गरुडपुराणम्

कर्णौ च नासिके वक्षो जायेरन्मासि पञ्चमे । कण्ठरन्ध्रोदरं षष्ठे गुह्यादिर्मासि सप्तमे ॥ २,३२.

पाचव्या महिन्यात कान, नाकपुड्या आणि छाती तयार होतात. सहाव्या महिन्यात गळा, शरीरातील पोकळ्या आणि पोट बनतात. सातव्या महिन्यात गुप्तेंद्रिय व इतर अवयव तयार होतात.

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासैरथाष्टभिः । अष्टमे चलते जीवो धात्रीगर्भे पुनः पुनः । नवमेमासि सम्प्राप्ते गर्भस्थौजौ दृढं भवेत् ॥ २,३२.

आठव्या महिन्यात गर्भाचे सर्व अवयव पूर्ण होतात. त्या महिन्यात जीव वारंवार आईच्या पोटात हालचाल करतो. नववा महिना आला की गर्भाची ताकद अधिक घट्ट होते.

चिकित्सा जायते तस्य गर्भवासपरिक्षये । नारी वाथ नरो वाथ नपुंस्त्वं वाभिजायते ॥ २,३२.

गर्भावासाचा काळ संपला की जन्म होतो. मग स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसक यापैकी कोणीही जन्माला येतो.

शक्तित्रयं विशालाक्षं षाट्कौशिकसमायुतम् । पञ्चेन्द्रियसमोपेतं दशनाडीविभूषितम् ॥ २,३२.

तीन शक्ती असलेला, मोठ्या डोळ्यांचा, सहा आवरणांनी युक्त, पाच इंद्रिये असलेला आणि दहा नाड्यांनी सुशोभित असा हा जीव असतो.

दशप्राणगुणोपेतं यो जानाति स योगवित् । मज्जास्थिशुक्रमांसानि रोम रक्तं बलं तथा ॥ २,३२.

दहा प्राणांनी युक्त, हे जो जाणतो तो योग जाणणारा आहे. मज्जा, हाडे, वीर्य, मांस, केस, रक्त आणि बळ हे त्याच्यात असतात.

षाट्कौशिकमिदं पिण्डं स्याज्जन्तोः पाञ्चभौतिकम् । नवमे दशमे मासि जायते पाञ्चभौतिकः ॥ २,३२.

हे सहा आवरणांनी बनलेले शरीर पाच महाभूतांनी तयार झालेले असते. नवव्या किंवा दहाव्या महिन्यात पाच महाभूतांचा हा जीव जन्म घेतो.

सूतिवातैः समाकृष्टः पीडया विह्वलीकृतः । पुष्टो नाड्याः सुषुम्णाया योषिद्गर्भस्थितस्त्वरन् ॥ २,३२.

प्रसवाच्या वाऱ्यांनी खेचला गेलेला, वेदनेने त्रस्त झालेला, मध्य नाडीने पोसला गेलेला, स्त्रीच्या गर्भात असलेला जीव लवकर बाहेर पडतो.

thumb|पञ्चमहाभूतानि क्षितिर्वारि हविर्भोक्ता पवनाकाशमेव च । एभिर्भूतैः पीडितस्तु निबद्धः स्नायुबन्धनैः ॥ २,३२.

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश या पाच महाभूतांनी तो त्रस्त होतो आणि स्नायूंच्या बंधनांनी बांधला जातो.

मूलभूता इमे प्रोक्ताः सप्त नाड्यन्तरे स्थिताः । त्वचास्थिनाड्यो रोमाणि मांसञ्चैवात्र पञ्चमम् ॥ २,३२.

हे सात मूळ तत्त्वे म्हणतात, जी नाड्यांच्या आत असतात. त्वचा, हाडे, केस, मांस आणि पाचवे तत्त्व येथे आहे.

एते पञ्च गुणाः प्रोक्ता मया भूमेः खगेश्वर । यथा पञ्च गुणाश्चापस्तथा तच्छृणु काश्यप ॥ २,३२.

हे पृथ्वीचे पाच गुण मी सांगितले, हे पक्षीराज. आता पाण्याचे पाच गुण मी सांगतो, ते ऐक, कश्यप.

लाला मूत्रं तथा शुक्रं मज्जार रक्तञ्च पञ्चमम् । आपः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ज्ञातव्यास्ते प्रयत्नतः ॥ २,३२.

लाळ, मूत्र, वीर्य, मज्जा आणि रक्त हे पाच पाण्याचे गुण सांगितले आहेत. हे गुण काळजीपूर्वक जाणून घ्यावेत.

क्षुधा तृषा तथा निद्रा आलस्यं कान्तिरेव च । तेजः पञ्चगुणं प्रोक्तं तार्क्ष्य सर्वत्रयोगिभिः ॥ २,३२.

भूक, तहान, झोप, आळस आणि कांती हे अग्नीचे पाच गुण सर्व योगींनी सांगितले आहेत, हे तार्क्ष्य.

रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तथैव च । इत्येतत्कथितं तार्क्ष्य वायुजं गुणपञ्चकम् ॥ २,३२.

आसक्ति, द्वेष, लाज, भीती आणि मोह हे वायूचे पाच गुण सांगितले आहेत, हे तार्क्ष्य.

आकुञ्चनं धावनञ्च लङ्घनञ्च प्रसारणम् । निरोधः पञ्चमः प्रोक्तो वायोः पञ्च गुणाः स्मृताः ॥ २,३२.

