गरुडपुराणम्

पितुः पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सदा । पुत्त्राभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे सहोदरः ॥ २,२६.

पित्याचे सपींडिकरण नेहमी मुलाने करावे; पण मुलगा नसेल तर पत्नीने, आणि पत्नीही नसेल तर भावाने करावे.

भ्राता वा भ्रातृपुत्त्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा । सपिण्डनक्रियां कृत्वा कुर्यान्नान्दीमुखं ततः ॥ २,२६.

भाऊ, भावाचा मुलगा किंवा शिष्य जो सपींड असेल, त्याने सपींड विधी करून नंतर नांदीमुख विधी करावा.

ज्येष्ठस्यैव कनिष्ठेन भ्रातृपुत्त्रेण भार्यया । सपिण्डीकरणं कार्यं पुत्रहीने नरे खग ॥ २,२६.

हे पक्षराजा, ज्याला मुलगा नाही, अशा पुरुषाचे सपींडिकरण लहान भाऊ, भावाचा मुलगा किंवा मोठ्या भावाची पत्नी यांनी करावे.

भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् । सर्वेते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥ २,२६.

एकाच आईवडिलांच्या भावांमध्ये फक्त एकाच्याकडे मुलगा असेल, तर मनू म्हणतो की त्या एकाच्या मुलामुळे सर्व भावांना पुत्रप्राप्ती होते.

सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्नी कुर्यात्सपिण्डनम् । ऋत्विजा कारयेद्वापि पुरोहितमथापि वा ॥ २,२६.

ज्यांना मुलगा नाही, अशा सर्वांसाठी पत्नीने सपींड विधी करावा, किंवा ऋत्विज किंवा कुलगुरूंनी तो विधी करावा.

कृतचूडोपनीतश्च पितुः श्राद्धं समाचरेत् । उच्चारयेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यसौ ॥ २,२६.

ज्याने चूडाकर्म आणि उपनयन केले आहे, त्याने पित्याचे श्राद्ध करावे आणि फक्त 'स्वधा' उच्चारावे, वेदातील अक्षरे म्हणू नयेत.

भर्त्रादिभिस्त्रिभिः कार्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । पितृव्यभ्रातृपुत्रेण सोदरेण कनीयसा ॥ २,२६.

स्त्रीसाठी सपींडिकरण पती, पितृव्य, भावाचा मुलगा किंवा लहान भाऊ यापैकी तिघांनी करावे.

अर्वाक्संवत्सरात्सन्धौ पूर्णे संवत्सरेऽपि वा । ये सपिण्डीकृताः प्रेतास्तेषां न स्यात्पृथक्क्रिया ॥ २,२६.

वर्षभराच्या आत किंवा वर्ष पूर्ण झाल्यावर, ज्यांचे सपींडिकरण झाले आहे, त्यांच्या वेगळ्या श्राद्धाची गरज नाही.

सपिण्डने कृते वत्स पृथक्त्वं तु विगर्हितम् । यस्तु कुर्यात्पृथक्पिण्डं पितृहा सोऽभिजायते ॥ २,२६.

सपींड विधी झाल्यावर वेगळेपण निषिद्ध आहे; जो वेगळा पिंड देतो, तो पितरांचा अपराधी ठरतो.

सपिण्डीकरणे वृत्ते पृथक्त्वं नोपपद्यते । पृथक्पिण्डे कृते पश्चात्पुनः कुर्यात्सपिण्डनम् ॥ २,२६.

सपींडिकरण झाल्यावर वेगळेपण योग्य नाही; पण वेगळा पिंड दिला असेल, तर पुन्हा सपींड विधी करावा.

सपिण्डीकरणं कृत्वा एकोद्दिष्टं करोति यः । आत्मानं च तथा प्रेतं स नयेद्दमशासनम् ॥ २,२६.

जो सपींडिकरण करूनही एकच पिंड अर्पण करतो, तो स्वतःलाही आणि प्रेतालाही यातना भोगण्याच्या स्थळी नेतो.

वर्षं यावक्त्रिया कार्या नामगोत्रेण धीमता । घटादि भोजनं नित्यं पददानानि यानि च । सपिण्डीकरणे वृत्ते एकस्यैव तु दापयेत् ॥ २,२६.

एक वर्षभर, बुद्धिमान व्यक्तीने नाव आणि कुळ सांगून, रोज अन्नपाणी, भांडी वगैरे वस्तू द्याव्यात. सपींडीकरण झाल्यावर ही दानं फक्त एकासाठीच करावीत.

अन्नं पानीयसहितं संख्यां कृत्वाब्दिकस्य च । दातव्यं ब्राह्मणे पक्षिञ्जलपूर्णघटादिकम् ॥ २,२६.

वर्षश्राद्धाच्या वेळी, मोजून अन्न-पाणी ब्राह्मणाला द्यावे, तसेच पक्षी वगैरे भरलेली भांडीही द्यावीत.

पिण्डान्ते तस्य सकला वर्षवृत्तिः स्वशक्तितः । दिव्यदेहो विमानस्थः सुखं याति यमालयम् ॥ २,२६.

पिंडदान पूर्ण झाल्यावर, वर्षभर आपल्या सामर्थ्यानुसार विधी केल्याने, मृत व्यक्तीला दिव्य देह मिळतो, तो विमानात बसून सुखाने यमाच्या लोकात जातो.

जीवमाने च पितरि न हि पुत्त्रे सपिण्डता । स्त्रीणां सपिण्डनं नास्ति तथा भर्तरि जीवति ॥ २,२६.

वडील जिवंत असताना मुलगा सपींड होत नाही; आणि बायका, नवरा जिवंत असताना सपींड होत नाहीत.

