गरुडपुराणम्

एतद्गुणसमायुक्तं शरीरं सर्वदेहिनाम् । तिष्ठन्ति देवताः सर्वा भुवनानि चतुर्दश ॥ २,३१.

अशा गुणांनी युक्त असलेले हे शरीर सर्व जीवांना मिळते; त्यात सर्व देवता आणि चौदा लोक राहतात.

आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः । एवमेतन्मयाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम् ॥ २,३१.

जे लोक स्वतःचा आत्मा ओळखत नाहीत, त्यांना पशू समजतात; अशा प्रकारे मी तुला शरीराची चार प्रकारची स्थिती सांगितली.

चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा । उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः ॥ २,३१.

पूर्वी चौर्यासी लाख योन्या निर्माण झाल्या: उगवणाऱ्या, घामातून जन्मणाऱ्या, अंड्यातून आणि गर्भातून जन्म घेणाऱ्या.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोहं त्वयानघ ॥ २,३१.

हे सर्व, हे निष्पापा, जे तू विचारलेस ते मी तुला सांगितले आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३२ तार्क्ष्य उवाच । कथमुत्पद्यते जन्तुर्भूतग्रामे चतुर्विधे । त्वचा रक्तं तथा मांसं मेदो मज्जास्थि जीवितम् ॥ २,३२.

तार्क्ष्य म्हणाला: चार प्रकारच्या जीवसमूहात जीव कसा जन्मतो? त्वचा, रक्त, मांस, मेद, मज्जा, हाडे आणि प्राण.

पादौ पाणी तथा गुह्यं जिह्वाकेशनखाः शिरः । सन्धिमार्गाश्च बहुशो रेखा नैकविधास्तथा ॥ २,३२.

पाय, हात, गुप्तांग, जीभ, केस, नखे, डोके, अनेक सांधे आणि मार्ग, तसेच विविध रेषा.

कामः क्रोधो भयं लज्जा मनो हर्षः सुखासुखम् । चित्रितं छिद्रितञ्चापि नानाजालेन वेष्टितम् ॥ २,३२.

इच्छा, राग, भीती, लाज, मन, आनंद, सुख-दुःख, हे सर्व वेगवेगळ्या जाळ्यात गुंतलेले आणि छिद्रित झालेले असतात.

इन्द्रजालमिदं मन्ये संसारेऽसारसागरे । कर्ता कोऽत्र हृषीकेश संसारे दुः खसंकुले ॥ २,३२.

मला हे सर्व जग म्हणजे अर्थहीन संसाराच्या समुद्रातील एक जादूच वाटते; या दुःखांनी भरलेल्या संसारात, हृषीकेश, कर्ता कोण आहे?

श्रीविष्णुरुवाच । कथयामि परं गोप्यं कोशस्यास्य विनिर्णयम् । यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रज्यते ॥ २,३२.

श्रीविष्णू म्हणाले: मी तुला हे परम गुपित सांगतो, या आवरणाचा निर्णय, ज्याचे ज्ञान मिळाल्यावर सर्वज्ञता प्राप्त होते.

साधु पृष्टं त्वया लोके सदयं जीवकारणम् । वैनतेय शृणुष्व त्वमेकाग्रकृतमानसः ॥ २,३२.

तू जगातील जीवांच्या कल्याणासाठी उत्तम प्रश्न विचारलास, वैनतेय; आता एकाग्र मनाने ऐक.

ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम् । यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम् ॥ २,३२.

स्त्रियांच्या ऋतुकाळात चार दिवस वर्ज्य करावेत, कारण त्या काळात पूर्वी वृत्राच्या वेळी निर्माण झालेली ब्रह्महत्येची पाप त्या दिवसांत असते.

ब्रह्मा शक्रात्समुत्तार्य चतुर्थांशेन दत्तवान् । तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम् ॥ २,३२.

ब्रह्मदेवाने इंद्राकडून आत्म्याला सोडवून त्याचा चौथ्या भागाचा दान दिलं; जोपर्यंत पापानं शरीर मळलेलं आहे, तोपर्यंत त्या चेहऱ्याचं दर्शन होत नाही.

प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी ज्ञेया चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥ २,३२.

पहिल्या दिवशी ती चांडाळी समजली जाते; दुसऱ्या दिवशी ब्रह्महत्येची दोषी; तिसऱ्या दिवशी धुणी करणारी स्त्री, आणि चौथ्या दिवशी ती शुद्ध होते.

सप्ताहात्पितृदेवानां भवेद्योग्या कृतार्चने । सप्ताहमध्ये यो गर्भस्तत्संम्भूतिर्मलिम्लुचा ॥ २,३२.

सात रात्रींनंतर स्त्री पितर आणि देवांची पूजा करण्यास योग्य होते; पण जर सात रात्रींच्या आत गर्भधारणा झाली, तर ती अपवित्र स्त्री समजली जाते.

निषेकसमये पित्रोर्यादृक्चित्तविकल्पना । तादृग्गर्भसमुत्पत्तिर्जायते नात्र संशयः ॥ २,३२.

गर्भधारणेच्या वेळी आईवडिलांच्या मनात ज्या भावना आणि विचार असतात, तसाच गर्भाचा स्वभाव निर्माण होतो—यात काहीच शंका नाही.

