गरुडपुराणम्

तिला लौहं हिरण्यञ्च कार्पासं लवणं तथा । सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम् ॥ २,३०.

तीळ, लोखंड, सोनं, कापूस, मीठ, सात धान्य, जमीन आणि गायी — यापैकी प्रत्येक वस्तू पावन मानली जाते.

लोहदानाद्यमस्तुष्येद्धर्म राजस्तिलार्पणात् । लवणे दीयमाने तु न भयं विद्यते यमात् ॥ २,३०.

लोखंड किंवा अशा वस्तूंचे दान, तसेच तीळ अर्पण केल्याने धर्मराज प्रसन्न होतो. मीठ दिल्यास यमराजाचा कोणताही भयंकर परिणाम होत नाही.

कर्पासस्य तु दानेन न भूतेभ्यो भयं भवेत् । तारयन्ति नरं गावस्त्रिविधाश्चैव पातकात् ॥ २,३०.

कापूस दान केल्याने भूत-प्रेतांचे भय राहत नाही. तीन प्रकारच्या गायी पापातून माणसाची सुटका करतात.

हेमदानात्सुखं स्वर्गे भूमिदानान्नृपो भवेत् । हेमभूमिप्रदानाच्च न पीडा नरके भवेत् ॥ २,३०.

सोने दिल्यास स्वर्गात सुख मिळते, जमीन दिल्यास राजा होता येतो आणि सोने-जमीन दोन्ही दिल्यास नरकात कोणतीही यातना भोगावी लागत नाही.

सर्वेऽपि यमदूताश्च यमरूपा विभीषणाः । सर्वे ते वरदा यान्ति सप्तधान्येन प्रीणिताः ॥ २,३०.

सात धान्यांचे दान केल्यावर यमाचे सर्व दूत, जे भयंकर आणि यमासारखे दिसतात, तेही वर देणारे होतात.

विष्णोः स्मरणमात्रेण प्राप्यते परमा गतिः । एतत्ते सर्वमाख्यातं मर्त्यैर्या गतिराप्यते ॥ २,३०.

फक्त विष्णूचे स्मरण केल्यानेच सर्वोच्च स्थिती मिळते. हे सर्व तुला सांगितले, कारण माणसांना हीच अंतिम वाट मिळते.

तस्मात्पुत्रं प्रशंसन्ति ददाति पितुराज्ञया । भूमिष्ठं पितरं दृष्ट्वा ह्यर्धोन्मीलितलोचनम् ॥ २,३०.

म्हणून जो मुलगा वडिलांच्या आज्ञेने, वडील जमिनीवर अर्धवट डोळे उघडे ठेवून पडले असताना, दान करतो, तो खरोखरच प्रशंसनीय असतो.

तस्मिन् काले सुतो यस्तु सर्वदानानि दापयेत् । गयाश्राद्धाद्विशिष्येत स पुत्रः कुलनन्दनः ॥ २,३०.

त्या वेळी जो मुलगा सर्व दान करवतो, तो गायाश्राद्धापेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो. असा मुलगा घराण्याचा आनंद असतो.

स्वस्थानाच्चलितश्चासौ विकलस्य पितुस्तदा । पुत्रैर्यत्नेन कर्तव्या पितरं तारयन्ति ते ॥ २,३०.

वडील शुद्ध हरपून, आपले स्थान सोडून जातात, तेव्हा मुलांनी प्रयत्नपूर्वक विधी करावेत, कारण त्यामुळे वडिलांची मुक्ती होते.

किं दत्तैर्बहुभिर्दानैः पितुरन्त्येष्टिमाचरेत् । अश्वमेधो महायज्ञः कलां नार्हति षोडशीम् ॥ २,३०.

वडिलांचे अंतिम संस्कार न केल्यास कितीही दान केले तरी उपयोग नाही. अगदी अश्वमेध यज्ञही त्याच्या सोळाव्या भागाइतका होत नाही.

