गरुडपुराणम्

हस्ताभ्यामुद्धृतैर्दर्भैस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवम् । मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भानातुरस्य करद्वये ॥ २,२९.

दोन्ही हातांनी घेतलेल्या कुशांनी पाणी शिंपडावे. मृत्यूसमयी आजारी माणसाच्या दोन्ही हातात कुश ठेवाव्यात.

दर्भेषु क्षिप्यते योऽसौ दभस्तु परिवेष्टितः । विष्णुलोकं स वै याति मन्त्रहीनोऽपि मानवः ॥ २,२९.

जो माणूस कुशावर ठेवला जातो किंवा कुशाने वेढला जातो, तो मंत्र नसला तरीही विष्णुलोकाला जातो.

दर्भमूलीगतो भूमौ दर्भपाणिस्तु यो मृतः । प्रायश्चित्तविशुद्धोऽसौ संसारेपारसागरे ॥ २,२९.

ज्याच्या हातात कुश असते किंवा कुशाची मुळे जमिनीला लागलेली असतात, आणि जो प्रायश्चित्ताने शुद्ध झालेला असतो, तो संसाराच्या महासागरातून पार जातो.

गोमयेनोपलिप्ते तु दर्भस्यास्तरणे स्थितः । तत्र दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति ॥ २,२९.

गोमयाने लिपलेल्या जमिनीवर कुशांचं आसन घालून उभा राहून तिथे दान दिलं, तर त्या दानामुळे सर्व पापं नाहीशी होतात.

लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् । यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना ॥ २,२९.

मीठ हे स्वतःच्या खास चवीमुळे दिव्य आहे आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारं आहे; कारण मीठ नसताना कोणत्याही अन्नाची चव पूर्ण होत नाही.

पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत् । विष्णुदेहसमुद्भूतो यतोऽयं लवणो रसः ॥ २,२९.

मीठ हे पितरांना प्रिय आणि शुभ मानलं जातं, म्हणून ते स्वर्ग देणारं आहे; कारण मीठाची चव विष्णूच्या देहातून उत्पन्न झाली आहे.

विशेषाल्लवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः । ब्राह्मण क्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च ॥ २,२९.

म्हणून योगी लोक ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, स्त्रिया आणि शूद्र यांना मीठाचं दान विशेष करून श्रेष्ठ मानतात.

आतुराणां यदा प्राणाः प्रयान्ति वसुधातले । लवणं तु तदा देयं द्बारस्योद्धाटनं दिवः ॥ २,२९.

जेव्हा आजारी माणसाचा प्राण पृथ्वीवर सोडतो, तेव्हा त्याला मीठ द्यावं, कारण ते स्वर्गाचं दार उघडतं.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३० श्रीकृष्ण उवाच । शृणु तार्क्ष्य परं गुह्यं दानानां दानमुत्तमम् । परमं सर्वदानानां परं गोप्यं दिवौकसाम् ॥ २,३०.

श्रीकृष्ण म्हणाले: तक्षक, सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ, अत्यंत गुप्त आणि देवांमध्येही लपलेलं असं एक परमोच्च दान ऐक.

देयमेकं महादानं कार्पासं चोत्तमोत्तमम् । येन दत्तेन प्रीयन्ते भूर्भुवः स्वरिति क्रमात् ॥ २,३०.

एकच उत्तम कापसाचं दान द्यावं, ज्यामुळे पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग या तिन्ही लोकांचं समाधान होतं.

ब्रह्माद्या देवताः सर्वाः कार्याच्च प्रीतिमाप्नुयुः । देयमेतन्महादानं प्रेतोद्धरणहेतवे ॥ २,३०.

ब्रह्मा पासून सर्व देवता या दानामुळे प्रसन्न होतात; हे महादान प्रेत उध्दारासाठी द्यावं.

चिरं वसेद्रुद्रलोके ततो राजा भवेदिह । रूपवान्सुभगो वाग्मी श्रीमानतुल विक्रमः । यमलोकं विनिर्जित्य स्वर्गं ताक्ष्य स गच्छति ॥ २,३०.

तो मनुष्य बराच काळ रुद्राच्या लोकात राहतो, नंतर पृथ्वीवर राजा होतो; देखणा, भाग्यवान, बोलका, श्रीमंत आणि अतुलनीय पराक्रमी होतो. यमलोक जिंकून तो स्वर्गात जातो, तक्षक.

गां तिलांश्च क्षितं हेम यो ददाति द्विजन्मने । तस्य जन्मार्जिर्त पापं तत्क्षणादेवनश्यति ॥ २,३०.

जो कोणी ब्राह्मणाला गायी, तीळ, जमीन आणि सोनं दान करतो, त्याच्या जन्मभराची पापं त्या क्षणी नष्ट होतात.

तिला गावो महादानं महापातकनाशनम् । तद्द्वयं दीयते विप्रे नान्यवर्णे कदाचन ॥ २,३०.

तीळ आणि गायी हे मोठं दान आहे, ते मोठ्या पापांचा नाश करतात; हे दोन्ही केवळ ब्राह्मणालाच द्यावं, इतर कोणत्याही जातीला नाही.

कल्पितं दीयते दानं तिला गावश्चमेदिनी । अन्येषु नैव वर्णेषु पोष्यवर्गे कदाचन ॥ २,३०.

तीळ, गायी आणि जमीन ही दानं फक्त ब्राह्मणालाच द्यावीत, इतर कोणत्याही जातीला किंवा आश्रित वर्गाला कधीही द्यायची नाहीत.

