साधु पृष्टं त्वया लोके सदयं जीवकारणम् । वैनतेय शृणुष्व त्वमेकाग्रकृतमानसः ॥ २,३२.
तू जगातील जीवांच्या कल्याणासाठी उत्तम प्रश्न विचारलास, वैनतेय; आता एकाग्र मनाने ऐक.
ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम् । यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम् ॥ २,३२.
स्त्रियांच्या ऋतुकाळात चार दिवस वर्ज्य करावेत, कारण त्या काळात पूर्वी वृत्राच्या वेळी निर्माण झालेली ब्रह्महत्येची पाप त्या दिवसांत असते.
ब्रह्मा शक्रात्समुत्तार्य चतुर्थांशेन दत्तवान् । तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम् ॥ २,३२.
ब्रह्मदेवाने इंद्राकडून आत्म्याला सोडवून त्याचा चौथ्या भागाचा दान दिलं; जोपर्यंत पापानं शरीर मळलेलं आहे, तोपर्यंत त्या चेहऱ्याचं दर्शन होत नाही.
प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी ज्ञेया चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥ २,३२.
पहिल्या दिवशी ती चांडाळी समजली जाते; दुसऱ्या दिवशी ब्रह्महत्येची दोषी; तिसऱ्या दिवशी धुणी करणारी स्त्री, आणि चौथ्या दिवशी ती शुद्ध होते.
सप्ताहात्पितृदेवानां भवेद्योग्या कृतार्चने । सप्ताहमध्ये यो गर्भस्तत्संम्भूतिर्मलिम्लुचा ॥ २,३२.
सात रात्रींनंतर स्त्री पितर आणि देवांची पूजा करण्यास योग्य होते; पण जर सात रात्रींच्या आत गर्भधारणा झाली, तर ती अपवित्र स्त्री समजली जाते.
निषेकसमये पित्रोर्यादृक्चित्तविकल्पना । तादृग्गर्भसमुत्पत्तिर्जायते नात्र संशयः ॥ २,३२.
गर्भधारणेच्या वेळी आईवडिलांच्या मनात ज्या भावना आणि विचार असतात, तसाच गर्भाचा स्वभाव निर्माण होतो—यात काहीच शंका नाही.
युग्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु । पूर्वसप्तममुत्सृज्य तस्माद्युग्मासु संविशेत् ॥ २,३२.
सम रात्रींना मुलगे जन्मतात आणि विषम रात्रींना मुली; म्हणून सात रात्रींनंतर सम रात्रींना संग करावा.
षोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां सामान्यात्समुदाहृतः । या चतुर्दशमी रात्रिर्गर्भस्तिष्ठति तत्र चेत् ॥ २,३२.
सामान्यपणे स्त्रियांसाठी सोळा रात्री सांगितल्या आहेत; जर चौदाव्या रात्री गर्भधारणा झाली, तर—
गुणभाग्यनिधिः पुत्रस्तत्र जायेत धार्मिकः । सा निशा तत्र सामान्यैर्न लभ्येत खगाधिप ॥ २,३२.
—त्या वेळी गुणवान, भाग्यशाली आणि धर्मनिष्ठ असा मुलगा जन्माला येतो; पण, हे पक्षीराज, ती रात्र सर्वसामान्यांना सहज मिळत नाही.
प्रायशः सम्भवत्यत्र गर्भस्त्वष्टाहमध्यतः । पञ्चमेऽहनि नारीणां कार्यं माधुर्यभोजनम् ॥ २,३२.
बहुतेक वेळा आठव्या रात्रीच्या मधोमध गर्भधारणा होते; आणि पाचव्या दिवशी स्त्रियांनी गोड पदार्थ खावे.
कटुक्षारञ्च तीक्ष्णञ्च त्याज्यमुष्णञ्च दूरतः । तत्क्षेत्रमोषधीपात्रं बीजञ्चाप्यमृतायितम् ॥ २,३२.
