गरुडपुराणम्

गर्भवासे महद्दुःखं जायमानस्य योनिजम् । जातस्य बालभावेऽपि वृद्धत्वे दुःखमेव च ॥ २,३२.

गर्भात जन्म घेणाऱ्याला मोठं दुःख होतं; जन्मल्यानंतर बालपणात आणि म्हातारपणातही केवळ दुःखच असतं.

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धाद्यौवनेऽपि च दुः सहम् । दुःस्वप्नं या वृद्धता च मरणे दुःखमुत्कटम् ॥ २,३२.

काम, मत्सर आणि रागामुळे तारुण्यातही दुःख असतं; म्हातारपण म्हणजे वाईट स्वप्नासारखं, आणि मृत्यूच्या वेळी दुःख फारच तीव्र असतं.

कृष्यमाणश्च याम्यैः स नरकेऽपि च यात्यधः । पुनश्च गर्भाज्जन्म स्यान्मरणं दुष्करं तथा ॥ २,३२.

यमाच्या दूतांनी ओढून नेल्यावर तो नरकात आणखी खाली जातो; पुन्हा गर्भातून जन्म होतो आणि मृत्यूही सहन करायला कठीणच असतो.

एवं संसारचक्रेऽस्मिज्जन्तवो घटयन्त्रवत् । भ्राम्यन्ते प्राक्तनैर्बधैर्बद्धा विध्यन्ति चासकृत् ॥ २,३२.

या जन्ममरणाच्या फेरात सगळे जीव जुने बंधनांनी बांधले गेलेले असतात, आणि ते जणू काही यंत्राच्या चाकासारखे सतत फिरत राहतात, पुन्हा पुन्हा दुःख भोगतात.

नास्ति पक्षिन्सुखं किञ्चित्क्षेत्रे दुः खशताकुले । विनतासुत मोक्षाय यतितव्यं ततो नरैः ॥ २,३२.

दुःख आणि यातनांनी भरलेल्या जागेत पक्ष्यांना कधीच सुख मिळत नाही; म्हणूनच, विनता-पुत्रा, माणसांनी मुक्तीसाठी प्रयत्न करावा.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा गर्भस्य संस्थितिः । कथयामि क्रमप्रश्रं पृष्टं वा वर्तते स्पृहा ॥ २,३२.

हे सर्व मी तुला सांगितले—गर्भाची स्थिती कशी असते ते. आता तुला हवे असल्यास, मी पुढे क्रमाने सांगतो किंवा तुझ्या मनात काही शंका असेल तर तीही स्पष्ट करतो.

गरुड उवाच । मध्ये कृतमहाप्रश्नद्वयस्याप्तं मयोत्तरम् । प्रश्नस्यापि तृतीयस्य उत्तरं च विधीयताम् ॥ २,३२.

गरुड म्हणाले: तुझ्या दोन मोठ्या प्रश्नांची उत्तरे मला मिळाली आहेत; आता तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तरही कृपया सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । म्रियमाणस्य किं कृत्यमिति त्वं पृष्टवानसि । शृणु तत्रोत्तरं तूक्तं कथयामि समासतः ॥ २,३२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: 'मरणाच्या वेळेस काय करावे?' असा प्रश्न तू विचारलास. त्याचे उत्तर मी तुला थोडक्यात सांगतो, नीट ऐक.

आसन्नमरणं ज्ञात्वा पुरुषं स्नापयेत्ततः । गोमूत्रगोमयसुमृत्तीर्थोदककुशोदकैः ॥ २,३२.

माणसाचा मृत्यू जवळ आला आहे हे लक्षात आल्यावर, त्याला गायीचे मूत्र, शेण, शुद्ध माती, तीर्थाचे पाणी आणि कुशा घालून पाणी याने स्नान घालावे.

वाससी परिधार्याथ धौते तु शुचिनी शुभे । दर्भाण्यादौ समास्तीर्य दक्षिणाग्रान्विकीर्य च ॥ २,३२.

नंतर, स्वच्छ धुतलेले आणि पवित्र वस्त्र घालून, प्रथम दक्षिणेकडे टोक असलेली दर्भ घालून आसन तयार करावे.

तिलान् गोमयलिप्तायां भूमौ तत्र निवेशयेत् ॥ २,३२.

गायीच्या शेणाने लिपलेल्या जमिनीवर तिळ ठेवावेत.

प्रागुदक्शिरसं वापि मुखे स्वर्णं विनिः क्षेपेत् । शालग्रामशिला तत्र तुलसी च खगेश्वर ॥ २,३२.

पूर्व किंवा उत्तर दिशेला डोके करून किंवा तोंडात सोनं ठेवावं; तिथे, हे पक्षीराज, शाळग्राम शिळा आणि तुळशीही असावी.

विधेया सन्निधौ सर्पिर्दीपं प्रज्वालयेत्पुनः । नमो भगवते वासुदेवायेति जपस्तथा ॥ २,३२.

या सर्वांच्या उपस्थितीत पुन्हा तुपाचा दिवा लावावा आणि 'नमो भगवते वासुदेवाय' हा जप करावा.

आदौ तु प्रणवं कृत्वा पूजादाने ततः स्मृते । समभ्यर्च्य हृषीकेशं पुष्पधूपादिभिस्ततः ॥ २,३२.

