गरुडपुराणम्

आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात् । अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते ॥ २,२६.

कुळधर्म अनंत आहेत, पुरुषांचे आयुष्य कमी होत चालले आहे आणि शरीर अस्थिर आहे म्हणून बारा दिवसांचे शुद्धिकरण योग्य मानले आहे.

निरग्निकः साग्निको वा द्वादशाहे सपिण्डयेत् ॥ २,२६.

अग्निहीन असो किंवा अग्निसहित, बारा दिवसांनी सपिंड करण करावे.

द्वादशाहे त्रिपक्षे वा षण्मासे वत्सरेऽपि वा । सपिण्डीकरणं प्रोक्तमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २,२६.

बारा दिवसांनी, तीन पक्षांनी, सहा महिन्यांनी किंवा वर्षभरानंतरही सपिंड करण करावे, असे ऋषी आणि तत्वज्ञ सांगतात.

सपुत्त्रस्य न कर्तव्यमेकोद्दिष्टं कदाचन । सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यत्रयत्र प्रदीयते ॥ २,२६.

ज्याच्याकडे मुलगा आहे, त्याच्यासाठी कधीही आणि कुठेही एकच पिंड अर्पण करण्याचा विधी करू नये, विशेषतः सपींडिकरण झाल्यावर.

तत्रतत्र त्रयं कार्यमन्यथा पितृघातकः । त्रिभिः कुर्यादशक्तश्च पार्वणं मुनिनोदितम् ॥ २,२६.

अशा वेळी नेहमी तीन विधी करावेत; अन्यथा पितरांचा अपराधी ठरतो. जर ते शक्य नसेल, तर ऋषींनी सांगितलेला पक्षाचा श्राद्ध करावा.

तद्दिने तद्दिने कुर्यात्पितामहमुखान्यतः । अज्ञानाद्दिनमासानां तस्मात्पार्वणमिष्यते ॥ २,२६.

ज्या दिवशी पूर्वजांसाठी विधी करायचा, त्या त्या दिवशी तो करावा; पण दिवस किंवा महिना माहित नसल्यास, पक्षाचा श्राद्ध योग्य मानले जाते.

अनुत्पन्नशरीरस्य न दानं पितृभिः सह । एतैः षोडशभिः श्राद्धैः प्रेतो मुक्तस्तु जायते ॥ २,२६.

ज्याचा जन्मच झाला नाही, त्याच्यासाठी पितरांसोबत दान देऊ नये; पण या सोळा श्राद्धांनी प्रेत मुक्त होतो.

अपुत्त्रस्य सपिण्डत्वं नैव कुर्यात्स्त्रियोऽपि वा । यावज्जीव च सद्भत्र्या न कुर्यात्सहपिण्डताम् ॥ २,२६.

ज्याला मुलगा नाही, किंवा स्त्री असेल, त्यांच्यासाठी सपींड नातं करू नये; आणि जिवंत असलेल्या सती पत्नीसुद्धा सपींड करू नये.

ब्राह्मादिषु विवाहेषु या वधूरिह संस्कृता । भर्तृगोत्रेण कर्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः ॥ २,२६.

ब्राह्म वगैरे विवाहांत, जी वधू इथे संस्कारित होते तिच्या पिंड आणि जलक्रीया पतीच्या गोत्रानुसार कराव्यात.

आसुरादिविवा हेषु या व्यूढा कन्यका भवेत् । तस्यास्तु पितृगोत्रेण कुर्यात्पिण्डोदकक्रियाः ॥ २,२६.

आसुर वगैरे विवाहांत, जी कन्या पत्नी म्हणून नेली जाते तिच्या पिंड आणि जलक्रीया वडिलांच्या गोत्रानुसार कराव्यात.

पितुः पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सदा । पुत्त्राभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे सहोदरः ॥ २,२६.

पित्याचे सपींडिकरण नेहमी मुलाने करावे; पण मुलगा नसेल तर पत्नीने, आणि पत्नीही नसेल तर भावाने करावे.

भ्राता वा भ्रातृपुत्त्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा । सपिण्डनक्रियां कृत्वा कुर्यान्नान्दीमुखं ततः ॥ २,२६.

भाऊ, भावाचा मुलगा किंवा शिष्य जो सपींड असेल, त्याने सपींड विधी करून नंतर नांदीमुख विधी करावा.

ज्येष्ठस्यैव कनिष्ठेन भ्रातृपुत्त्रेण भार्यया । सपिण्डीकरणं कार्यं पुत्रहीने नरे खग ॥ २,२६.

हे पक्षराजा, ज्याला मुलगा नाही, अशा पुरुषाचे सपींडिकरण लहान भाऊ, भावाचा मुलगा किंवा मोठ्या भावाची पत्नी यांनी करावे.

भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् । सर्वेते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥ २,२६.

एकाच आईवडिलांच्या भावांमध्ये फक्त एकाच्याकडे मुलगा असेल, तर मनू म्हणतो की त्या एकाच्या मुलामुळे सर्व भावांना पुत्रप्राप्ती होते.

सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्नी कुर्यात्सपिण्डनम् । ऋत्विजा कारयेद्वापि पुरोहितमथापि वा ॥ २,२६.

ज्यांना मुलगा नाही, अशा सर्वांसाठी पत्नीने सपींड विधी करावा, किंवा ऋत्विज किंवा कुलगुरूंनी तो विधी करावा.

कृतचूडोपनीतश्च पितुः श्राद्धं समाचरेत् । उच्चारयेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यसौ ॥ २,२६.