कडू, खारट, तिखट आणि गरम पदार्थ दूर ठेवावेत; शरीर, औषधीचं पात्र आणि बीज हे सर्व अमृतासारखं शुद्ध असावं.
तस्मिन्नुप्त्वा नरः स्वामी सम्यक्फलमवाप्नुयात् । तस्याश्चैवातपो वर्ज्य शीतलं केवलं चरेत् ॥ २,३२.
अशा प्रकारे पुरुषाने बीज दिल्यास त्याला योग्य फल मिळतं; आणि स्त्रीने उन्हापासून दूर राहून नेहमी थंडाव्यातच राहावं.
ताम्बूलपुष्पश्रीखण्डैः संयुक्तः शुचिवस्त्रभृत् । धर्ममादाय मनसि सुतल्पं संविशेत्पुमान् ॥ २,३२.
तांबूल, फुलं आणि चंदनानं सुशोभित होऊन, स्वच्छ वस्त्र परिधान करून, मनात धर्म ठेवून, पुरुषाने उत्तम शय्येवर जावं.
निषेकसमये यादृङ्नरचित्तविकल्पना । तादृक्स्वभावसम्भूतिर्जन्तुर्विशति कुक्षिगः ॥ २,३२.
गर्भधारणेच्या वेळी पुरुषाच्या मनात जसे विचार आणि भावना असतात, तसा स्वभाव घेऊन जीव गर्भात प्रवेश करतो.
शुक्रशोणितसंयोगे पिण्डोत्पत्तिः प्रजायते । वर्धते जठरे जन्तुस्तारापतिरिवाम्बरे ॥ २,३२.
शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने गर्भ तयार होतो; गर्भातील जीव पोटात आकाशातील तारापतीसारखा वाढतो.
चैतन्यं बीजरूपं हि शुक्रे नित्यं व्यवस्थितम् । कामश्चित्तञ्च शुक्रञ्च यदा ह्येकत्वमाप्नुयुः ॥ २,३२.
चैतन्य बीजाच्या रूपात नेहमी शुक्रात असतं; जेव्हा इच्छा, मन आणि शुक्र एकत्र येतात—
तदा द्रावमवाप्नोति योषागर्भाशये नरः । रक्ताधिक्ये भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत्पुमान् ॥ २,३२.
—तेव्हा स्त्रीच्या गर्भाशयात पुरुष द्रवरूप होतो; रक्त जास्त असेल तर मुलगी, आणि शुक्र जास्त असेल तर मुलगा जन्मतो.
शुक्रशोणितयो साम्ये गर्भाः षण्डत्वमाप्नुयुः । अहोरात्रेण कलिलं बुद्वदं पञ्चभिर्दिनैः ॥ २,३२.
शुक्र आणि रक्त समान प्रमाणात असतील तर गर्भ नपुंसक होतो; एका दिवसरात्रीत तो गोळा बनतो, आणि पाच दिवसांनी कळीसारखा दिसतो.
चतुर्दशे भवेन्मांसं मिश्रधातुसमन्वितम् । घनं मांसञ्च विंशाहे गर्भस्थो वर्धते क्रमात् ॥ २,३२.
चौदाव्या दिवशी इतर धातूंसह मांस तयार होतं; वीसाव्या दिवशी गर्भातील घट्ट मांस हळूहळू वाढतं.
पञ्चविंशतिमे चाह्नि बलं पुष्टिश्च जायते । तथा मासे तु सम्पूर्णे पञ्चतत्त्वं निधारयेत् ॥ २,३२.
पंचवीसाव्या दिवशी बळ आणि पोषण निर्माण होतं; आणि एक महिना पूर्ण झाला की पाचही तत्त्वं स्थिर होतात.
मासद्वये तु सञ्जाते त्वचा मेदश्च जायते । मज्जास्थीनि त्रिभिर्मासैः केशाङ्गुल्यश्चतुर्थके ॥ २,३२.