पोष्यवर्गे तथा स्त्रीषु दानं देयमकल्पितम् । आतुरे वोपरागे च द्वयं दानं विशिष्यते । आतुरे दीयते दानं तत्काले चोपतिष्ठति ॥ २,३०.

आश्रित वर्गात आणि स्त्रियांना दान ठरवून न देता द्यावं; पण आजारी किंवा अपवित्र अवस्थेत तीळ आणि गायीचं दान विशेष मानलं आहे. आजारी व्यक्तीला दिलेलं दान लगेचच फळ देतं.

जीवतस्तु पुनर्दत्तमुपतिष्ठत्यसंस्कृतम् । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं यद्दत्तं विकलेन्द्रिये ॥ २,३०.

जिवंत असताना पुन्हा दिलेलं दान विधिपूर्वक नसलं तरी फळ देतं. खरं सांगतो, ज्या वेळी इंद्रिय दुर्बल असतात, त्या वेळी दिलेलं दान नक्कीच फळतं.

यच्चानु मोदते पुत्रस्तच्च दानमनन्तकम् । अतो दद्यात्स पुत्रो वा यावज्जीवत्ससौ चिरम् । अतिवाहस्तथा प्रेतो भोगांश्च लभते यतः ॥ २,३०.

मुलाला जे आवडतं, ते दान अमर असतं; म्हणून स्वतः किंवा मुलाने जिवंत असतानाच दान द्यावं. त्यामुळे मृत्यूनंतरही प्रेताला त्याचा लाभ मिळतो.

अस्वस्था तुरकाले तु देहपाते क्षितिस्थिते । देहे तथातिवाहस्य परतः प्रीणनं भवेत् ॥ २,३०.

जेव्हा मनुष्य आजारी असतो किंवा मृत्यूसमयी, शरीर पृथ्वीवर असतानाच दिलेलं दान प्रेताला समाधान देतं.

पङ्गावन्धे च काणे च ह्यर्धोन्मीलितलोचने । तिलेषु दर्भान्संस्तीर्य दानमुक्तं तदक्षयम् ॥ २,३०.

पांगळ्या, आंधळ्या, काणा किंवा अर्धवट डोळे उघडलेल्या व्यक्तीला कुशांवर तीळ ठेवून दिलेलं दान कधीही नाश पावत नाही.

तिला लौहं हिरण्यञ्च कार्पासं लवणं तथा । सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम् ॥ २,३०.

तीळ, लोखंड, सोनं, कापूस, मीठ, सात धान्य, जमीन आणि गायी — यापैकी प्रत्येक वस्तू पावन मानली जाते.

लोहदानाद्यमस्तुष्येद्धर्म राजस्तिलार्पणात् । लवणे दीयमाने तु न भयं विद्यते यमात् ॥ २,३०.

लोखंड किंवा अशा वस्तूंचे दान, तसेच तीळ अर्पण केल्याने धर्मराज प्रसन्न होतो. मीठ दिल्यास यमराजाचा कोणताही भयंकर परिणाम होत नाही.

कर्पासस्य तु दानेन न भूतेभ्यो भयं भवेत् । तारयन्ति नरं गावस्त्रिविधाश्चैव पातकात् ॥ २,३०.

कापूस दान केल्याने भूत-प्रेतांचे भय राहत नाही. तीन प्रकारच्या गायी पापातून माणसाची सुटका करतात.

हेमदानात्सुखं स्वर्गे भूमिदानान्नृपो भवेत् । हेमभूमिप्रदानाच्च न पीडा नरके भवेत् ॥ २,३०.

सोने दिल्यास स्वर्गात सुख मिळते, जमीन दिल्यास राजा होता येतो आणि सोने-जमीन दोन्ही दिल्यास नरकात कोणतीही यातना भोगावी लागत नाही.

सर्वेऽपि यमदूताश्च यमरूपा विभीषणाः । सर्वे ते वरदा यान्ति सप्तधान्येन प्रीणिताः ॥ २,३०.

सात धान्यांचे दान केल्यावर यमाचे सर्व दूत, जे भयंकर आणि यमासारखे दिसतात, तेही वर देणारे होतात.

विष्णोः स्मरणमात्रेण प्राप्यते परमा गतिः । एतत्ते सर्वमाख्यातं मर्त्यैर्या गतिराप्यते ॥ २,३०.

फक्त विष्णूचे स्मरण केल्यानेच सर्वोच्च स्थिती मिळते. हे सर्व तुला सांगितले, कारण माणसांना हीच अंतिम वाट मिळते.

तस्मात्पुत्रं प्रशंसन्ति ददाति पितुराज्ञया । भूमिष्ठं पितरं दृष्ट्वा ह्यर्धोन्मीलितलोचनम् ॥ २,३०.

म्हणून जो मुलगा वडिलांच्या आज्ञेने, वडील जमिनीवर अर्धवट डोळे उघडे ठेवून पडले असताना, दान करतो, तो खरोखरच प्रशंसनीय असतो.

तस्मिन् काले सुतो यस्तु सर्वदानानि दापयेत् । गयाश्राद्धाद्विशिष्येत स पुत्रः कुलनन्दनः ॥ २,३०.

त्या वेळी जो मुलगा सर्व दान करवतो, तो गायाश्राद्धापेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो. असा मुलगा घराण्याचा आनंद असतो.

स्वस्थानाच्चलितश्चासौ विकलस्य पितुस्तदा । पुत्रैर्यत्नेन कर्तव्या पितरं तारयन्ति ते ॥ २,३०.

वडील शुद्ध हरपून, आपले स्थान सोडून जातात, तेव्हा मुलांनी प्रयत्नपूर्वक विधी करावेत, कारण त्यामुळे वडिलांची मुक्ती होते.