गरुडपुराणम्

मृतोद्देशेन यो यद्याज्जलपात्रञ्च मृन्मयम् । उदपात्रसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः ॥ २,३१.

जो मृत व्यक्तीसाठी मातीचे पाण्याचे भांडे दान करतो, त्याला हजार पाण्याच्या कलश दान केल्याचे फळ मिळते.

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः । न भीषयन्ति तं याम्या वस्त्रदाने कृते सति ॥ २,३१.

यमाचे जे भयंकर, काळे आणि तांबूस रंगाचे दूत आहेत, ते त्या व्यक्तीस घाबरत नाहीत ज्याच्यासाठी यमाच्या सेवकांना वस्त्र दान केले जाते.

मार्गे हि गच्छमानस्तु तृष्णार्तः श्रमपीडितः । घटान्नदानयोगेन सुखी भवति निश्चितम् ॥ २,३१.

प्रवास करताना जो पाण्याच्या घड्याच्या दानामुळे तहान आणि थकवा याने त्रस्त असलेला प्रवासी सुखी होतो, हे निश्चित आहे.

शय्या दक्षिणया युक्ता आयुधाम्बरसंयुता । हैमश्रीपतिना युक्ता देया विप्राय शर्मणे । तथा प्रेतत्वमुक्तोऽसौ मोदते सह दैवतैः ॥ २,३१.

दक्षिण दिशेला ठेवलेली, शस्त्र आणि वस्त्रांनी सजलेली, सोन्याने अलंकृत अशी शय्या ब्राह्मणाला त्याच्या कल्याणासाठी द्यावी; त्यामुळे तो प्रेतत्वातून मुक्त होऊन देवांबरोबर आनंदित होतो.

एतत्ते कथितं तार्क्ष्य दानमन्त्येष्टिकर्मजम् । अधुना कथयिष्येऽहमन्यदेहप्रवेशनम् ॥ २,३१.

हे तार्क्ष्य, मी तुला अंत्येष्टीच्या वेळी द्यावयाच्या दानांची माहिती सांगितली; आता मी तुला दुसऱ्या देहात प्रवेश कसा होतो ते सांगतो.

जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्रुवम् । मृतिः कुर्यात्स्वधर्मेण यास्यतश्च परन्तप ॥ २,३१.

माणसाचा जन्म झाला की मृत्यू निश्चित असतो; प्रत्येकाने आपल्या धर्मानुसार मृत्यू पत्करावा आणि मग पुढे जावे, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या.

पूर्वकाले मृतानाञ्च प्राणिनाञ्च खगेश्वर । सूक्ष्मोभूत्वा त्वसौ वायुर्निर्गच्छत्यास्यमण्डलात् ॥ २,३१.

पूर्वीच्या काळात, हे पक्षीराज, जेव्हा प्राणी मरतात, तेव्हा प्राण सूक्ष्म होऊन तोंडातून बाहेर पडतो.

नवद्वारै रोमभिश्च जनानां तालुरन्ध्रके । पापिष्ठानामपानेन जीवो निष्क्रामति ध्रुवम् ॥ २,३१.

नऊ द्वारे, रोमकूप आणि तालूतील छिद्र यांमधून पापी लोकांचा जीव अपान मार्गाने निघून जातो, हे निश्चित.

शरीरञ्च पतेत्पश्चान्निर्गते मरुतीश्वरे । वाताहतः पतत्येव निराधारो यथा द्रुमः ॥ २,३१.

जेव्हा प्राणांचा स्वामी शरीरातून निघून जातो, तेव्हा शरीर खाली पडते; वाऱ्याने झाड जसे आधार नसल्याने पडते, तसेच होते.

पृथिव्यां लीयते पृथ्वी आपश्चैव तथाप्सु च । तेजस्तेजसि लीयते समीरणः समीरणे । आकाशे च तथा काशः सर्वव्यापी च शङ्करे ॥ २,३१.

माती मातीमध्ये, पाणी पाण्यात, अग्नी अग्नीत, वारा वार्‍यात, आणि आकाश आकाशात विलीन होते; आणि सर्वत्र असणारा शंकर उरतो.

तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च । एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः ॥ २,३१.

तेथे काम, क्रोध आणि पाच इंद्रिये, हे तार्क्ष्य, शरीरात राहणारे चोर समजले गेले आहेत.

कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः । संहारकश्च कालोऽयं पुण्यपापसमन्वितः ॥ २,३१.

काम, क्रोध, अहंकार आणि मन हे तेथील प्रमुख आहेत; आणि पुण्य-पापांनी युक्त असा काळ सर्वांचा संहार करणारा आहे.

जगतश्च स्वरूपन्तु निर्मितं स्वेन कर्मणा । पुनर्देहान्तरं याति सुकृतैर्दुष्कृतैर्नरः ॥ २,३१.

संपूर्ण जगाचे खरे स्वरूप आपल्या कर्माने घडते; माणूस आपल्या चांगल्या किंवा वाईट कर्मांनुसार दुसरा देह प्राप्त करतो.

पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं सकलैर्विष्यैः सह । प्रविशेत्स नवं देहं गृहे दग्धे यथा गृही ॥ २,३१.

पाचही इंद्रिये आणि त्यांच्या सर्व विषयांसह, जीव नवीन शरीरात प्रवेश करतो, जसे एखाद्या गृहस्थाचे घर जळून गेले की तो दुसऱ्या नव्या घरात जातो.

