गरुडपुराणम्

तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च । एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः ॥ २,३१.

तेथे काम, क्रोध आणि पाच इंद्रिये, हे तार्क्ष्य, शरीरात राहणारे चोर समजले गेले आहेत.

कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः । संहारकश्च कालोऽयं पुण्यपापसमन्वितः ॥ २,३१.

काम, क्रोध, अहंकार आणि मन हे तेथील प्रमुख आहेत; आणि पुण्य-पापांनी युक्त असा काळ सर्वांचा संहार करणारा आहे.

जगतश्च स्वरूपन्तु निर्मितं स्वेन कर्मणा । पुनर्देहान्तरं याति सुकृतैर्दुष्कृतैर्नरः ॥ २,३१.

संपूर्ण जगाचे खरे स्वरूप आपल्या कर्माने घडते; माणूस आपल्या चांगल्या किंवा वाईट कर्मांनुसार दुसरा देह प्राप्त करतो.

पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं सकलैर्विष्यैः सह । प्रविशेत्स नवं देहं गृहे दग्धे यथा गृही ॥ २,३१.

पाचही इंद्रिये आणि त्यांच्या सर्व विषयांसह, जीव नवीन शरीरात प्रवेश करतो, जसे एखाद्या गृहस्थाचे घर जळून गेले की तो दुसऱ्या नव्या घरात जातो.

शरीरे ये समासीना सम्भवेत्सर्वधातवः । षाट्कौशिको ह्ययं कायो माता पित्रोश्च धातवः ॥ २,३१.

शरीरात निर्माण होणारे सर्व धातू हे सहा आवरणांचे बनलेले असतात आणि हे धातू आई-वडिलांकडून मिळतात.

सम्भवेयुस्तथा तार्क्ष्य सर्वे वाताश्च देहिनाम् । मूत्रं पुरीषं तद्योगा ये चान्ये व्याधयस्तथा ॥ २,३१.

तसंच, तार्क्ष्य, सर्व प्राण्यांमध्ये वारे, लघवी, विष्ठा आणि त्यांच्यामुळे होणारे इतर आजार निर्माण होतात.

अस्थि शुक्रं तथा स्नायुः देहेन सह दह्यते । एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनाशः सर्वदेहिनाम् ॥ २,३१.

हाडे, वीर्य आणि स्नायू हे शरीरासोबत जळून जातात; असे सर्व देहधारकांचं नाश मी तुला सांगितला आहे, तार्क्ष्य.

कथयामि पुनस्तेषां शरीरञ्च यथा भवेत् । एकस्तम्भं स्नायुबद्धं स्थूणाद्वयसमुद्धृतम् ॥ २,३१.

आता मी पुन्हा सांगतो, त्यांचे शरीर कसे असते: ते एकच खांब आहे, स्नायूंनी बांधलेले, दोन आधारांवर उभे असते.

इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम् । विषयैश्च समाक्रान्तं कामक्रोधसमाकुलम् ॥ २,३१.

इंद्रियांनी युक्त, नऊ दारांचे हे शरीर, विषयांनी व्यापलेले आणि इच्छा व रागाने अस्वस्थ झालेले असते.

रागद्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गसुदुस्तरम् । लोभजालसमायुक्तं पुरं पुरुषसंज्ञितम् ॥ २,३१.

आसक्ती आणि द्वेष यांनी भरलेले, तृष्णेच्या किल्ल्यासारखे कठीण, लोभाच्या जाळ्यात अडकलेले, हेच पुरुषाचे नगर म्हणतात.

एतद्गुणसमायुक्तं शरीरं सर्वदेहिनाम् । तिष्ठन्ति देवताः सर्वा भुवनानि चतुर्दश ॥ २,३१.

अशा गुणांनी युक्त असलेले हे शरीर सर्व जीवांना मिळते; त्यात सर्व देवता आणि चौदा लोक राहतात.

आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः । एवमेतन्मयाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम् ॥ २,३१.

जे लोक स्वतःचा आत्मा ओळखत नाहीत, त्यांना पशू समजतात; अशा प्रकारे मी तुला शरीराची चार प्रकारची स्थिती सांगितली.

चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा । उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः ॥ २,३१.

पूर्वी चौर्यासी लाख योन्या निर्माण झाल्या: उगवणाऱ्या, घामातून जन्मणाऱ्या, अंड्यातून आणि गर्भातून जन्म घेणाऱ्या.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोहं त्वयानघ ॥ २,३१.

हे सर्व, हे निष्पापा, जे तू विचारलेस ते मी तुला सांगितले आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३२ तार्क्ष्य उवाच । कथमुत्पद्यते जन्तुर्भूतग्रामे चतुर्विधे । त्वचा रक्तं तथा मांसं मेदो मज्जास्थि जीवितम् ॥ २,३२.

तार्क्ष्य म्हणाला: चार प्रकारच्या जीवसमूहात जीव कसा जन्मतो? त्वचा, रक्त, मांस, मेद, मज्जा, हाडे आणि प्राण.