आकुंचन, धावणे, उडी मारणे, पसरवणे आणि पाचवा म्हणजे रोखणे—हे वाऱ्याचे पाच गुण मानले आहेत.

घोषश्चिन्ता च गाम्भीर्यं श्रवणं सत्यसंक्रमः । आकाशस्य गुणाः पञ्च ज्ञातव्यास्तार्क्ष्य यत्नतः ॥ २,३२.

ध्वनी, विचार, गंभीरता, ऐकणे आणि सत्य बोलणे—हे आकाशाचे पाच गुण आहेत, हे तार्क्ष्य, हे नीट समजून घ्यावे.

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासा बुद्धीन्द्रियाणि च । पाणी पादौ गुदं प्राक्च गुह्यं कर्मेन्द्रियाणि च ॥ २,३२.

कान, त्वचा, डोळे, जिभ, नाक ही ज्ञानेंद्रिये आहेत. हात, पाय, गुदद्वार आणि आधी गुप्तेंद्रिय ही कर्मेंद्रिये आहेत.

इडाच पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका । गान्धारी गजजिह्वा च पूषा चैव यशा तथा ॥ २,३२.

इडा, पिंगला आणि तिसरी म्हणजे सुषुम्ना; गांधारी, गजजिह्वा, पूषा आणि तसेच यशा.

अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता । पिण्ड मध्ये स्थिता ह्येताः प्रधाना दश नाडयः ॥ २,३२.

अलम्बुषा, कुहू, शंखिनी आणि दशमी या शरीराच्या मध्यभागी असलेल्या दहा मुख्य नाड्या आहेत.

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ २,३२.

प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान, नाग, कूर्म, कृतिक, देवदत्त आणि धनंजय —

इत्येते वायवः प्रोक्ता दश देहेषु सुस्थिताः । केवलं भुक्तमन्नञ्च पुष्टिदं सर्वदेहिनाम् ॥ २,३२.

हे दहा वायू शरीरात नीट स्थिर आहेत; सर्व प्राण्यांना पोषण फक्त खाल्लेल्या अन्नामुळेच मिळते.

नयते प्राणदो वायुः शरीरे सर्वसन्धिषु । आहारो भुक्तमात्रस्तु वायुना क्रियते द्विधा ॥ २,३२.

प्राणवायू अन्न शरीराच्या सर्व सांध्यांमध्ये नेतो; अन्न खाल्ल्यावर लगेच वायू त्याचे दोन भाग करतो.

स प्रविश्य गुहे सम्यक्पृथगन्नं पृथग्जलम् । ऊर्ध्वमग्नेर्जलं कृत्वा तदन्नञ्च जलोपरि ॥ २,३२.

तो वायू योग्य रीतीने गुहेत प्रवेश करून अन्न आणि पाणी वेगळे करतो; तो पाणी अग्नीच्या वर आणि अन्न पाण्याच्या वर ठेवतो.

अग्नेश्चाधः स्वयं प्राणस्तमग्निञ्च धमेच्छनैः । वायुना धम्यमानोऽग्निः पृथक्किट्टं पृथग्रसम् ॥ २,३२.

अग्नीच्या खाली स्वतः प्राण असतो, जो हळूहळू अग्नीला फुंकरतो; वायूने अग्नी फुंकला की, मल आणि सार वेगळे होतात.

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहात्पृथग्भवेत् । कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्तनाभिवपुर्गुदम् ॥ २,३२.

मल बारा प्रकारचे होतात आणि ते शरीरातून वेगळे पडतात; कान, डोळे, नाक, जीभ, दात, नाभी, त्वचा आणि गुदद्वार —

नखा मलाश्रया ह्येते विण्मूत्रञ्चेत्यनन्तकम् । शुक्रशोणितसंयोगादेतत्षाट्कौशिकं स्मृतम् ॥ २,३२.

नखे मलाचे ठिकाण आहेत, तसेच विष्ठा, मूत्र इत्यादी; शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने हा सहा प्रकारचा उरलेला भाग ओळखला जातो.

रोम्णां कोट्यस्तथा तिस्रोऽप्यर्धकोटि समन्विताः । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः सामान्याद्विनतासुत ॥ २,३२.

सात लाख केस, वीस नखे आणि बत्तीस दात असे सर्वसाधारणपणे सांगितले आहेत, हे विनता पुत्रा.

सप्त लक्षाणि केशाः स्युर्नखाः प्रोक्तास्तु विंशतिः । मांसं पलसहस्रैकं सामान्याद्देहसंस्थितम् ॥ २,३२.

सात लाख केस, वीस नखे आणि शरीरात एक हजार पळ मांस सर्वसाधारणपणे असते.

रक्तं पलशतं तार्क्ष्यं बुद्धमेव पुरातनैः । पलानि दश मेदश्च त्वचा चैव तु तत्समा ॥ २,३२.

रक्त शंभर पळ आहे, हे तार्क्ष्य, असे प्राचीन ज्ञानी सांगतात; मेद दहा पळ आणि त्वचा त्याच प्रमाणात आहे.

पलद्वादशकं मज्जा महारक्तं पलत्रयम् । शुक्रं द्विकुडवं ज्ञेयं शोणितं कुडवं स्मृतम् ॥ २,३२.

मज्जा बारा पळ, मोठे रक्त तीन पळ, शुक्र दोन कुडव आणि रक्त एक कुडव एवढे असते.