गरुडपुराणम्

एवं पिण्डः समाख्यातो वैभवं सम्प्रचक्ष्महे । सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैव हि प्राप्यते ॥ २,३२.

अशा प्रकारे शरीराचे वर्णन झाले; आता त्याचा वैभव सांगतो. सुख, दुःख, भीती आणि सुरक्षितता हे सर्व कर्माने मिळते.

अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति । तले तु करयोर्न्यस्य वर्धते जानुपार्श्वयोः ॥ २,३२.

वायू गर्भातील जीवाला डोकं खाली आणि पाय वर नेतो; तळहात पायाच्या तळव्यावर ठेवले की, गुडघ्याच्या बाजूने वाढ होते.

अङ्गुष्ठौ चोपरि न्यस्तौ जान्वोरथ कराङ्गुली । जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका ॥ २,३२.

अंगठे वर ठेवलेले असतात, तसेच हाताच्या बोटा गुडघ्याजवळ असतात; डोळे गुडघ्याच्या मागे आणि नाक गुडघ्याच्या मध्ये असते.

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः । काठिन्यमस्थीन्यायान्ति भुक्तपीतेन जीवति ॥ २,३२.

स्त्रीच्या गर्भात जीव अशा प्रकारे हळूहळू वाढतो; हाडे कठीण होतात आणि खाल्लेल्या-पिलेल्यामुळे तो जगतो.

नाडी वाप्यायनी नाम नाभ्यां तत्र निबध्यते । स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे स निबद्धः प्रजायते ॥ २,३२.

वाप्यायनी नावाची एक नाडी आहे, जी नाभीला जोडलेली असते; स्त्रियांमध्ये ती आतड्याच्या पोकळीत असते आणि तिथूनच जन्म होतो.

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे तथा । तैराप्यायितदेहोऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति च ॥ २,३२.

स्त्रियांनी खाल्लेलं आणि प्यायलेलं अन्न गर्भात जातं; त्यातून गर्भातील जीवाचं पोषण होतं आणि तो वाढतो.

स्मृत्यस्तत्र प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूतयः । ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः ॥ २,३२.

त्या ठिकाणी त्याला अनेक आठवणी येतात, ज्या संसाराच्या मुळाशी असतात; त्यामुळे तो इकडेतिकडे त्रासला जाऊन वैराग्य अनुभवतो.

पुनर्नैवं करिष्यामि भुक्तमात्र इहोदरात् । तथातथा यतिष्यामि गर्भं नाप्नोम्यहं यथा ॥ २,३२.

गर्भात अन्न मिळताच तो मनाशी म्हणतो, "मी पुन्हा असं करणार नाही; मी असं काही करीन की पुन्हा मला गर्भात यावं लागू नये."

इति सञ्चिन्तयञ्जीवो स्मृत्वा जन्मशतानि वै । यानि पूर्वानुभूतानि देवभूतात्मजानि वै ॥ २,३२.

असं विचार करताना तो जीव देव, भूत किंवा माणूस म्हणून घेतलेली शेकडो जन्मं आठवतो.

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्त्यत्वधोमुखः । नवमे दशमे वापि मासि संजायते ततः ॥ २,३२.

मग काळानुसार तो जीव खाली वळतो; नवव्या किंवा दहाव्या महिन्यात त्याचा जन्म होतो.

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते । निष्क्रमते च विलपंस्तदा दुःखनिपीडितः ॥ २,३२.

पर्जन्याच्या वाऱ्याने बाहेर येताना त्याला त्रास होतो; तो वेदनेने रडत बाहेर पडतो.

निष्क्रामंश्चोदरान्मूर्छामसह्यां प्रतिपद्यते । प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसुखान्वितः ॥ २,३२.

गर्भातून बाहेर पडताना त्याला असह्य चक्कर येते; पण वाऱ्याचा स्पर्श होताच त्याला शुद्ध येते आणि थोडं बरं वाटतं.

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी । तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते ॥ २,३२.

मग विष्णूची मोहक माया त्याच्यावर पसरते; तिच्या प्रभावाने तो आपलं ज्ञान विसरतो.

भ्रष्टज्ञानं बालभावे ततो जन्तुः प्रपद्यते । ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि ॥ २,३२.

ज्ञान हरपल्यावर तो बाल्यावस्थेत जातो; मग त्याला बालपण, तारुण्य आणि शेवटी म्हातारपण येतं.

पुनश्च तद्वन्मरणं जन्म प्राप्नोति मानवः । ततः संसारचक्रेऽस्मिन् भ्राम्यते घटयन्त्रवत् ॥ २,३२.

माणूस पुन्हा तसंच मृत्यू आणि जन्म अनुभवतो; अशा प्रकारे तो या संसाराच्या चक्रात यंत्रावरच्या चाकासारखा फिरत राहतो.

कदाचित्स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः । स्वर्गं च निरयं चैव स्वकर्मफलमश्नुते ॥ २,३२.

कधी माणूस स्वर्गात जातो, कधी नरकात; आपल्या कर्माच्या फळाने तो स्वर्ग आणि नरक अनुभवतो.

