गरुडपुराणम्

धर्मात्मा स नु पुत्रो वैदेवैरपि सुपूज्यते । दापयेद्यस्तु दानानि ह्यातुरं पितरं भुवि ॥ २,३०.

जो मुलगा आजारी वडिलांसाठी दान करवतो, तो खराखुरा धर्मात्मा मानला जातो आणि वेदांनीही त्याचे मोठेपण मान्य केले आहे.

लोहदानञ्च दातव्यं भूमियुक्तेन पाणिना । यमं भीमञ्च नाप्नोति न गच्छेत्तस्य वेश्मनि ॥ २,३०.

लोखंडाचे दान जमिनीला हात लावून द्यावे. असे केल्यास भयंकर यमाचा सामना करावा लागत नाही, किंवा त्याच्या घरी जावे लागत नाही.

कुठारो मुसलो दण्डः खड्गश्च च्छुरिका तथा । एतानि यमहस्तेषु दृश्यानि पापकर्मिणाम् ॥ २,३०.

कुऱ्हाड, मुसळ, काठी, तलवार आणि चाकू—हे सर्व यमाच्या हातात पाप करणाऱ्यांसाठी दिसतात.

तस्माल्लोहस्य दानन्तु ब्राह्मणायातुरो ददेत् । यमायुधानां सन्तुष्ट्यै दानमेतदुदाहृतम् ॥ २,३०.

म्हणून आजारी माणसाने ब्राह्मणाला लोखंड द्यावे. यमाच्या शस्त्रांना संतुष्ट करण्यासाठी हे दान सांगितले आहे.

गर्भस्थाः शिशवो ये च युवानः स्थविरास्तथा । एभिर्दानविशेषैस्तु निर्दहेयुः स्वपातकम् ॥ २,३०.

गर्भातले बाळ, तरुण आणि वृद्ध—हे सर्व या विशेष दानांनी आपले पाप जाळू शकतात.

छुरिणः श्यामशबलौ षण्डामर्का उदुम्बराः । शबला श्यामदूता ये लोहदानेन प्रीणिताः ॥ २,३०.

काळे, पांढरे डाग असलेले, नपुंसक, सूर्याशिवाय, उंबर वृक्ष आणि काळे-पांढरे डाग असलेले यमदूत—हे सर्व लोखंडाच्या दानाने प्रसन्न होतात.

पुत्राः पौत्रास्तथा बन्धुः सगोत्राः सुहहृदस्तथा । ददते नातुरे दानं ब्रह्मघ्नैस्तु समा हि ते ॥ २,३०.

मुलगे, नातवंडे, नातेवाईक, एकाच कुळातील आणि जिवलग मित्र—जर ते आजारी व्यक्तीसाठी दान करत नाहीत, तर ते ब्राह्मणहत्येसारखेच मानले जातात.

पञ्चत्वे भूमियुक्तस्य शृणु तस्य च या गतिः । अतिवाहः पुनः प्रेतोवर्षोर्ध्वं सुकृतं लभेत् ॥ २,३०.

जमिनीला हात लावून मरण पावलेल्या व्यक्तीचे पुढे काय होते ते ऐक. तो एक वर्ष प्रेत म्हणून भटकतो आणि नंतर त्याला आपले पुण्य फळ मिळते.

अग्नित्रयं त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रयोऽमराः । कालत्रयं त्रिसन्ध्यं च त्रयो वर्णास्त्रिशक्तयः ॥ २,३०.

तीन अग्नी, तीन लोक, तीन वेद, तीन अमर, तीन काळ, तीन संध्याकाळ, तीन वर्ण आणि तीन शक्ती.

पादादूर्ध्वं कटिं यावत्तावद्ब्रह्याधितिष्ठति । ग्रीवां यावद्धरिर्नाभेः शरीरे मनुजस्य च ॥ २,३०.

पायापासून कमरेपर्यंत ब्रह्मा वास करतो; नाभीपासून मानापर्यंत हरि मनुष्याच्या शरीरात राहतो.

