गरुडपुराणम्

लाला मूत्रं तथा शुक्रं मज्जार रक्तञ्च पञ्चमम् । आपः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ज्ञातव्यास्ते प्रयत्नतः ॥ २,३२.

लाळ, मूत्र, वीर्य, मज्जा आणि रक्त हे पाच पाण्याचे गुण सांगितले आहेत. हे गुण काळजीपूर्वक जाणून घ्यावेत.

क्षुधा तृषा तथा निद्रा आलस्यं कान्तिरेव च । तेजः पञ्चगुणं प्रोक्तं तार्क्ष्य सर्वत्रयोगिभिः ॥ २,३२.

भूक, तहान, झोप, आळस आणि कांती हे अग्नीचे पाच गुण सर्व योगींनी सांगितले आहेत, हे तार्क्ष्य.

रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तथैव च । इत्येतत्कथितं तार्क्ष्य वायुजं गुणपञ्चकम् ॥ २,३२.

आसक्ति, द्वेष, लाज, भीती आणि मोह हे वायूचे पाच गुण सांगितले आहेत, हे तार्क्ष्य.

आकुञ्चनं धावनञ्च लङ्घनञ्च प्रसारणम् । निरोधः पञ्चमः प्रोक्तो वायोः पञ्च गुणाः स्मृताः ॥ २,३२.

आकुंचन, धावणे, उडी मारणे, पसरवणे आणि पाचवा म्हणजे रोखणे—हे वाऱ्याचे पाच गुण मानले आहेत.

घोषश्चिन्ता च गाम्भीर्यं श्रवणं सत्यसंक्रमः । आकाशस्य गुणाः पञ्च ज्ञातव्यास्तार्क्ष्य यत्नतः ॥ २,३२.

ध्वनी, विचार, गंभीरता, ऐकणे आणि सत्य बोलणे—हे आकाशाचे पाच गुण आहेत, हे तार्क्ष्य, हे नीट समजून घ्यावे.

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासा बुद्धीन्द्रियाणि च । पाणी पादौ गुदं प्राक्च गुह्यं कर्मेन्द्रियाणि च ॥ २,३२.

कान, त्वचा, डोळे, जिभ, नाक ही ज्ञानेंद्रिये आहेत. हात, पाय, गुदद्वार आणि आधी गुप्तेंद्रिय ही कर्मेंद्रिये आहेत.

इडाच पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका । गान्धारी गजजिह्वा च पूषा चैव यशा तथा ॥ २,३२.

इडा, पिंगला आणि तिसरी म्हणजे सुषुम्ना; गांधारी, गजजिह्वा, पूषा आणि तसेच यशा.

अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता । पिण्ड मध्ये स्थिता ह्येताः प्रधाना दश नाडयः ॥ २,३२.

अलम्बुषा, कुहू, शंखिनी आणि दशमी या शरीराच्या मध्यभागी असलेल्या दहा मुख्य नाड्या आहेत.

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ २,३२.

प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान, नाग, कूर्म, कृतिक, देवदत्त आणि धनंजय —

इत्येते वायवः प्रोक्ता दश देहेषु सुस्थिताः । केवलं भुक्तमन्नञ्च पुष्टिदं सर्वदेहिनाम् ॥ २,३२.

हे दहा वायू शरीरात नीट स्थिर आहेत; सर्व प्राण्यांना पोषण फक्त खाल्लेल्या अन्नामुळेच मिळते.

नयते प्राणदो वायुः शरीरे सर्वसन्धिषु । आहारो भुक्तमात्रस्तु वायुना क्रियते द्विधा ॥ २,३२.

प्राणवायू अन्न शरीराच्या सर्व सांध्यांमध्ये नेतो; अन्न खाल्ल्यावर लगेच वायू त्याचे दोन भाग करतो.

स प्रविश्य गुहे सम्यक्पृथगन्नं पृथग्जलम् । ऊर्ध्वमग्नेर्जलं कृत्वा तदन्नञ्च जलोपरि ॥ २,३२.

तो वायू योग्य रीतीने गुहेत प्रवेश करून अन्न आणि पाणी वेगळे करतो; तो पाणी अग्नीच्या वर आणि अन्न पाण्याच्या वर ठेवतो.

अग्नेश्चाधः स्वयं प्राणस्तमग्निञ्च धमेच्छनैः । वायुना धम्यमानोऽग्निः पृथक्किट्टं पृथग्रसम् ॥ २,३२.

अग्नीच्या खाली स्वतः प्राण असतो, जो हळूहळू अग्नीला फुंकरतो; वायूने अग्नी फुंकला की, मल आणि सार वेगळे होतात.

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहात्पृथग्भवेत् । कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्तनाभिवपुर्गुदम् ॥ २,३२.

मल बारा प्रकारचे होतात आणि ते शरीरातून वेगळे पडतात; कान, डोळे, नाक, जीभ, दात, नाभी, त्वचा आणि गुदद्वार —

नखा मलाश्रया ह्येते विण्मूत्रञ्चेत्यनन्तकम् । शुक्रशोणितसंयोगादेतत्षाट्कौशिकं स्मृतम् ॥ २,३२.

