गरुडपुराणम्

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते । निष्क्रमते च विलपंस्तदा दुःखनिपीडितः ॥ २,३२.

पर्जन्याच्या वाऱ्याने बाहेर येताना त्याला त्रास होतो; तो वेदनेने रडत बाहेर पडतो.

निष्क्रामंश्चोदरान्मूर्छामसह्यां प्रतिपद्यते । प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसुखान्वितः ॥ २,३२.

गर्भातून बाहेर पडताना त्याला असह्य चक्कर येते; पण वाऱ्याचा स्पर्श होताच त्याला शुद्ध येते आणि थोडं बरं वाटतं.

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी । तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते ॥ २,३२.

मग विष्णूची मोहक माया त्याच्यावर पसरते; तिच्या प्रभावाने तो आपलं ज्ञान विसरतो.

भ्रष्टज्ञानं बालभावे ततो जन्तुः प्रपद्यते । ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि ॥ २,३२.

ज्ञान हरपल्यावर तो बाल्यावस्थेत जातो; मग त्याला बालपण, तारुण्य आणि शेवटी म्हातारपण येतं.

पुनश्च तद्वन्मरणं जन्म प्राप्नोति मानवः । ततः संसारचक्रेऽस्मिन् भ्राम्यते घटयन्त्रवत् ॥ २,३२.

माणूस पुन्हा तसंच मृत्यू आणि जन्म अनुभवतो; अशा प्रकारे तो या संसाराच्या चक्रात यंत्रावरच्या चाकासारखा फिरत राहतो.

कदाचित्स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः । स्वर्गं च निरयं चैव स्वकर्मफलमश्नुते ॥ २,३२.

कधी माणूस स्वर्गात जातो, कधी नरकात; आपल्या कर्माच्या फळाने तो स्वर्ग आणि नरक अनुभवतो.

कदाचिद्भुक्तकर्मा च भुवं स्वल्पेन गच्छति । स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्राये द्विजोत्तमाः ॥ २,३२.

कधी कधी, कर्म संपल्यावर तो थोड्या काळासाठी पृथ्वीवर येतो; स्वर्ग किंवा नरकातील फळं जवळजवळ संपली की, तो परत येतो, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

नरकेषु महद्दुःखमेतद्यत्स्वर्गवासिनः । दृश्यते नात्र मोदन्ते पात्यमानास्तु नारकैः ॥ २,३२.

नरकात फार मोठं दुःख असतं, जे स्वर्गवासी पाहतात; तिथे कुणालाही आनंद मिळत नाही, नरकातील लोकांसोबत पडल्यावर.

स्वर्गेऽपि दुः खमतुलं यदारोहणकालतः । प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते ॥ २,३२.

स्वर्गातही, वर गेल्यापासूनच मनात एकच विचार राहतो — 'इथून मी खाली पडणार'; त्यामुळे तिथलं दुःखही मोठंच असतं.

नारकांश्चैव सम्प्रेक्ष्य महद्दुःखमवाप्यते । एवं गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः ॥ २,३२.

नरकातील लोक पाहून मोठं दुःख होतं; 'मीही तिथे जाणार' असा विचार सतत मनात राहतो आणि दिवस-रात्र मनाला शांती मिळत नाही.

गर्भवासे महद्दुःखं जायमानस्य योनिजम् । जातस्य बालभावेऽपि वृद्धत्वे दुःखमेव च ॥ २,३२.

गर्भात जन्म घेणाऱ्याला मोठं दुःख होतं; जन्मल्यानंतर बालपणात आणि म्हातारपणातही केवळ दुःखच असतं.

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धाद्यौवनेऽपि च दुः सहम् । दुःस्वप्नं या वृद्धता च मरणे दुःखमुत्कटम् ॥ २,३२.

काम, मत्सर आणि रागामुळे तारुण्यातही दुःख असतं; म्हातारपण म्हणजे वाईट स्वप्नासारखं, आणि मृत्यूच्या वेळी दुःख फारच तीव्र असतं.

कृष्यमाणश्च याम्यैः स नरकेऽपि च यात्यधः । पुनश्च गर्भाज्जन्म स्यान्मरणं दुष्करं तथा ॥ २,३२.

यमाच्या दूतांनी ओढून नेल्यावर तो नरकात आणखी खाली जातो; पुन्हा गर्भातून जन्म होतो आणि मृत्यूही सहन करायला कठीणच असतो.

एवं संसारचक्रेऽस्मिज्जन्तवो घटयन्त्रवत् । भ्राम्यन्ते प्राक्तनैर्बधैर्बद्धा विध्यन्ति चासकृत् ॥ २,३२.

या जन्ममरणाच्या फेरात सगळे जीव जुने बंधनांनी बांधले गेलेले असतात, आणि ते जणू काही यंत्राच्या चाकासारखे सतत फिरत राहतात, पुन्हा पुन्हा दुःख भोगतात.

नास्ति पक्षिन्सुखं किञ्चित्क्षेत्रे दुः खशताकुले । विनतासुत मोक्षाय यतितव्यं ततो नरैः ॥ २,३२.

दुःख आणि यातनांनी भरलेल्या जागेत पक्ष्यांना कधीच सुख मिळत नाही; म्हणूनच, विनता-पुत्रा, माणसांनी मुक्तीसाठी प्रयत्न करावा.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा गर्भस्य संस्थितिः । कथयामि क्रमप्रश्रं पृष्टं वा वर्तते स्पृहा ॥ २,३२.