मस्तके तिष्ठतीशानो व्यक्ताव्यक्तो महेश्वरः । एकमूर्तेस्त्रयो भागा ब्रह्मा विष्णुहेश्वराः ॥ २,३०.

डोक्यात ईशान, जो प्रकट आणि अप्रकट आहे, महेश्वर वास करतो; या एका देहात ब्रह्मा, विष्णु आणि ईश्वर असे तिघांचे भाग आहेत.

अहं प्राणः शरीरस्थो भूतग्रामचतुष्टये । धर्माधर्मे मतिं दद्यात्सुखदुःखे कृताकृते ॥ २,३०.

मीच शरीरात असणारा प्राण आहे, सर्व सजीवांमध्ये वावरतो; मीच धर्म-अधर्म, सुख-दुःख आणि केलेले-अ केलेले यात विवेक देतो.

जन्तोर्वुद्धिं समास्थाय पूर्वमर्माधिवासिताम् । अहमेव तथा जीवान्प्रेरयामि च कर्मसु । स्वर्गं च नरकं मोक्षं प्रयान्ति प्राणिनो ध्रुवम् ॥ २,३०.

प्राण्याच्या बुद्धीत, जी आधीपासूनच शरीरात आहे, मीच वास करून, सर्व जीवांना त्यांच्या कर्मात प्रवृत्त करतो; त्यामुळे हे जीव नक्कीच स्वर्ग, नरक किंवा मुक्तीला जातात.

स्वर्गस्थं नरकस्थं वा श्राद्धे वाप्यायनं भवेत् । तस्माच्छ्राद्धानि कुर्वीत त्रिविधानि विचक्षणः ॥ २,३०.

स्वर्गात असो, नरकात असो किंवा श्राद्धाच्या वेळी असो, पोषण मिळतेच; म्हणून सुज्ञाने तीन प्रकारचे श्राद्ध करावे.

मत्स्यं कर्मं च वाराहं नारसिंहञ्च वामनम् । रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव सकल्किनम् । एतानि दश नामानि स्मर्तव्यानि सदा बुधैः ॥ २,३०.

मत्स्य, कूर्म, वाराह, नरसिंह, वामन, राम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्कि ही दहा नावे ज्ञानी लोकांनी नेहमी आठवावीत.

स्वर्गं जीवाः सुखं यान्ति च्युताः स्वर्गाच्च मानवाः । लब्ध्वा सुखं च वित्तं च दयादाक्षिण्यसंयुताः । पुत्रपौत्रैर्धनैराढ्या जीवेयुः शरदां शतम् ॥ २,३०.

स्वर्गात गेलेले जीव सुख मिळवतात; स्वर्गातून खाली आलेले माणसे, सुख-समृद्धी मिळवून, दया आणि दानशीलतेने, मुलाबाळांसह आणि संपत्तीने श्रीमंत होऊन शंभर वर्षे जगतात.

आतुरे च ददेद्दानं विष्णुपूजाञ्च कारयेत् । अष्टाक्षरं तथा मन्त्रं जपेद्वा द्वादशाक्षरम् ॥ २,३०.

रुग्णाला दान द्यावे आणि विष्णूची पूजा करावी; तसेच आठ अक्षरी किंवा बारा अक्षरी मंत्राचा जप करावा.

पूजयेच्छुक्लपुष्पैश्च नैवेद्यैर्घृतपाचितैः । तथा गन्धैश्च धूपैश्च श्रुतिस्मृतिमनूदितैः ॥ २,३०.

शुभ्र फुलांनी, तुपात शिजवलेल्या नैवेद्याने, तसेच सुगंध आणि धूपाने, वेद-पुराणांनी सांगितल्याप्रमाणे पूजा करावी.

विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः । यत्र विष्णुं न पश्यामि तेन वासेन किं मम ॥ २,३०.

विष्णूच माझी आई, विष्णूच माझे वडील, विष्णूच माझे आप्तस्वकीय; जिथे मला विष्णू दिसत नाही, त्या ठिकाणी मला राहून काय उपयोग?

जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके । ज्वालामालाकुले विष्णुः सर्वं विष्णुमयं जगत् ॥ २,३०.

पाण्यात विष्णू, जमिनीवर विष्णू, पर्वताच्या शिखरावर विष्णू, अग्नीच्या ज्वाळांमध्येही विष्णू; हे सर्व जग विष्णूमय आहे.

वयमापो वयं पृथ्वी वयं दर्भा वयं तिलाः । वयं गावो वयं राजा वयं वायुर्वयं प्रजाः ॥ २,३०.

आम्हीच पाणी, आम्हीच पृथ्वी, आम्हीच दुर्वा, आम्हीच तीळ; आम्हीच गायी, आम्हीच राजा, आम्हीच वारा, आम्हीच प्रजा.

वयं हेम वयं धान्यं वयं मधु वयं घृतम् । वयं विप्रा वयं देवा वयं शम्भुश्च भूर्भुवः ॥ २,३०.

आम्हीच सोने, आम्हीच धान्य, आम्हीच मध, आम्हीच तूप; आम्हीच ब्राह्मण, आम्हीच देव, आम्हीच शंभू, आम्हीच पृथ्वी आणि स्वर्ग.

अहं दाता अहं ग्राही अहं यज्वा अहं क्रतुः । अहं हर्ता अहं धर्मो अहं पृथ्वी ह्यहं जलम् ॥ २,३०.

मीच दाता, मीच घेणारा, मीच यज्ञ करणारा, मीच यज्ञ; मीच हरणारा, मीच धर्म, मीच पृथ्वी आणि मीच पाणी आहे.

धर्माधर्मे मतिं दद्यां कर्मभिस्तु शुभाशुभैः । यत्कर्म क्रियते क्वापि पूर्वजन्मार्जितं खग ॥ २,३०.

मीच धर्म-अधर्म यात विवेक देतो, शुभ-अशुभ कर्मांनी; हे पक्षराज, जे काही कुठेही केले जाते, ते सर्व पूर्वजन्मी मिळवलेले असते.

धर्मे मतिमहं दद्यामधर्मेऽप्यहमेव च । यातनां कुरुते सोऽपि धर्मे मुक्तिं ददाम्यहम् ॥ २,३०.

धर्मात मी विवेक देतो, अधर्मातही मीच तो देतो; तो स्वतः यातना निर्माण करतो, पण धर्माने मीच मुक्ती देतो.

मनुजानां हिता तार्क्ष्य अन्ते वैतरणी स्मृता । तयावमत्य पापौघं विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २,३०.

माणसांच्या कल्याणासाठी, तक्षक, शेवटी वैतरणी आठवली जाते; ती ओलांडून, पापांचा भार सोडून, तो विष्णूच्या लोकात पोहोचतो.

बालत्वे यच्च कौमारे यच्च परिणतौ च यत् । सर्वावम्थाकृतं पापं यच्च जन्मान्तरेष्वपि ॥ २,३०.

बालपणी, कुमारावस्थेत आणि प्रौढपणी जे काही केले, तसेच इतर जन्मांत केलेले सर्व पाप.

यन्निशायां तथा प्रातर्यन्मध्याह्नापराह्नयोः । सन्ध्ययोर्यत्कृतं कर्म कर्मणा मनसा गिरा ॥ २,३०.

रात्री, सकाळी, दुपारी, संध्याकाळी आणि दोन्ही संध्याकाळी, जे काही आपण कृतीने, मनाने किंवा वाणीने करतो, त्या सर्व कृतींचा विचार केला जातो.

दत्त्वा वरां सकृदपि कपिलां सर्वकामिकाम् । उद्धरेदन्तकाले स आत्मानं पापसञ्चयात् ॥ २,३०.

मरणाच्या वेळी, सर्व इच्छा पूर्ण करणारी एक कपिला गाय जरी एखाद्याने एकदाच दिली, तरी तो मनुष्य आपल्यावर साचलेल्या पापांपासून स्वतःची सुटका करू शकतो.