नखे मलाचे ठिकाण आहेत, तसेच विष्ठा, मूत्र इत्यादी; शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने हा सहा प्रकारचा उरलेला भाग ओळखला जातो.

रोम्णां कोट्यस्तथा तिस्रोऽप्यर्धकोटि समन्विताः । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः सामान्याद्विनतासुत ॥ २,३२.

सात लाख केस, वीस नखे आणि बत्तीस दात असे सर्वसाधारणपणे सांगितले आहेत, हे विनता पुत्रा.

सप्त लक्षाणि केशाः स्युर्नखाः प्रोक्तास्तु विंशतिः । मांसं पलसहस्रैकं सामान्याद्देहसंस्थितम् ॥ २,३२.

सात लाख केस, वीस नखे आणि शरीरात एक हजार पळ मांस सर्वसाधारणपणे असते.

रक्तं पलशतं तार्क्ष्यं बुद्धमेव पुरातनैः । पलानि दश मेदश्च त्वचा चैव तु तत्समा ॥ २,३२.

रक्त शंभर पळ आहे, हे तार्क्ष्य, असे प्राचीन ज्ञानी सांगतात; मेद दहा पळ आणि त्वचा त्याच प्रमाणात आहे.

पलद्वादशकं मज्जा महारक्तं पलत्रयम् । शुक्रं द्विकुडवं ज्ञेयं शोणितं कुडवं स्मृतम् ॥ २,३२.

मज्जा बारा पळ, मोठे रक्त तीन पळ, शुक्र दोन कुडव आणि रक्त एक कुडव एवढे असते.

श्लेष्माणश्च षडूर्ध्वञ्च विण्मूत्रं तत्प्रमाणतः । अस्थ्नां हि ह्यधिकं प्रोक्तं षष्ट्युत्तरशतत्रयात् ॥ २,३२.

षड्रूप कफ, विष्ठा आणि मूत्र त्या प्रमाणात; हाडे तीनशे साठ एवढी अधिक सांगितली आहेत.

एवं पिण्डः समाख्यातो वैभवं सम्प्रचक्ष्महे । सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैव हि प्राप्यते ॥ २,३२.

अशा प्रकारे शरीराचे वर्णन झाले; आता त्याचा वैभव सांगतो. सुख, दुःख, भीती आणि सुरक्षितता हे सर्व कर्माने मिळते.

अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति । तले तु करयोर्न्यस्य वर्धते जानुपार्श्वयोः ॥ २,३२.

वायू गर्भातील जीवाला डोकं खाली आणि पाय वर नेतो; तळहात पायाच्या तळव्यावर ठेवले की, गुडघ्याच्या बाजूने वाढ होते.

अङ्गुष्ठौ चोपरि न्यस्तौ जान्वोरथ कराङ्गुली । जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका ॥ २,३२.

अंगठे वर ठेवलेले असतात, तसेच हाताच्या बोटा गुडघ्याजवळ असतात; डोळे गुडघ्याच्या मागे आणि नाक गुडघ्याच्या मध्ये असते.

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः । काठिन्यमस्थीन्यायान्ति भुक्तपीतेन जीवति ॥ २,३२.

स्त्रीच्या गर्भात जीव अशा प्रकारे हळूहळू वाढतो; हाडे कठीण होतात आणि खाल्लेल्या-पिलेल्यामुळे तो जगतो.

नाडी वाप्यायनी नाम नाभ्यां तत्र निबध्यते । स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे स निबद्धः प्रजायते ॥ २,३२.

वाप्यायनी नावाची एक नाडी आहे, जी नाभीला जोडलेली असते; स्त्रियांमध्ये ती आतड्याच्या पोकळीत असते आणि तिथूनच जन्म होतो.

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे तथा । तैराप्यायितदेहोऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति च ॥ २,३२.

स्त्रियांनी खाल्लेलं आणि प्यायलेलं अन्न गर्भात जातं; त्यातून गर्भातील जीवाचं पोषण होतं आणि तो वाढतो.

स्मृत्यस्तत्र प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूतयः । ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः ॥ २,३२.

त्या ठिकाणी त्याला अनेक आठवणी येतात, ज्या संसाराच्या मुळाशी असतात; त्यामुळे तो इकडेतिकडे त्रासला जाऊन वैराग्य अनुभवतो.

पुनर्नैवं करिष्यामि भुक्तमात्र इहोदरात् । तथातथा यतिष्यामि गर्भं नाप्नोम्यहं यथा ॥ २,३२.

गर्भात अन्न मिळताच तो मनाशी म्हणतो, "मी पुन्हा असं करणार नाही; मी असं काही करीन की पुन्हा मला गर्भात यावं लागू नये."

इति सञ्चिन्तयञ्जीवो स्मृत्वा जन्मशतानि वै । यानि पूर्वानुभूतानि देवभूतात्मजानि वै ॥ २,३२.

असं विचार करताना तो जीव देव, भूत किंवा माणूस म्हणून घेतलेली शेकडो जन्मं आठवतो.