गरुडपुराणम्

तस्मिन्नुप्त्वा नरः स्वामी सम्यक्फलमवाप्नुयात् । तस्याश्चैवातपो वर्ज्य शीतलं केवलं चरेत् ॥ २,३२.

अशा प्रकारे पुरुषाने बीज दिल्यास त्याला योग्य फल मिळतं; आणि स्त्रीने उन्हापासून दूर राहून नेहमी थंडाव्यातच राहावं.

ताम्बूलपुष्पश्रीखण्डैः संयुक्तः शुचिवस्त्रभृत् । धर्ममादाय मनसि सुतल्पं संविशेत्पुमान् ॥ २,३२.

तांबूल, फुलं आणि चंदनानं सुशोभित होऊन, स्वच्छ वस्त्र परिधान करून, मनात धर्म ठेवून, पुरुषाने उत्तम शय्येवर जावं.

निषेकसमये यादृङ्नरचित्तविकल्पना । तादृक्स्वभावसम्भूतिर्जन्तुर्विशति कुक्षिगः ॥ २,३२.

गर्भधारणेच्या वेळी पुरुषाच्या मनात जसे विचार आणि भावना असतात, तसा स्वभाव घेऊन जीव गर्भात प्रवेश करतो.

शुक्रशोणितसंयोगे पिण्डोत्पत्तिः प्रजायते । वर्धते जठरे जन्तुस्तारापतिरिवाम्बरे ॥ २,३२.

शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने गर्भ तयार होतो; गर्भातील जीव पोटात आकाशातील तारापतीसारखा वाढतो.

चैतन्यं बीजरूपं हि शुक्रे नित्यं व्यवस्थितम् । कामश्चित्तञ्च शुक्रञ्च यदा ह्येकत्वमाप्नुयुः ॥ २,३२.

चैतन्य बीजाच्या रूपात नेहमी शुक्रात असतं; जेव्हा इच्छा, मन आणि शुक्र एकत्र येतात—

तदा द्रावमवाप्नोति योषागर्भाशये नरः । रक्ताधिक्ये भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत्पुमान् ॥ २,३२.

—तेव्हा स्त्रीच्या गर्भाशयात पुरुष द्रवरूप होतो; रक्त जास्त असेल तर मुलगी, आणि शुक्र जास्त असेल तर मुलगा जन्मतो.

शुक्रशोणितयो साम्ये गर्भाः षण्डत्वमाप्नुयुः । अहोरात्रेण कलिलं बुद्वदं पञ्चभिर्दिनैः ॥ २,३२.

शुक्र आणि रक्त समान प्रमाणात असतील तर गर्भ नपुंसक होतो; एका दिवसरात्रीत तो गोळा बनतो, आणि पाच दिवसांनी कळीसारखा दिसतो.

चतुर्दशे भवेन्मांसं मिश्रधातुसमन्वितम् । घनं मांसञ्च विंशाहे गर्भस्थो वर्धते क्रमात् ॥ २,३२.

चौदाव्या दिवशी इतर धातूंसह मांस तयार होतं; वीसाव्या दिवशी गर्भातील घट्ट मांस हळूहळू वाढतं.

पञ्चविंशतिमे चाह्नि बलं पुष्टिश्च जायते । तथा मासे तु सम्पूर्णे पञ्चतत्त्वं निधारयेत् ॥ २,३२.

पंचवीसाव्या दिवशी बळ आणि पोषण निर्माण होतं; आणि एक महिना पूर्ण झाला की पाचही तत्त्वं स्थिर होतात.

मासद्वये तु सञ्जाते त्वचा मेदश्च जायते । मज्जास्थीनि त्रिभिर्मासैः केशाङ्गुल्यश्चतुर्थके ॥ २,३२.

दोन महिने पूर्ण झाल्यावर गर्भाला त्वचा आणि मेद तयार होतो. तिसऱ्या महिन्यात मज्जा आणि हाडे निर्माण होतात, आणि चौथ्या महिन्यात केस व नखे उगवतात.

कर्णौ च नासिके वक्षो जायेरन्मासि पञ्चमे । कण्ठरन्ध्रोदरं षष्ठे गुह्यादिर्मासि सप्तमे ॥ २,३२.

पाचव्या महिन्यात कान, नाकपुड्या आणि छाती तयार होतात. सहाव्या महिन्यात गळा, शरीरातील पोकळ्या आणि पोट बनतात. सातव्या महिन्यात गुप्तेंद्रिय व इतर अवयव तयार होतात.

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासैरथाष्टभिः । अष्टमे चलते जीवो धात्रीगर्भे पुनः पुनः । नवमेमासि सम्प्राप्ते गर्भस्थौजौ दृढं भवेत् ॥ २,३२.

आठव्या महिन्यात गर्भाचे सर्व अवयव पूर्ण होतात. त्या महिन्यात जीव वारंवार आईच्या पोटात हालचाल करतो. नववा महिना आला की गर्भाची ताकद अधिक घट्ट होते.

चिकित्सा जायते तस्य गर्भवासपरिक्षये । नारी वाथ नरो वाथ नपुंस्त्वं वाभिजायते ॥ २,३२.

गर्भावासाचा काळ संपला की जन्म होतो. मग स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसक यापैकी कोणीही जन्माला येतो.

शक्तित्रयं विशालाक्षं षाट्कौशिकसमायुतम् । पञ्चेन्द्रियसमोपेतं दशनाडीविभूषितम् ॥ २,३२.