शरीरे ये समासीना सम्भवेत्सर्वधातवः । षाट्कौशिको ह्ययं कायो माता पित्रोश्च धातवः ॥ २,३१.

शरीरात निर्माण होणारे सर्व धातू हे सहा आवरणांचे बनलेले असतात आणि हे धातू आई-वडिलांकडून मिळतात.

सम्भवेयुस्तथा तार्क्ष्य सर्वे वाताश्च देहिनाम् । मूत्रं पुरीषं तद्योगा ये चान्ये व्याधयस्तथा ॥ २,३१.

तसंच, तार्क्ष्य, सर्व प्राण्यांमध्ये वारे, लघवी, विष्ठा आणि त्यांच्यामुळे होणारे इतर आजार निर्माण होतात.

अस्थि शुक्रं तथा स्नायुः देहेन सह दह्यते । एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनाशः सर्वदेहिनाम् ॥ २,३१.

हाडे, वीर्य आणि स्नायू हे शरीरासोबत जळून जातात; असे सर्व देहधारकांचं नाश मी तुला सांगितला आहे, तार्क्ष्य.

कथयामि पुनस्तेषां शरीरञ्च यथा भवेत् । एकस्तम्भं स्नायुबद्धं स्थूणाद्वयसमुद्धृतम् ॥ २,३१.

आता मी पुन्हा सांगतो, त्यांचे शरीर कसे असते: ते एकच खांब आहे, स्नायूंनी बांधलेले, दोन आधारांवर उभे असते.

इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम् । विषयैश्च समाक्रान्तं कामक्रोधसमाकुलम् ॥ २,३१.

इंद्रियांनी युक्त, नऊ दारांचे हे शरीर, विषयांनी व्यापलेले आणि इच्छा व रागाने अस्वस्थ झालेले असते.

रागद्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गसुदुस्तरम् । लोभजालसमायुक्तं पुरं पुरुषसंज्ञितम् ॥ २,३१.

आसक्ती आणि द्वेष यांनी भरलेले, तृष्णेच्या किल्ल्यासारखे कठीण, लोभाच्या जाळ्यात अडकलेले, हेच पुरुषाचे नगर म्हणतात.

एतद्गुणसमायुक्तं शरीरं सर्वदेहिनाम् । तिष्ठन्ति देवताः सर्वा भुवनानि चतुर्दश ॥ २,३१.

अशा गुणांनी युक्त असलेले हे शरीर सर्व जीवांना मिळते; त्यात सर्व देवता आणि चौदा लोक राहतात.

आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः । एवमेतन्मयाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम् ॥ २,३१.

जे लोक स्वतःचा आत्मा ओळखत नाहीत, त्यांना पशू समजतात; अशा प्रकारे मी तुला शरीराची चार प्रकारची स्थिती सांगितली.

चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा । उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः ॥ २,३१.

पूर्वी चौर्यासी लाख योन्या निर्माण झाल्या: उगवणाऱ्या, घामातून जन्मणाऱ्या, अंड्यातून आणि गर्भातून जन्म घेणाऱ्या.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोहं त्वयानघ ॥ २,३१.

हे सर्व, हे निष्पापा, जे तू विचारलेस ते मी तुला सांगितले आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३२ तार्क्ष्य उवाच । कथमुत्पद्यते जन्तुर्भूतग्रामे चतुर्विधे । त्वचा रक्तं तथा मांसं मेदो मज्जास्थि जीवितम् ॥ २,३२.

तार्क्ष्य म्हणाला: चार प्रकारच्या जीवसमूहात जीव कसा जन्मतो? त्वचा, रक्त, मांस, मेद, मज्जा, हाडे आणि प्राण.

पादौ पाणी तथा गुह्यं जिह्वाकेशनखाः शिरः । सन्धिमार्गाश्च बहुशो रेखा नैकविधास्तथा ॥ २,३२.

पाय, हात, गुप्तांग, जीभ, केस, नखे, डोके, अनेक सांधे आणि मार्ग, तसेच विविध रेषा.

कामः क्रोधो भयं लज्जा मनो हर्षः सुखासुखम् । चित्रितं छिद्रितञ्चापि नानाजालेन वेष्टितम् ॥ २,३२.

इच्छा, राग, भीती, लाज, मन, आनंद, सुख-दुःख, हे सर्व वेगवेगळ्या जाळ्यात गुंतलेले आणि छिद्रित झालेले असतात.

इन्द्रजालमिदं मन्ये संसारेऽसारसागरे । कर्ता कोऽत्र हृषीकेश संसारे दुः खसंकुले ॥ २,३२.

मला हे सर्व जग म्हणजे अर्थहीन संसाराच्या समुद्रातील एक जादूच वाटते; या दुःखांनी भरलेल्या संसारात, हृषीकेश, कर्ता कोण आहे?

श्रीविष्णुरुवाच । कथयामि परं गोप्यं कोशस्यास्य विनिर्णयम् । यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रज्यते ॥ २,३२.

श्रीविष्णू म्हणाले: मी तुला हे परम गुपित सांगतो, या आवरणाचा निर्णय, ज्याचे ज्ञान मिळाल्यावर सर्वज्ञता प्राप्त होते.