धर्मात्मा स नु पुत्रो वैदेवैरपि सुपूज्यते । दापयेद्यस्तु दानानि ह्यातुरं पितरं भुवि ॥ २,३०.

जो मुलगा आजारी वडिलांसाठी दान करवतो, तो खराखुरा धर्मात्मा मानला जातो आणि वेदांनीही त्याचे मोठेपण मान्य केले आहे.

लोहदानञ्च दातव्यं भूमियुक्तेन पाणिना । यमं भीमञ्च नाप्नोति न गच्छेत्तस्य वेश्मनि ॥ २,३०.

लोखंडाचे दान जमिनीला हात लावून द्यावे. असे केल्यास भयंकर यमाचा सामना करावा लागत नाही, किंवा त्याच्या घरी जावे लागत नाही.

कुठारो मुसलो दण्डः खड्गश्च च्छुरिका तथा । एतानि यमहस्तेषु दृश्यानि पापकर्मिणाम् ॥ २,३०.

कुऱ्हाड, मुसळ, काठी, तलवार आणि चाकू—हे सर्व यमाच्या हातात पाप करणाऱ्यांसाठी दिसतात.

तस्माल्लोहस्य दानन्तु ब्राह्मणायातुरो ददेत् । यमायुधानां सन्तुष्ट्यै दानमेतदुदाहृतम् ॥ २,३०.

म्हणून आजारी माणसाने ब्राह्मणाला लोखंड द्यावे. यमाच्या शस्त्रांना संतुष्ट करण्यासाठी हे दान सांगितले आहे.

गर्भस्थाः शिशवो ये च युवानः स्थविरास्तथा । एभिर्दानविशेषैस्तु निर्दहेयुः स्वपातकम् ॥ २,३०.

गर्भातले बाळ, तरुण आणि वृद्ध—हे सर्व या विशेष दानांनी आपले पाप जाळू शकतात.

छुरिणः श्यामशबलौ षण्डामर्का उदुम्बराः । शबला श्यामदूता ये लोहदानेन प्रीणिताः ॥ २,३०.

काळे, पांढरे डाग असलेले, नपुंसक, सूर्याशिवाय, उंबर वृक्ष आणि काळे-पांढरे डाग असलेले यमदूत—हे सर्व लोखंडाच्या दानाने प्रसन्न होतात.

पुत्राः पौत्रास्तथा बन्धुः सगोत्राः सुहहृदस्तथा । ददते नातुरे दानं ब्रह्मघ्नैस्तु समा हि ते ॥ २,३०.

मुलगे, नातवंडे, नातेवाईक, एकाच कुळातील आणि जिवलग मित्र—जर ते आजारी व्यक्तीसाठी दान करत नाहीत, तर ते ब्राह्मणहत्येसारखेच मानले जातात.

पञ्चत्वे भूमियुक्तस्य शृणु तस्य च या गतिः । अतिवाहः पुनः प्रेतोवर्षोर्ध्वं सुकृतं लभेत् ॥ २,३०.

जमिनीला हात लावून मरण पावलेल्या व्यक्तीचे पुढे काय होते ते ऐक. तो एक वर्ष प्रेत म्हणून भटकतो आणि नंतर त्याला आपले पुण्य फळ मिळते.

अग्नित्रयं त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रयोऽमराः । कालत्रयं त्रिसन्ध्यं च त्रयो वर्णास्त्रिशक्तयः ॥ २,३०.

तीन अग्नी, तीन लोक, तीन वेद, तीन अमर, तीन काळ, तीन संध्याकाळ, तीन वर्ण आणि तीन शक्ती.

पादादूर्ध्वं कटिं यावत्तावद्ब्रह्याधितिष्ठति । ग्रीवां यावद्धरिर्नाभेः शरीरे मनुजस्य च ॥ २,३०.

पायापासून कमरेपर्यंत ब्रह्मा वास करतो; नाभीपासून मानापर्यंत हरि मनुष्याच्या शरीरात राहतो.