युग्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु । पूर्वसप्तममुत्सृज्य तस्माद्युग्मासु संविशेत् ॥ २,३२.

सम रात्रींना मुलगे जन्मतात आणि विषम रात्रींना मुली; म्हणून सात रात्रींनंतर सम रात्रींना संग करावा.

षोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां सामान्यात्समुदाहृतः । या चतुर्दशमी रात्रिर्गर्भस्तिष्ठति तत्र चेत् ॥ २,३२.

सामान्यपणे स्त्रियांसाठी सोळा रात्री सांगितल्या आहेत; जर चौदाव्या रात्री गर्भधारणा झाली, तर—

गुणभाग्यनिधिः पुत्रस्तत्र जायेत धार्मिकः । सा निशा तत्र सामान्यैर्न लभ्येत खगाधिप ॥ २,३२.

—त्या वेळी गुणवान, भाग्यशाली आणि धर्मनिष्ठ असा मुलगा जन्माला येतो; पण, हे पक्षीराज, ती रात्र सर्वसामान्यांना सहज मिळत नाही.

प्रायशः सम्भवत्यत्र गर्भस्त्वष्टाहमध्यतः । पञ्चमेऽहनि नारीणां कार्यं माधुर्यभोजनम् ॥ २,३२.

बहुतेक वेळा आठव्या रात्रीच्या मधोमध गर्भधारणा होते; आणि पाचव्या दिवशी स्त्रियांनी गोड पदार्थ खावे.

कटुक्षारञ्च तीक्ष्णञ्च त्याज्यमुष्णञ्च दूरतः । तत्क्षेत्रमोषधीपात्रं बीजञ्चाप्यमृतायितम् ॥ २,३२.

कडू, खारट, तिखट आणि गरम पदार्थ दूर ठेवावेत; शरीर, औषधीचं पात्र आणि बीज हे सर्व अमृतासारखं शुद्ध असावं.

तस्मिन्नुप्त्वा नरः स्वामी सम्यक्फलमवाप्नुयात् । तस्याश्चैवातपो वर्ज्य शीतलं केवलं चरेत् ॥ २,३२.

अशा प्रकारे पुरुषाने बीज दिल्यास त्याला योग्य फल मिळतं; आणि स्त्रीने उन्हापासून दूर राहून नेहमी थंडाव्यातच राहावं.

ताम्बूलपुष्पश्रीखण्डैः संयुक्तः शुचिवस्त्रभृत् । धर्ममादाय मनसि सुतल्पं संविशेत्पुमान् ॥ २,३२.

तांबूल, फुलं आणि चंदनानं सुशोभित होऊन, स्वच्छ वस्त्र परिधान करून, मनात धर्म ठेवून, पुरुषाने उत्तम शय्येवर जावं.

निषेकसमये यादृङ्नरचित्तविकल्पना । तादृक्स्वभावसम्भूतिर्जन्तुर्विशति कुक्षिगः ॥ २,३२.

गर्भधारणेच्या वेळी पुरुषाच्या मनात जसे विचार आणि भावना असतात, तसा स्वभाव घेऊन जीव गर्भात प्रवेश करतो.

शुक्रशोणितसंयोगे पिण्डोत्पत्तिः प्रजायते । वर्धते जठरे जन्तुस्तारापतिरिवाम्बरे ॥ २,३२.

शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने गर्भ तयार होतो; गर्भातील जीव पोटात आकाशातील तारापतीसारखा वाढतो.

चैतन्यं बीजरूपं हि शुक्रे नित्यं व्यवस्थितम् । कामश्चित्तञ्च शुक्रञ्च यदा ह्येकत्वमाप्नुयुः ॥ २,३२.

चैतन्य बीजाच्या रूपात नेहमी शुक्रात असतं; जेव्हा इच्छा, मन आणि शुक्र एकत्र येतात—

तदा द्रावमवाप्नोति योषागर्भाशये नरः । रक्ताधिक्ये भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत्पुमान् ॥ २,३२.

—तेव्हा स्त्रीच्या गर्भाशयात पुरुष द्रवरूप होतो; रक्त जास्त असेल तर मुलगी, आणि शुक्र जास्त असेल तर मुलगा जन्मतो.

शुक्रशोणितयो साम्ये गर्भाः षण्डत्वमाप्नुयुः । अहोरात्रेण कलिलं बुद्वदं पञ्चभिर्दिनैः ॥ २,३२.

शुक्र आणि रक्त समान प्रमाणात असतील तर गर्भ नपुंसक होतो; एका दिवसरात्रीत तो गोळा बनतो, आणि पाच दिवसांनी कळीसारखा दिसतो.

चतुर्दशे भवेन्मांसं मिश्रधातुसमन्वितम् । घनं मांसञ्च विंशाहे गर्भस्थो वर्धते क्रमात् ॥ २,३२.

चौदाव्या दिवशी इतर धातूंसह मांस तयार होतं; वीसाव्या दिवशी गर्भातील घट्ट मांस हळूहळू वाढतं.

पञ्चविंशतिमे चाह्नि बलं पुष्टिश्च जायते । तथा मासे तु सम्पूर्णे पञ्चतत्त्वं निधारयेत् ॥ २,३२.

पंचवीसाव्या दिवशी बळ आणि पोषण निर्माण होतं; आणि एक महिना पूर्ण झाला की पाचही तत्त्वं स्थिर होतात.