हे सर्व मी तुला सांगितले—गर्भाची स्थिती कशी असते ते. आता तुला हवे असल्यास, मी पुढे क्रमाने सांगतो किंवा तुझ्या मनात काही शंका असेल तर तीही स्पष्ट करतो.

गरुड उवाच । मध्ये कृतमहाप्रश्नद्वयस्याप्तं मयोत्तरम् । प्रश्नस्यापि तृतीयस्य उत्तरं च विधीयताम् ॥ २,३२.

गरुड म्हणाले: तुझ्या दोन मोठ्या प्रश्नांची उत्तरे मला मिळाली आहेत; आता तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तरही कृपया सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । म्रियमाणस्य किं कृत्यमिति त्वं पृष्टवानसि । शृणु तत्रोत्तरं तूक्तं कथयामि समासतः ॥ २,३२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: 'मरणाच्या वेळेस काय करावे?' असा प्रश्न तू विचारलास. त्याचे उत्तर मी तुला थोडक्यात सांगतो, नीट ऐक.

आसन्नमरणं ज्ञात्वा पुरुषं स्नापयेत्ततः । गोमूत्रगोमयसुमृत्तीर्थोदककुशोदकैः ॥ २,३२.

माणसाचा मृत्यू जवळ आला आहे हे लक्षात आल्यावर, त्याला गायीचे मूत्र, शेण, शुद्ध माती, तीर्थाचे पाणी आणि कुशा घालून पाणी याने स्नान घालावे.

वाससी परिधार्याथ धौते तु शुचिनी शुभे । दर्भाण्यादौ समास्तीर्य दक्षिणाग्रान्विकीर्य च ॥ २,३२.

नंतर, स्वच्छ धुतलेले आणि पवित्र वस्त्र घालून, प्रथम दक्षिणेकडे टोक असलेली दर्भ घालून आसन तयार करावे.

तिलान् गोमयलिप्तायां भूमौ तत्र निवेशयेत् ॥ २,३२.

गायीच्या शेणाने लिपलेल्या जमिनीवर तिळ ठेवावेत.

प्रागुदक्शिरसं वापि मुखे स्वर्णं विनिः क्षेपेत् । शालग्रामशिला तत्र तुलसी च खगेश्वर ॥ २,३२.

पूर्व किंवा उत्तर दिशेला डोके करून किंवा तोंडात सोनं ठेवावं; तिथे, हे पक्षीराज, शाळग्राम शिळा आणि तुळशीही असावी.

विधेया सन्निधौ सर्पिर्दीपं प्रज्वालयेत्पुनः । नमो भगवते वासुदेवायेति जपस्तथा ॥ २,३२.

या सर्वांच्या उपस्थितीत पुन्हा तुपाचा दिवा लावावा आणि 'नमो भगवते वासुदेवाय' हा जप करावा.

आदौ तु प्रणवं कृत्वा पूजादाने ततः स्मृते । समभ्यर्च्य हृषीकेशं पुष्पधूपादिभिस्ततः ॥ २,३२.

सर्वप्रथम 'ॐ' उच्चारून, पूजा आणि नैवेद्य अर्पण करावा; मग पुष्प, धूप इत्यादींनी हृषीकेशाची भक्तीभावाने पूजा करावी.

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्ध्या नयोगेन पूजयेत् । दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च ॥ २,३२.

प्रणाम, स्तुती आणि पुण्यश्लोकांनी, तसेच ध्यान आणि योगाने पूजा करावी; ब्राह्मणांना आणि गरीब, असहाय्य लोकांना दान द्यावे.

पुत्त्रे मित्रे कलत्रे च क्षेत्रधान्यधनादिषु । निवर्तयेन्ममत्वं च विष्णोः पादौ हृदि स्मरन् ॥ २,३२.

मुलं, मित्र, पत्नी, शेतजमीन, धान्य, संपत्ती यांमध्ये असलेली आसक्ती सोडावी आणि विष्णूचे चरण मनात आठवावे.

उच्चैः पुरुषसूक्तं च यदि श्रेष्ठापदस्तदा । पुत्त्राद्याः प्रपठेयुस्ते म्रियमाणे निजे जने ॥ २,३२.

शक्य असल्यास पुरुषसूक्त मोठ्याने म्हणावे; मग, मरणासन्न व्यक्तीच्या मुलांनी आणि इतरांनीही ते म्हणावे.

एतत्ते सर्वमाख्यातं कृत्यं मृत्यावुपस्थिते । फलमप्यस्य कृत्स्नस्य समासात्ते वदाम्यहम् ॥ २,३२.

मृत्यू जवळ आल्यावर काय करावे हे सर्व मी तुला सांगितले; आता या सर्व कृत्यांचे फळ थोडक्यात सांगतो.

स्नानेन शुचिताप्राप्तिरपावित्र्यहृतिस्ततः । ततो विष्णोः स्मृतिस्तस्य ज्ञानात्सर्वफलप्रदा ॥ २,३२.

स्नान केल्याने शुद्धता मिळते आणि अशुद्धता दूर होते; त्यानंतर विष्णूचे स्मरण केल्याने सर्व ज्ञानाचे फळ मिळते.