तीन शक्ती असलेला, मोठ्या डोळ्यांचा, सहा आवरणांनी युक्त, पाच इंद्रिये असलेला आणि दहा नाड्यांनी सुशोभित असा हा जीव असतो.

दशप्राणगुणोपेतं यो जानाति स योगवित् । मज्जास्थिशुक्रमांसानि रोम रक्तं बलं तथा ॥ २,३२.

दहा प्राणांनी युक्त, हे जो जाणतो तो योग जाणणारा आहे. मज्जा, हाडे, वीर्य, मांस, केस, रक्त आणि बळ हे त्याच्यात असतात.

षाट्कौशिकमिदं पिण्डं स्याज्जन्तोः पाञ्चभौतिकम् । नवमे दशमे मासि जायते पाञ्चभौतिकः ॥ २,३२.

हे सहा आवरणांनी बनलेले शरीर पाच महाभूतांनी तयार झालेले असते. नवव्या किंवा दहाव्या महिन्यात पाच महाभूतांचा हा जीव जन्म घेतो.

सूतिवातैः समाकृष्टः पीडया विह्वलीकृतः । पुष्टो नाड्याः सुषुम्णाया योषिद्गर्भस्थितस्त्वरन् ॥ २,३२.

प्रसवाच्या वाऱ्यांनी खेचला गेलेला, वेदनेने त्रस्त झालेला, मध्य नाडीने पोसला गेलेला, स्त्रीच्या गर्भात असलेला जीव लवकर बाहेर पडतो.

thumb|पञ्चमहाभूतानि क्षितिर्वारि हविर्भोक्ता पवनाकाशमेव च । एभिर्भूतैः पीडितस्तु निबद्धः स्नायुबन्धनैः ॥ २,३२.

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश या पाच महाभूतांनी तो त्रस्त होतो आणि स्नायूंच्या बंधनांनी बांधला जातो.

मूलभूता इमे प्रोक्ताः सप्त नाड्यन्तरे स्थिताः । त्वचास्थिनाड्यो रोमाणि मांसञ्चैवात्र पञ्चमम् ॥ २,३२.

हे सात मूळ तत्त्वे म्हणतात, जी नाड्यांच्या आत असतात. त्वचा, हाडे, केस, मांस आणि पाचवे तत्त्व येथे आहे.

एते पञ्च गुणाः प्रोक्ता मया भूमेः खगेश्वर । यथा पञ्च गुणाश्चापस्तथा तच्छृणु काश्यप ॥ २,३२.

हे पृथ्वीचे पाच गुण मी सांगितले, हे पक्षीराज. आता पाण्याचे पाच गुण मी सांगतो, ते ऐक, कश्यप.

लाला मूत्रं तथा शुक्रं मज्जार रक्तञ्च पञ्चमम् । आपः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ज्ञातव्यास्ते प्रयत्नतः ॥ २,३२.

लाळ, मूत्र, वीर्य, मज्जा आणि रक्त हे पाच पाण्याचे गुण सांगितले आहेत. हे गुण काळजीपूर्वक जाणून घ्यावेत.

क्षुधा तृषा तथा निद्रा आलस्यं कान्तिरेव च । तेजः पञ्चगुणं प्रोक्तं तार्क्ष्य सर्वत्रयोगिभिः ॥ २,३२.

भूक, तहान, झोप, आळस आणि कांती हे अग्नीचे पाच गुण सर्व योगींनी सांगितले आहेत, हे तार्क्ष्य.

रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तथैव च । इत्येतत्कथितं तार्क्ष्य वायुजं गुणपञ्चकम् ॥ २,३२.

आसक्ति, द्वेष, लाज, भीती आणि मोह हे वायूचे पाच गुण सांगितले आहेत, हे तार्क्ष्य.

आकुञ्चनं धावनञ्च लङ्घनञ्च प्रसारणम् । निरोधः पञ्चमः प्रोक्तो वायोः पञ्च गुणाः स्मृताः ॥ २,३२.

आकुंचन, धावणे, उडी मारणे, पसरवणे आणि पाचवा म्हणजे रोखणे—हे वाऱ्याचे पाच गुण मानले आहेत.

घोषश्चिन्ता च गाम्भीर्यं श्रवणं सत्यसंक्रमः । आकाशस्य गुणाः पञ्च ज्ञातव्यास्तार्क्ष्य यत्नतः ॥ २,३२.

ध्वनी, विचार, गंभीरता, ऐकणे आणि सत्य बोलणे—हे आकाशाचे पाच गुण आहेत, हे तार्क्ष्य, हे नीट समजून घ्यावे.

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासा बुद्धीन्द्रियाणि च । पाणी पादौ गुदं प्राक्च गुह्यं कर्मेन्द्रियाणि च ॥ २,३२.

कान, त्वचा, डोळे, जिभ, नाक ही ज्ञानेंद्रिये आहेत. हात, पाय, गुदद्वार आणि आधी गुप्तेंद्रिय ही कर्मेंद्रिये आहेत.

इडाच पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका । गान्धारी गजजिह्वा च पूषा चैव यशा तथा ॥ २,३२.

इडा, पिंगला आणि तिसरी म्हणजे सुषुम्ना; गांधारी, गजजिह्वा, पूषा आणि तसेच यशा.

अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता । पिण्ड मध्ये स्थिता ह्येताः प्रधाना दश नाडयः ॥ २,३२.

अलम्बुषा, कुहू, शंखिनी आणि दशमी या शरीराच्या मध्यभागी असलेल्या दहा मुख्य नाड्या आहेत.

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ २,३२.

प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान, नाग, कूर्म, कृतिक, देवदत्त आणि धनंजय —