पादौ पाणी तथा गुह्यं जिह्वाकेशनखाः शिरः । सन्धिमार्गाश्च बहुशो रेखा नैकविधास्तथा ॥ २,३२.

पाय, हात, गुप्तांग, जीभ, केस, नखे, डोके, अनेक सांधे आणि मार्ग, तसेच विविध रेषा.

कामः क्रोधो भयं लज्जा मनो हर्षः सुखासुखम् । चित्रितं छिद्रितञ्चापि नानाजालेन वेष्टितम् ॥ २,३२.

इच्छा, राग, भीती, लाज, मन, आनंद, सुख-दुःख, हे सर्व वेगवेगळ्या जाळ्यात गुंतलेले आणि छिद्रित झालेले असतात.

इन्द्रजालमिदं मन्ये संसारेऽसारसागरे । कर्ता कोऽत्र हृषीकेश संसारे दुः खसंकुले ॥ २,३२.

मला हे सर्व जग म्हणजे अर्थहीन संसाराच्या समुद्रातील एक जादूच वाटते; या दुःखांनी भरलेल्या संसारात, हृषीकेश, कर्ता कोण आहे?

श्रीविष्णुरुवाच । कथयामि परं गोप्यं कोशस्यास्य विनिर्णयम् । यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रज्यते ॥ २,३२.

श्रीविष्णू म्हणाले: मी तुला हे परम गुपित सांगतो, या आवरणाचा निर्णय, ज्याचे ज्ञान मिळाल्यावर सर्वज्ञता प्राप्त होते.

साधु पृष्टं त्वया लोके सदयं जीवकारणम् । वैनतेय शृणुष्व त्वमेकाग्रकृतमानसः ॥ २,३२.

तू जगातील जीवांच्या कल्याणासाठी उत्तम प्रश्न विचारलास, वैनतेय; आता एकाग्र मनाने ऐक.

ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम् । यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम् ॥ २,३२.

स्त्रियांच्या ऋतुकाळात चार दिवस वर्ज्य करावेत, कारण त्या काळात पूर्वी वृत्राच्या वेळी निर्माण झालेली ब्रह्महत्येची पाप त्या दिवसांत असते.

ब्रह्मा शक्रात्समुत्तार्य चतुर्थांशेन दत्तवान् । तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम् ॥ २,३२.

ब्रह्मदेवाने इंद्राकडून आत्म्याला सोडवून त्याचा चौथ्या भागाचा दान दिलं; जोपर्यंत पापानं शरीर मळलेलं आहे, तोपर्यंत त्या चेहऱ्याचं दर्शन होत नाही.

प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी ज्ञेया चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥ २,३२.

पहिल्या दिवशी ती चांडाळी समजली जाते; दुसऱ्या दिवशी ब्रह्महत्येची दोषी; तिसऱ्या दिवशी धुणी करणारी स्त्री, आणि चौथ्या दिवशी ती शुद्ध होते.

सप्ताहात्पितृदेवानां भवेद्योग्या कृतार्चने । सप्ताहमध्ये यो गर्भस्तत्संम्भूतिर्मलिम्लुचा ॥ २,३२.

सात रात्रींनंतर स्त्री पितर आणि देवांची पूजा करण्यास योग्य होते; पण जर सात रात्रींच्या आत गर्भधारणा झाली, तर ती अपवित्र स्त्री समजली जाते.

निषेकसमये पित्रोर्यादृक्चित्तविकल्पना । तादृग्गर्भसमुत्पत्तिर्जायते नात्र संशयः ॥ २,३२.

गर्भधारणेच्या वेळी आईवडिलांच्या मनात ज्या भावना आणि विचार असतात, तसाच गर्भाचा स्वभाव निर्माण होतो—यात काहीच शंका नाही.

युग्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु । पूर्वसप्तममुत्सृज्य तस्माद्युग्मासु संविशेत् ॥ २,३२.

सम रात्रींना मुलगे जन्मतात आणि विषम रात्रींना मुली; म्हणून सात रात्रींनंतर सम रात्रींना संग करावा.

षोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां सामान्यात्समुदाहृतः । या चतुर्दशमी रात्रिर्गर्भस्तिष्ठति तत्र चेत् ॥ २,३२.

सामान्यपणे स्त्रियांसाठी सोळा रात्री सांगितल्या आहेत; जर चौदाव्या रात्री गर्भधारणा झाली, तर—

गुणभाग्यनिधिः पुत्रस्तत्र जायेत धार्मिकः । सा निशा तत्र सामान्यैर्न लभ्येत खगाधिप ॥ २,३२.

—त्या वेळी गुणवान, भाग्यशाली आणि धर्मनिष्ठ असा मुलगा जन्माला येतो; पण, हे पक्षीराज, ती रात्र सर्वसामान्यांना सहज मिळत नाही.

प्रायशः सम्भवत्यत्र गर्भस्त्वष्टाहमध्यतः । पञ्चमेऽहनि नारीणां कार्यं माधुर्यभोजनम् ॥ २,३२.

बहुतेक वेळा आठव्या रात्रीच्या मधोमध गर्भधारणा होते; आणि पाचव्या दिवशी स्त्रियांनी गोड पदार्थ खावे.