मस्तके तिष्ठतीशानो व्यक्ताव्यक्तो महेश्वरः । एकमूर्तेस्त्रयो भागा ब्रह्मा विष्णुहेश्वराः ॥ २,३०.

डोक्यात ईशान, जो प्रकट आणि अप्रकट आहे, महेश्वर वास करतो; या एका देहात ब्रह्मा, विष्णु आणि ईश्वर असे तिघांचे भाग आहेत.

अहं प्राणः शरीरस्थो भूतग्रामचतुष्टये । धर्माधर्मे मतिं दद्यात्सुखदुःखे कृताकृते ॥ २,३०.

मीच शरीरात असणारा प्राण आहे, सर्व सजीवांमध्ये वावरतो; मीच धर्म-अधर्म, सुख-दुःख आणि केलेले-अ केलेले यात विवेक देतो.

जन्तोर्वुद्धिं समास्थाय पूर्वमर्माधिवासिताम् । अहमेव तथा जीवान्प्रेरयामि च कर्मसु । स्वर्गं च नरकं मोक्षं प्रयान्ति प्राणिनो ध्रुवम् ॥ २,३०.

प्राण्याच्या बुद्धीत, जी आधीपासूनच शरीरात आहे, मीच वास करून, सर्व जीवांना त्यांच्या कर्मात प्रवृत्त करतो; त्यामुळे हे जीव नक्कीच स्वर्ग, नरक किंवा मुक्तीला जातात.

स्वर्गस्थं नरकस्थं वा श्राद्धे वाप्यायनं भवेत् । तस्माच्छ्राद्धानि कुर्वीत त्रिविधानि विचक्षणः ॥ २,३०.

स्वर्गात असो, नरकात असो किंवा श्राद्धाच्या वेळी असो, पोषण मिळतेच; म्हणून सुज्ञाने तीन प्रकारचे श्राद्ध करावे.

मत्स्यं कर्मं च वाराहं नारसिंहञ्च वामनम् । रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव सकल्किनम् । एतानि दश नामानि स्मर्तव्यानि सदा बुधैः ॥ २,३०.

मत्स्य, कूर्म, वाराह, नरसिंह, वामन, राम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्कि ही दहा नावे ज्ञानी लोकांनी नेहमी आठवावीत.

स्वर्गं जीवाः सुखं यान्ति च्युताः स्वर्गाच्च मानवाः । लब्ध्वा सुखं च वित्तं च दयादाक्षिण्यसंयुताः । पुत्रपौत्रैर्धनैराढ्या जीवेयुः शरदां शतम् ॥ २,३०.

स्वर्गात गेलेले जीव सुख मिळवतात; स्वर्गातून खाली आलेले माणसे, सुख-समृद्धी मिळवून, दया आणि दानशीलतेने, मुलाबाळांसह आणि संपत्तीने श्रीमंत होऊन शंभर वर्षे जगतात.

आतुरे च ददेद्दानं विष्णुपूजाञ्च कारयेत् । अष्टाक्षरं तथा मन्त्रं जपेद्वा द्वादशाक्षरम् ॥ २,३०.

रुग्णाला दान द्यावे आणि विष्णूची पूजा करावी; तसेच आठ अक्षरी किंवा बारा अक्षरी मंत्राचा जप करावा.

पूजयेच्छुक्लपुष्पैश्च नैवेद्यैर्घृतपाचितैः । तथा गन्धैश्च धूपैश्च श्रुतिस्मृतिमनूदितैः ॥ २,३०.

शुभ्र फुलांनी, तुपात शिजवलेल्या नैवेद्याने, तसेच सुगंध आणि धूपाने, वेद-पुराणांनी सांगितल्याप्रमाणे पूजा करावी.

विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः । यत्र विष्णुं न पश्यामि तेन वासेन किं मम ॥ २,३०.

विष्णूच माझी आई, विष्णूच माझे वडील, विष्णूच माझे आप्तस्वकीय; जिथे मला विष्णू दिसत नाही, त्या ठिकाणी मला राहून काय उपयोग?