गरुडपुराणम्

एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ । एकपाकं प्रकुर्वीत पिण्डान्दद्यात्पृथक्पृथक् ॥ २,२६.

पती-पत्नी दोघेही एकाच चितेवर ठेवले असतील, तर एकदाच स्वयंपाक करावा, पण पिंड वेगवेगळे द्यावेत.

एकादशे वृषोत्सर्गं प्रेतश्राद्धानि षोडश । घटादिपददानानि महादानानि यानि च । वर्षं यावत्पृथक्कुर्यात्प्रेतस्तृप्तिं व्रजेच्चिरम् ॥ २,२६.

अकराव्या दिवशी वृषोत्सर्ग, सोळा प्रेतश्राद्ध, भांडी, पाद्य व मोठी दानं ही वर्षभर वेगवेगळी करावीत; त्यामुळे मृत व्यक्तीला दीर्घकाळ तृप्ती मिळते.

एकगोत्रे मृतानां तु स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । स्थण्डिलं चैकतः कुर्याद्धोमं कुर्यात्पृथक्पृथक् ॥ २,२६.

एकाच कुळातील स्त्री किंवा पुरुष मरण पावले असतील, तर चिता एकत्र करावी, पण होम वेगळा-वेगळा करावा.

एकादशेऽह्नि यच्छ्राद्धं पृथक्पिण्डाश्च भोजनम् । पाकैरेन पतिस्त्रीणामन्येषां च विगर्हितम् ॥ २,२६.

अकराव्या दिवशी श्राद्ध, वेगळे पिंड आणि जेवण एकत्र शिजवले, तर ते पत्नी किंवा इतरांसाठी अनुचित मानले जाते.

एकेनैव तु पाकेन श्राद्धानि कुरुते सुतः । एकं तु विकिरं कुर्यात्पिण्डान्दद्यद्बहूनपि । तीर्थे चापरपक्षे वा चन्द्रसूर्यग्रहेऽपि वा ॥ २,२६.

पण मुलगा एकदाच स्वयंपाक करून सर्व श्राद्ध करू शकतो, एकच विकिर करावा आणि अनेक पिंड द्यावेत, तीर्थक्षेत्री, अपरपक्षात किंवा चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळीही.

नारी भर्तारमासाद्य कुणपं दहते यदा । अग्निर्दहति गात्राणि आत्मानं नैव पीडयेत् ॥ २,२६.

जेव्हा स्त्री आपल्या पतीच्या चितेवर पोहोचून त्याचे शरीर जाळते, तेव्हा अग्नी फक्त शरीर जाळतो, आत्म्याला त्रास देत नाही.

दह्यते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलम् । तथा नारी दहेद्देहं हुताशे ह्यमृतोपमे ॥ २,२६.

जसा धातू वितळवताना अग्नी त्यातील मैल जाळतो, तशी स्त्री अमृतासारख्या अग्नीत आपले शरीर जाळते.

दिव्यादौ दिव्यदेहस्तु शुद्धो भवति पूरुषः । तप्ततैलेन लोहेन वह्निना नैव दह्यते ॥ २,२६.

दिव्य अवस्थेच्या सुरुवातीला, मनुष्याला दिव्य, शुद्ध देह मिळतो; तो तुपात, लोखंडात किंवा अग्नीत जळत नाही.

तथा सा पतिसंयुक्ता दह्यते न कदाचन । अन्तरात्मा मृते तस्मिन्मृतोऽप्येकत्वमागतः ॥ २,२६.

तशीच, पतीसोबत एकरूप झाल्यावर ती कधीच जळत नाही; पती मरण पावला तरी, एकरूप झाल्याने अंतरात्मा कायम राहतो.

भर्तृसंगं परित्यज्य अन्यत्र म्रियते यदि । भर्तृलोकं न सा याति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ २,२६.

पतीचा संग सोडून जर एखादी स्त्री दुसरीकडे मरण पावली, तर तिला पतीच्या लोकात स्थान मिळत नाही, जोपर्यंत सृष्टीचा संहार होत नाही.