कदाचिद्भुक्तकर्मा च भुवं स्वल्पेन गच्छति । स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्राये द्विजोत्तमाः ॥ २,३२.

कधी कधी, कर्म संपल्यावर तो थोड्या काळासाठी पृथ्वीवर येतो; स्वर्ग किंवा नरकातील फळं जवळजवळ संपली की, तो परत येतो, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

नरकेषु महद्दुःखमेतद्यत्स्वर्गवासिनः । दृश्यते नात्र मोदन्ते पात्यमानास्तु नारकैः ॥ २,३२.

नरकात फार मोठं दुःख असतं, जे स्वर्गवासी पाहतात; तिथे कुणालाही आनंद मिळत नाही, नरकातील लोकांसोबत पडल्यावर.

स्वर्गेऽपि दुः खमतुलं यदारोहणकालतः । प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते ॥ २,३२.

स्वर्गातही, वर गेल्यापासूनच मनात एकच विचार राहतो — 'इथून मी खाली पडणार'; त्यामुळे तिथलं दुःखही मोठंच असतं.

नारकांश्चैव सम्प्रेक्ष्य महद्दुःखमवाप्यते । एवं गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः ॥ २,३२.

नरकातील लोक पाहून मोठं दुःख होतं; 'मीही तिथे जाणार' असा विचार सतत मनात राहतो आणि दिवस-रात्र मनाला शांती मिळत नाही.

गर्भवासे महद्दुःखं जायमानस्य योनिजम् । जातस्य बालभावेऽपि वृद्धत्वे दुःखमेव च ॥ २,३२.

गर्भात जन्म घेणाऱ्याला मोठं दुःख होतं; जन्मल्यानंतर बालपणात आणि म्हातारपणातही केवळ दुःखच असतं.

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धाद्यौवनेऽपि च दुः सहम् । दुःस्वप्नं या वृद्धता च मरणे दुःखमुत्कटम् ॥ २,३२.

काम, मत्सर आणि रागामुळे तारुण्यातही दुःख असतं; म्हातारपण म्हणजे वाईट स्वप्नासारखं, आणि मृत्यूच्या वेळी दुःख फारच तीव्र असतं.

कृष्यमाणश्च याम्यैः स नरकेऽपि च यात्यधः । पुनश्च गर्भाज्जन्म स्यान्मरणं दुष्करं तथा ॥ २,३२.

यमाच्या दूतांनी ओढून नेल्यावर तो नरकात आणखी खाली जातो; पुन्हा गर्भातून जन्म होतो आणि मृत्यूही सहन करायला कठीणच असतो.

एवं संसारचक्रेऽस्मिज्जन्तवो घटयन्त्रवत् । भ्राम्यन्ते प्राक्तनैर्बधैर्बद्धा विध्यन्ति चासकृत् ॥ २,३२.

या जन्ममरणाच्या फेरात सगळे जीव जुने बंधनांनी बांधले गेलेले असतात, आणि ते जणू काही यंत्राच्या चाकासारखे सतत फिरत राहतात, पुन्हा पुन्हा दुःख भोगतात.

नास्ति पक्षिन्सुखं किञ्चित्क्षेत्रे दुः खशताकुले । विनतासुत मोक्षाय यतितव्यं ततो नरैः ॥ २,३२.

दुःख आणि यातनांनी भरलेल्या जागेत पक्ष्यांना कधीच सुख मिळत नाही; म्हणूनच, विनता-पुत्रा, माणसांनी मुक्तीसाठी प्रयत्न करावा.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा गर्भस्य संस्थितिः । कथयामि क्रमप्रश्रं पृष्टं वा वर्तते स्पृहा ॥ २,३२.

हे सर्व मी तुला सांगितले—गर्भाची स्थिती कशी असते ते. आता तुला हवे असल्यास, मी पुढे क्रमाने सांगतो किंवा तुझ्या मनात काही शंका असेल तर तीही स्पष्ट करतो.

गरुड उवाच । मध्ये कृतमहाप्रश्नद्वयस्याप्तं मयोत्तरम् । प्रश्नस्यापि तृतीयस्य उत्तरं च विधीयताम् ॥ २,३२.

गरुड म्हणाले: तुझ्या दोन मोठ्या प्रश्नांची उत्तरे मला मिळाली आहेत; आता तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तरही कृपया सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । म्रियमाणस्य किं कृत्यमिति त्वं पृष्टवानसि । शृणु तत्रोत्तरं तूक्तं कथयामि समासतः ॥ २,३२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: 'मरणाच्या वेळेस काय करावे?' असा प्रश्न तू विचारलास. त्याचे उत्तर मी तुला थोडक्यात सांगतो, नीट ऐक.

आसन्नमरणं ज्ञात्वा पुरुषं स्नापयेत्ततः । गोमूत्रगोमयसुमृत्तीर्थोदककुशोदकैः ॥ २,३२.

माणसाचा मृत्यू जवळ आला आहे हे लक्षात आल्यावर, त्याला गायीचे मूत्र, शेण, शुद्ध माती, तीर्थाचे पाणी आणि कुशा घालून पाणी याने स्नान घालावे.