,३२.

या जगात जो जन्मतो तो नक्कीच मरतो, यात शंका नाही; भूक, तहान, तीव्र वेदना आणि उष्णतेमुळे होणारी बेशुद्धी सुद्धा येते.

यत्र पीडास्त्विमा रौद्रास्ता वै वृश्चिकदंशजाः । विनाशः पूर्णकाले च जायते सर्वदेहिनाम् ॥ २,३२.

जिथे या भयंकर वेदना होतात, त्या विंचवाच्या दंशासारख्या असतात; ठरलेल्या वेळी सर्व सजीवांचा अंत होतो.

अग्रे अग्रे हि धावन्ति यमलोकगतस्यवै । तप्तवालुकमध्येन प्रज्वलद्वह्निमध्यतः ॥ २,३२.

यमलोकात गेलेले पुढे पुढे धावत असतात, ते तापलेल्या वाळूतून आणि जळत्या आगीतून जातात.

केशग्राहैः समाक्रान्ता नीयन्ते यमकिङ्करैः । पापिष्ठास्त्वधमास्तार्क्ष्य दयाधर्मविविर्जिताः ॥ २,३२.

यमाचे दूत पापी, नीच, दयाशून्य आणि धर्महीन लोकांना केसांनी ओढून नेतात, हे तार्क्ष्य.

यमलोके वसन्त्येते कुट्यां जन्म न विद्यते । एवं सञ्जायते तार्क्ष्य मर्त्ये जन्तुः स्वकर्मभिः ॥ २,३२.

ते यमलोकात, एका झोपडीत राहतात जिथे जन्म नाही; अशा प्रकारे, तार्क्ष्य, प्रत्येक जीव आपल्या कर्मानुसार माणसांत जन्म घेतो.

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः । आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च ॥ २,३२.

या जगात जो जन्मतो तो नक्कीच मरतो, यात शंका नाही; आयुष्य, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि मृत्यू हे सर्व—