लक्ष्मीयुतान्परित्यज्य मातरं पितरं तथा । मृतं पतिमनुव्रज्य सा चिरं सुखमेधते ॥ २,२६.

पण जर तिने धनाढ्य आई-वडीलांना सोडून मरण पावलेल्या पतीच्या मागे गेली, तर तिला दीर्घकाळ सुख मिळते.

दिव्यवर्षप्रमाणेन तिस्रः कोट्योर्ऽद्धकोटयः । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे नक्षत्रैः सह सर्वदा ॥ २,२६.

ती एक ते दीड कोटी वेळा तीन कोटी दिव्य वर्षे एवढ्या काळासाठी स्वर्गात, नेहमी तारकांसोबत राहते.

तदन्ते चरते लोके कुले भवति भोगिनाम् । सा हि लब्धमहाप्रीतिर्भर्त्रा सह पतिव्रता ॥ २,२६.

त्या नंतर ती या जगात फिरते, संपन्न घरात जन्म घेते आणि पतीसोबत, पतिव्रता म्हणून मोठं सुख अनुभवते.

एवं न कुरुते नारी धर्मोढा पतिसंगमम् । जन्मजन्मनि दुः खार्तादुः शीलाप्रियवादिनी ॥ २,२६.

पण जर विवाहित स्त्री असं वागत नाही, तर तिला जन्मोजन्मी दुःख आणि संकटांचा सामना करावा लागतो, ती कठोर बोलते आणि वाईट वर्तनात आनंद मानते.

वल्गुली गृहसोधा वा गोधा वा द्विमुखी भवेत् । स्वभर्तारं परित्यज्य परपुंसोनुवर्तिनी ॥ २,२६.

ज्या स्त्रीने स्वतःच्या पतीला सोडून दुसऱ्या पुरुषाच्या मागे जाते, ती माकड, घरात राहणारी सरडे, गोह किंवा दोन तोंडाची होते.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्वपतिं स्त्री निषेवते । मनसा कर्मणा वाचा मृतं जीवन्तमेव वा ॥ २,२६.

म्हणून स्त्रीने सर्व प्रयत्नांनी, मनाने, कृतीने आणि वाणीने, जिवंत किंवा मरण पावलेल्या पतीची सेवा करावी.

जीवमाने मृते वापि किल्बिषं कुरुते तु या । स च वैधव्यमाप्नोति जन्मजन्मनि दुर्भगा ॥ २,२६.

ज्या स्त्रीने पती जिवंत असो वा मेला असो, पाप केले, तिला जन्मोजन्मी वैधव्य आणि दुर्दैव मिळते.

यद्देवेभ्यो यत्पितृभ्यः श्रद्धयैव प्रदीयते । तत्फलं भर्तृपूजातः कुर्याद्भर्त्रर्चनं ततः ॥ २,२६.

देवतांना किंवा पितरांना श्रद्धेने जे काही अर्पण केले जाते, त्याचं फळ पतीची पूजा केल्याने मिळतं; म्हणून पतीचा सन्मान करावा.

एवं कृते खगश्रेष्ठ पितृलोके चिरं वसेत् । यावदादित्यचन्द्रौ च तावद्देवसमा दिवि ॥ २,२६.

असं केल्यावर, हे पक्षीराज, ती पितरांच्या लोकात दीर्घकाळ राहते आणि सूर्य-चंद्र असतील तोपर्यंत स्वर्गात देवांसारखी होते.

पुनश्चिरायुषो भूत्त्वा जायन्ते विपुले कुले । पतिव्रता यथा नारी भर्तृदुःखं न विन्दति ॥ २,२६.

मग तिला दीर्घायुष्य मिळतं, ती मोठ्या घराण्यात जन्म घेते; पतिव्रता स्त्रीला पतीचं दुःख कधीच भोगावं लागत नाही.

सर्वमेतद्धि कथितं मया तव खगेश्वर । विशेषं कथयिष्यामि मृतस्यैव सुखप्रदम् ॥ २,२६.