सर्वप्रथम 'ॐ' उच्चारून, पूजा आणि नैवेद्य अर्पण करावा; मग पुष्प, धूप इत्यादींनी हृषीकेशाची भक्तीभावाने पूजा करावी.

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्ध्या नयोगेन पूजयेत् । दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च ॥ २,३२.

प्रणाम, स्तुती आणि पुण्यश्लोकांनी, तसेच ध्यान आणि योगाने पूजा करावी; ब्राह्मणांना आणि गरीब, असहाय्य लोकांना दान द्यावे.

पुत्त्रे मित्रे कलत्रे च क्षेत्रधान्यधनादिषु । निवर्तयेन्ममत्वं च विष्णोः पादौ हृदि स्मरन् ॥ २,३२.

मुलं, मित्र, पत्नी, शेतजमीन, धान्य, संपत्ती यांमध्ये असलेली आसक्ती सोडावी आणि विष्णूचे चरण मनात आठवावे.

उच्चैः पुरुषसूक्तं च यदि श्रेष्ठापदस्तदा । पुत्त्राद्याः प्रपठेयुस्ते म्रियमाणे निजे जने ॥ २,३२.

शक्य असल्यास पुरुषसूक्त मोठ्याने म्हणावे; मग, मरणासन्न व्यक्तीच्या मुलांनी आणि इतरांनीही ते म्हणावे.

एतत्ते सर्वमाख्यातं कृत्यं मृत्यावुपस्थिते । फलमप्यस्य कृत्स्नस्य समासात्ते वदाम्यहम् ॥ २,३२.

मृत्यू जवळ आल्यावर काय करावे हे सर्व मी तुला सांगितले; आता या सर्व कृत्यांचे फळ थोडक्यात सांगतो.

स्नानेन शुचिताप्राप्तिरपावित्र्यहृतिस्ततः । ततो विष्णोः स्मृतिस्तस्य ज्ञानात्सर्वफलप्रदा ॥ २,३२.

स्नान केल्याने शुद्धता मिळते आणि अशुद्धता दूर होते; त्यानंतर विष्णूचे स्मरण केल्याने सर्व ज्ञानाचे फळ मिळते.

दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरं तु न संशयः । तिलैर्दर्भैश्च निः क्षिप्तैः स्नानं क्रतुमयं भवेत् ॥ २,३२.

दर्भाच्या आसनावर बसविल्याने मरणासन्न व्यक्तीला स्वर्ग मिळतो, यात शंका नाही; तिळ आणि दर्भाने स्नान केल्याने ते स्नान यज्ञासारखे पुण्य देते.

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च । मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम् ॥ २,३२.

ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, श्री आणि अग्नी हे सर्व मंडलात उपस्थित असतात; म्हणून मंडल तयार करावे.

प्रागुदग्वा कृतेनेह शिरसा लोकमुत्तमम् । व्रजते यदि पापस्याल्पत्वं पुंसो भवेत्खग ॥ २,३२.

जर येथे पूर्व किंवा ईशान्य दिशेला डोके वाकवले, अगदी थोडे पाप असले तरी, त्या माणसाला श्रेष्ठ लोक मिळतो.

पञ्चरत्ने मुखे मुक्ते जिवे ज्ञानं प्ररोहति । तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग ॥ २,३२.

पाच मौल्यवान रत्ने, मोती किंवा मुक्त आत्मे तोंडात असताना, ज्ञान वाढते; तुळशी, ब्राह्मण, गायी, विष्णू आणि एकादशी हेही तसेच आहेत.

पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् । विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः ॥ २,३२.

या संसाराच्या समुद्रात बुडणाऱ्यांसाठी पाच तराफे आहेत: विष्णू, एकादशी, गीता, तुळशी, ब्राह्मण आणि गायी.

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी भक्तिदायिनी । नमो भगवते वासुदेवायेति जपन्नरः ॥ २,३२.

या अस्थिर आणि कठीण संसारात, 'नमो भगवते वासुदेवाय' हे जपणारा माणूस भक्ती मिळवतो.

ओङ्कारपूर्वं सायुज्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः । पूजयापि च मल्लोकप्राप्तिराराद्दिवं व्रजेत् ॥ २,३२.

ओंकारपूर्वक जपल्याने नक्कीच एकरूपता मिळते; आणि फक्त पूजा केल्यानेही माझ्या लोकात जाऊन स्वर्ग मिळतो.

बन्धाभावे ममत्वेतु ज्ञानं पुरुषसूक्ततः । यस्ययस्याधिकत्वं तु साधनेष्वेषु काश्यप ॥ २,३२.

बंध नसताना, पण ममत्व उरले असता, पुरुषसूक्तातून ज्ञान मिळते; कश्यप, या साधनांत जितका अधिक प्रयत्न, तितके अधिक फळ मिळते.

तत्तत्फलस्याप्याधिक्यं भवतीत्यवधारय । दातव्यानि यथाशक्त्या प्रीतोऽसौ सर्वदा भवेत् ॥ २,३२.

प्रत्येक कृतीचे फळही तितकेच मोठे होते; आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावे, म्हणजे तो नेहमी प्रसन्न राहतो.

एतत्ते सर्वमाख्यातं स्नानादिषु फलं मया । ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति शरीरे ते व्यवस्थिताः ॥ २,३२.

स्नान वगैरेचे फळ मी तुला सांगितले; ब्रह्मांडात जे गुण आहेत, तेच शरीरातही आहेत.