ज्याने चूडाकर्म आणि उपनयन केले आहे, त्याने पित्याचे श्राद्ध करावे आणि फक्त 'स्वधा' उच्चारावे, वेदातील अक्षरे म्हणू नयेत.

भर्त्रादिभिस्त्रिभिः कार्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । पितृव्यभ्रातृपुत्रेण सोदरेण कनीयसा ॥ २,२६.

स्त्रीसाठी सपींडिकरण पती, पितृव्य, भावाचा मुलगा किंवा लहान भाऊ यापैकी तिघांनी करावे.

अर्वाक्संवत्सरात्सन्धौ पूर्णे संवत्सरेऽपि वा । ये सपिण्डीकृताः प्रेतास्तेषां न स्यात्पृथक्क्रिया ॥ २,२६.

वर्षभराच्या आत किंवा वर्ष पूर्ण झाल्यावर, ज्यांचे सपींडिकरण झाले आहे, त्यांच्या वेगळ्या श्राद्धाची गरज नाही.

सपिण्डने कृते वत्स पृथक्त्वं तु विगर्हितम् । यस्तु कुर्यात्पृथक्पिण्डं पितृहा सोऽभिजायते ॥ २,२६.

सपींड विधी झाल्यावर वेगळेपण निषिद्ध आहे; जो वेगळा पिंड देतो, तो पितरांचा अपराधी ठरतो.

सपिण्डीकरणे वृत्ते पृथक्त्वं नोपपद्यते । पृथक्पिण्डे कृते पश्चात्पुनः कुर्यात्सपिण्डनम् ॥ २,२६.

सपींडिकरण झाल्यावर वेगळेपण योग्य नाही; पण वेगळा पिंड दिला असेल, तर पुन्हा सपींड विधी करावा.

सपिण्डीकरणं कृत्वा एकोद्दिष्टं करोति यः । आत्मानं च तथा प्रेतं स नयेद्दमशासनम् ॥ २,२६.

जो सपींडिकरण करूनही एकच पिंड अर्पण करतो, तो स्वतःलाही आणि प्रेतालाही यातना भोगण्याच्या स्थळी नेतो.

वर्षं यावक्त्रिया कार्या नामगोत्रेण धीमता । घटादि भोजनं नित्यं पददानानि यानि च । सपिण्डीकरणे वृत्ते एकस्यैव तु दापयेत् ॥ २,२६.

एक वर्षभर, बुद्धिमान व्यक्तीने नाव आणि कुळ सांगून, रोज अन्नपाणी, भांडी वगैरे वस्तू द्याव्यात. सपींडीकरण झाल्यावर ही दानं फक्त एकासाठीच करावीत.

अन्नं पानीयसहितं संख्यां कृत्वाब्दिकस्य च । दातव्यं ब्राह्मणे पक्षिञ्जलपूर्णघटादिकम् ॥ २,२६.

वर्षश्राद्धाच्या वेळी, मोजून अन्न-पाणी ब्राह्मणाला द्यावे, तसेच पक्षी वगैरे भरलेली भांडीही द्यावीत.

पिण्डान्ते तस्य सकला वर्षवृत्तिः स्वशक्तितः । दिव्यदेहो विमानस्थः सुखं याति यमालयम् ॥ २,२६.

पिंडदान पूर्ण झाल्यावर, वर्षभर आपल्या सामर्थ्यानुसार विधी केल्याने, मृत व्यक्तीला दिव्य देह मिळतो, तो विमानात बसून सुखाने यमाच्या लोकात जातो.

जीवमाने च पितरि न हि पुत्त्रे सपिण्डता । स्त्रीणां सपिण्डनं नास्ति तथा भर्तरि जीवति ॥ २,२६.

वडील जिवंत असताना मुलगा सपींड होत नाही; आणि बायका, नवरा जिवंत असताना सपींड होत नाहीत.

हुताशं या समारूढा चतुर्थेऽह्नि पतिव्रता । तस्या भर्तृदिने कार्यं वृषोत्सर्गादिकं च यत् ॥ २,२६.

पतीच्या चितेवर चौथ्या दिवशी जी पतिव्रता सती जाते, तिच्या पतीच्या पुण्यतिथीला वृषोत्सर्ग वगैरे विधी करावेत.

पुत्त्रिका पतिगोत्रा स्यादधस्तात्पुत्रजन्मनः । पुत्रोत्पत्तेः परस्तात्सा पितृगोत्रं व्रजेत्पुनः ॥ २,२६.

मुलगी लग्नानंतर, मुलगा होईपर्यंत नवऱ्याच्या कुळात जाते; पण मुलगा झाल्यावर ती पुन्हा वडिलांच्या कुळात येते.

पतिपत्न्योः सदैकत्वं हुताशं याधिरोहति । पुत्रेणैव पृथक्श्राद्धं क्षयाख्ये तस्य वासरे ॥ २,२६.

पत्नी जेव्हा चितेवर जाते, तेव्हा ती पतीशी एकरूप होते; क्षय नावाच्या दिवशी मुलाने तिचे वेगळे श्राद्ध करावे.

अपुत्त्रौ चेन्मृतौ स्यातामेकचित्यां समेऽहनि । पृथक्श्राद्धानि कुर्वीत सापिड्यं पतिना सह ॥ २,२६.

दोघेही मुलाबाळांशिवाय एकाच दिवशी मरण पावले आणि एकाच चितेवर ठेवले, तर वेगवेगळे श्राद्ध करावे, पण पिंडदान पतीसोबतच करावे.