हे सर्व मी तुला सांगितलं, हे पक्षीराज; आता मी तुला मरणानंतर सुख देणारं विशेष सांगतो.

द्वादशाहे कृतं सर्वं वर्षं यावत्सपिण्डनम् । पुनः कुर्यात्सदा नित्यं घटान्नं प्रतिमासिकम् ॥ २,२६.

द्वादशाहे जे काही केलं जातं आणि वार्षिक श्राद्धापर्यंत सर्व विधी, ते प्रत्येक महिन्याला अन्न-पाण्याच्या अर्पणासह नेहमी करावेत.

कृतस्य करणं नास्ति प्रेतकार्यादृते खग । यः करोति नरः कश्चित्कृत्पूर्वं विनश्यति ॥ २,२६.

पूर्वी जे केलं आहे, ते पुन्हा करण्याचा काही उपयोग नाही, फक्त मृतांसाठीचे विधी सोडून; जो कोणी पूर्वी केलेलं पुन्हा करतो, त्याचं नुकसान होतं.

मृतस्यैव पुनः कुर्यात्प्रेतोऽक्षय्यमवाप्नुयात् । प्रतिमासं घटा देया सोदना जलपूरिताः ॥ २,२६.

फक्त मरण पावलेल्या व्यक्तीसाठीच विधी पुन्हा करावेत; असं केल्याने मृताला अक्षय पुण्य मिळतं. प्रत्येक महिन्याला पाण्याने भरलेली भांडी द्यावीत.

अर्वाक्च वृद्धेः करणाच्च तार्क्ष्य सपिण्डनं यः कुरुते हि पुत्रः । तथापि मासं प्रतिपिण्डमेकमन्नं च कुम्भं सजलं च दद्यात् ॥ २,२६.

जर पुत्राने वडिलांच्या वृद्धपणानंतर किंवा नियमानुसार सापिंड विधी केला, तरी प्रत्येक महिन्याला एक अन्नाचा नैवेद्य आणि पाण्याने भरलेलं भांडं द्यावं.

श्रीगरुडमहापुराणम् २७ तार्क्ष्य उवाच । कथं प्रेता वसन्त्यत्र कीदृग्रूपा भवन्ति ते । महाप्रेताः पिशाचाश्च कैःकैः कर्मफलैर्विभो । सर्वेषामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन ॥ २,२७.

तार्क्ष्य म्हणाला: मृतात्मे इथे कसे राहतात आणि त्यांना कसे रूप असते? मोठे प्रेत आणि पिशाच्च कोणत्या कर्मामुळे होतात? सर्वांच्या दयेपोटी, हे मधुसूदन, मला सांग.

प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन च शुभे न च । तन्मे कथय देवेश मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ २,२७.

कुठल्या दानामुळे किंवा शुभ कर्मामुळे प्रेतत्वातून मुक्ती मिळते? हे देवाधिदेव, मला ते सांग, जर तुला माझ्यावर कृपा करायची असेल.

श्रीकृष्ण उवाच । साधु पृष्टं त्वया तार्क्ष्य मानुषाणां हिताय वै । शृणुचावहितो भूत्वा यद्वच्मि प्रेतलक्षणम् ॥ २,२७.

श्रीकृष्ण म्हणाले, तार्क्ष्य, तू मानवांच्या हितासाठी फारच चांगला प्रश्न विचारलास. आता मी जे प्रेतांची लक्षणं सांगतो, ती लक्षपूर्वक ऐक.

गुह्यद्गुह्यतरं ह्येतन्नाख्येयं यस्य कस्यचित् । भक्तस्त्वं हि महाबाहो तेन ते कथयाम्यहम् ॥ २,२७.

हे अत्यंत गुप्त आहे, अगदी गुपितांपेक्षाही गुप्त. हे कुणालाही सांगायचं नसतं. पण तू भक्त आहेस, महाबाहो, म्हणून मी तुला सांगतो.