हुताशं या समारूढा चतुर्थेऽह्नि पतिव्रता । तस्या भर्तृदिने कार्यं वृषोत्सर्गादिकं च यत् ॥ २,२६.

पतीच्या चितेवर चौथ्या दिवशी जी पतिव्रता सती जाते, तिच्या पतीच्या पुण्यतिथीला वृषोत्सर्ग वगैरे विधी करावेत.

पुत्त्रिका पतिगोत्रा स्यादधस्तात्पुत्रजन्मनः । पुत्रोत्पत्तेः परस्तात्सा पितृगोत्रं व्रजेत्पुनः ॥ २,२६.

मुलगी लग्नानंतर, मुलगा होईपर्यंत नवऱ्याच्या कुळात जाते; पण मुलगा झाल्यावर ती पुन्हा वडिलांच्या कुळात येते.

पतिपत्न्योः सदैकत्वं हुताशं याधिरोहति । पुत्रेणैव पृथक्श्राद्धं क्षयाख्ये तस्य वासरे ॥ २,२६.

पत्नी जेव्हा चितेवर जाते, तेव्हा ती पतीशी एकरूप होते; क्षय नावाच्या दिवशी मुलाने तिचे वेगळे श्राद्ध करावे.

अपुत्त्रौ चेन्मृतौ स्यातामेकचित्यां समेऽहनि । पृथक्श्राद्धानि कुर्वीत सापिड्यं पतिना सह ॥ २,२६.

दोघेही मुलाबाळांशिवाय एकाच दिवशी मरण पावले आणि एकाच चितेवर ठेवले, तर वेगवेगळे श्राद्ध करावे, पण पिंडदान पतीसोबतच करावे.

पृथक्पृथक्च पिण्डेन दम्पती पतिना सह । न लिप्यते महादोषैरेतत्सत्यं वचो मम ॥ २,२६.

पती-पत्नींसाठी वेगवेगळे पिंडदान केल्याने, मोठ्या दोषांचा स्पर्श होत नाही; हे माझे खरे वचन आहे.

एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ । एकपाकं प्रकुर्वीत पिण्डान्दद्यात्पृथक्पृथक् ॥ २,२६.

पती-पत्नी दोघेही एकाच चितेवर ठेवले असतील, तर एकदाच स्वयंपाक करावा, पण पिंड वेगवेगळे द्यावेत.

एकादशे वृषोत्सर्गं प्रेतश्राद्धानि षोडश । घटादिपददानानि महादानानि यानि च । वर्षं यावत्पृथक्कुर्यात्प्रेतस्तृप्तिं व्रजेच्चिरम् ॥ २,२६.

अकराव्या दिवशी वृषोत्सर्ग, सोळा प्रेतश्राद्ध, भांडी, पाद्य व मोठी दानं ही वर्षभर वेगवेगळी करावीत; त्यामुळे मृत व्यक्तीला दीर्घकाळ तृप्ती मिळते.

एकगोत्रे मृतानां तु स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । स्थण्डिलं चैकतः कुर्याद्धोमं कुर्यात्पृथक्पृथक् ॥ २,२६.

एकाच कुळातील स्त्री किंवा पुरुष मरण पावले असतील, तर चिता एकत्र करावी, पण होम वेगळा-वेगळा करावा.

एकादशेऽह्नि यच्छ्राद्धं पृथक्पिण्डाश्च भोजनम् । पाकैरेन पतिस्त्रीणामन्येषां च विगर्हितम् ॥ २,२६.

अकराव्या दिवशी श्राद्ध, वेगळे पिंड आणि जेवण एकत्र शिजवले, तर ते पत्नी किंवा इतरांसाठी अनुचित मानले जाते.

एकेनैव तु पाकेन श्राद्धानि कुरुते सुतः । एकं तु विकिरं कुर्यात्पिण्डान्दद्यद्बहूनपि । तीर्थे चापरपक्षे वा चन्द्रसूर्यग्रहेऽपि वा ॥ २,२६.

पण मुलगा एकदाच स्वयंपाक करून सर्व श्राद्ध करू शकतो, एकच विकिर करावा आणि अनेक पिंड द्यावेत, तीर्थक्षेत्री, अपरपक्षात किंवा चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळीही.

नारी भर्तारमासाद्य कुणपं दहते यदा । अग्निर्दहति गात्राणि आत्मानं नैव पीडयेत् ॥ २,२६.

जेव्हा स्त्री आपल्या पतीच्या चितेवर पोहोचून त्याचे शरीर जाळते, तेव्हा अग्नी फक्त शरीर जाळतो, आत्म्याला त्रास देत नाही.

दह्यते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलम् । तथा नारी दहेद्देहं हुताशे ह्यमृतोपमे ॥ २,२६.

जसा धातू वितळवताना अग्नी त्यातील मैल जाळतो, तशी स्त्री अमृतासारख्या अग्नीत आपले शरीर जाळते.

दिव्यादौ दिव्यदेहस्तु शुद्धो भवति पूरुषः । तप्ततैलेन लोहेन वह्निना नैव दह्यते ॥ २,२६.

दिव्य अवस्थेच्या सुरुवातीला, मनुष्याला दिव्य, शुद्ध देह मिळतो; तो तुपात, लोखंडात किंवा अग्नीत जळत नाही.

तथा सा पतिसंयुक्ता दह्यते न कदाचन । अन्तरात्मा मृते तस्मिन्मृतोऽप्येकत्वमागतः ॥ २,२६.

तशीच, पतीसोबत एकरूप झाल्यावर ती कधीच जळत नाही; पती मरण पावला तरी, एकरूप झाल्याने अंतरात्मा कायम राहतो.