दोन महिने पूर्ण झाल्यावर गर्भाला त्वचा आणि मेद तयार होतो. तिसऱ्या महिन्यात मज्जा आणि हाडे निर्माण होतात, आणि चौथ्या महिन्यात केस व नखे उगवतात.
कर्णौ च नासिके वक्षो जायेरन्मासि पञ्चमे । कण्ठरन्ध्रोदरं षष्ठे गुह्यादिर्मासि सप्तमे ॥ २,३२.
पाचव्या महिन्यात कान, नाकपुड्या आणि छाती तयार होतात. सहाव्या महिन्यात गळा, शरीरातील पोकळ्या आणि पोट बनतात. सातव्या महिन्यात गुप्तेंद्रिय व इतर अवयव तयार होतात.
अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासैरथाष्टभिः । अष्टमे चलते जीवो धात्रीगर्भे पुनः पुनः । नवमेमासि सम्प्राप्ते गर्भस्थौजौ दृढं भवेत् ॥ २,३२.
आठव्या महिन्यात गर्भाचे सर्व अवयव पूर्ण होतात. त्या महिन्यात जीव वारंवार आईच्या पोटात हालचाल करतो. नववा महिना आला की गर्भाची ताकद अधिक घट्ट होते.
चिकित्सा जायते तस्य गर्भवासपरिक्षये । नारी वाथ नरो वाथ नपुंस्त्वं वाभिजायते ॥ २,३२.
गर्भावासाचा काळ संपला की जन्म होतो. मग स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसक यापैकी कोणीही जन्माला येतो.
शक्तित्रयं विशालाक्षं षाट्कौशिकसमायुतम् । पञ्चेन्द्रियसमोपेतं दशनाडीविभूषितम् ॥ २,३२.
तीन शक्ती असलेला, मोठ्या डोळ्यांचा, सहा आवरणांनी युक्त, पाच इंद्रिये असलेला आणि दहा नाड्यांनी सुशोभित असा हा जीव असतो.
दशप्राणगुणोपेतं यो जानाति स योगवित् । मज्जास्थिशुक्रमांसानि रोम रक्तं बलं तथा ॥ २,३२.
दहा प्राणांनी युक्त, हे जो जाणतो तो योग जाणणारा आहे. मज्जा, हाडे, वीर्य, मांस, केस, रक्त आणि बळ हे त्याच्यात असतात.
षाट्कौशिकमिदं पिण्डं स्याज्जन्तोः पाञ्चभौतिकम् । नवमे दशमे मासि जायते पाञ्चभौतिकः ॥ २,३२.
हे सहा आवरणांनी बनलेले शरीर पाच महाभूतांनी तयार झालेले असते. नवव्या किंवा दहाव्या महिन्यात पाच महाभूतांचा हा जीव जन्म घेतो.
सूतिवातैः समाकृष्टः पीडया विह्वलीकृतः । पुष्टो नाड्याः सुषुम्णाया योषिद्गर्भस्थितस्त्वरन् ॥ २,३२.
प्रसवाच्या वाऱ्यांनी खेचला गेलेला, वेदनेने त्रस्त झालेला, मध्य नाडीने पोसला गेलेला, स्त्रीच्या गर्भात असलेला जीव लवकर बाहेर पडतो.
thumb|पञ्चमहाभूतानि क्षितिर्वारि हविर्भोक्ता पवनाकाशमेव च । एभिर्भूतैः पीडितस्तु निबद्धः स्नायुबन्धनैः ॥ २,३२.
पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश या पाच महाभूतांनी तो त्रस्त होतो आणि स्नायूंच्या बंधनांनी बांधला जातो.
मूलभूता इमे प्रोक्ताः सप्त नाड्यन्तरे स्थिताः । त्वचास्थिनाड्यो रोमाणि मांसञ्चैवात्र पञ्चमम् ॥ २,३२.
हे सात मूळ तत्त्वे म्हणतात, जी नाड्यांच्या आत असतात. त्वचा, हाडे, केस, मांस आणि पाचवे तत्त्व येथे आहे.