गरुडपुराणम्

स्त्रीपुमांशौ सहैकत्वं पाप्नुतः कथमुत्तमम् । जीवेद्भर्तरि नारीणां सपिण्डीकरणं कुतः ॥ २,२६.

स्त्री आणि पुरुष एकत्र येऊन श्रेष्ठ एकत्व कसे मिळवतात? पती जिवंत असताना स्त्रियांचे सपिंड करण कधी करतात?

भर्तृलोकं कथं यान्ति स्वर्गलोकं सुरेश्वर । अग्न्यारोहे कथं श्राद्धं वृषोत्सर्गः कथं भवेत् ॥ २,२६.

हे देवाधिदेव, त्या स्त्रिया पतीच्या लोकात किंवा स्वर्गात कशा जातात? अग्निप्रवेशावेळी श्राद्ध कसे करावे आणि वृषोत्सर्ग कसा करावा?

घटदानं कथं कार्यं सपिण्डीकरणे कृते । कथयस्व प्रसादेन हीताय जगतां प्रभो ॥ २,२६.

सपिंड करण झाल्यावर घटदान कसे करावे? हे प्रभो, सर्व जगाच्या हितासाठी कृपया सांग.

श्रीभगवानुवाच । यथावत्कथयिष्यामि सपिण्डीकरणं खग । वर्षं यावत्खगश्रेष्ठ यदाचरति मानवः ॥ २,२६.

श्रीभगवान म्हणाले: हे पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, मी तुला सपिंड करणाची विधी व्यवस्थित सांगतो. मनुष्य ज्या काळात हे पाळतो, त्या काळात—

सपिण्डने ततो वृत्ते पितृलोकं स गच्छति । तस्मात्पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पितुः ॥ २,२६.

सपिंड करण झाल्यावर तो पितृलोकात जातो. म्हणून पुत्राने वडिलांचे सपिंड करण करणे आवश्यक आहे.

संवत्सरे तु सम्पूर्णे कुर्यात्पिण्ड प्रवेशनम् । पिण्डप्रवेशविधिना तस्य नित्यं मृताह्निकम् ॥ २,२६.

वर्ष पूर्ण झाल्यावर पिंडप्रवेश करावा. या पिंडप्रवेश विधीने मृत व्यक्तीचे नित्यकर्म पूर्ण होते.

निश्चितं पक्षिशार्दूल वर्षान्ते पिण्डमेलनम् । सहपिण्डे कृते प्रेतस्ततो याति परां गतिम् । तन्नाम सम्परित्यज्य ततः पितृगणो भवेत् ॥ २,२६.

हे पक्षिराज, नक्कीच, वर्षाच्या शेवटी पिंड एकत्र करतात. एकत्र पिंड केल्यावर प्रेत उच्च अवस्था प्राप्त करतो. त्याचे नाव सोडले जाते आणि तो पितरांमध्ये सामील होतो.

त्रिपक्षे वापि षण्मासे मेलयेत्प्रपितामहैः । ज्ञात्वा वृद्धिविवाहादि स्वगोत्रविहितानि च ॥ २,२६.

किंवा तीन पक्ष, सहा महिने किंवा वर्षभरानंतर, किंवा प्रपितामहांसोबतही पिंड एकत्र करता येतो, वाढ, विवाह आणि आपल्या कुळातील प्रथा जाणून.

विवाहं नैव कुर्वीत मृते च गृहमेधिनि । भिक्षुर्भिक्षां न गृह्णाति यावत्कुर्यात्सपिण्डनम् ॥ २,२६.

गृहस्थ मरण पावल्यावर लग्न करू नये. सपिंड करण होईपर्यंत भिक्षुक भिक्षा घेत नाही.

स्वगोत्रेऽप्यशुचिस्तावद्यावत्पिण्डं न मेलयेत् । मेलनात्प्रेतशब्दस्तु निवर्तेत खगेश्वर ॥ २,२६.

आपल्या कुळातसुद्धा, पिंड एकत्र होईपर्यंत अपवित्रता राहते. पिंड एकत्र केल्यावर 'प्रेत' हा शब्द संपतो, हे पक्षिराज.

आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात् । अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते ॥ २,२६.

कुळधर्म अनंत आहेत, पुरुषांचे आयुष्य कमी होत चालले आहे आणि शरीर अस्थिर आहे म्हणून बारा दिवसांचे शुद्धिकरण योग्य मानले आहे.

निरग्निकः साग्निको वा द्वादशाहे सपिण्डयेत् ॥ २,२६.

अग्निहीन असो किंवा अग्निसहित, बारा दिवसांनी सपिंड करण करावे.

द्वादशाहे त्रिपक्षे वा षण्मासे वत्सरेऽपि वा । सपिण्डीकरणं प्रोक्तमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २,२६.

बारा दिवसांनी, तीन पक्षांनी, सहा महिन्यांनी किंवा वर्षभरानंतरही सपिंड करण करावे, असे ऋषी आणि तत्वज्ञ सांगतात.

सपुत्त्रस्य न कर्तव्यमेकोद्दिष्टं कदाचन । सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यत्रयत्र प्रदीयते ॥ २,२६.

ज्याच्याकडे मुलगा आहे, त्याच्यासाठी कधीही आणि कुठेही एकच पिंड अर्पण करण्याचा विधी करू नये, विशेषतः सपींडिकरण झाल्यावर.

तत्रतत्र त्रयं कार्यमन्यथा पितृघातकः । त्रिभिः कुर्यादशक्तश्च पार्वणं मुनिनोदितम् ॥ २,२६.

अशा वेळी नेहमी तीन विधी करावेत; अन्यथा पितरांचा अपराधी ठरतो. जर ते शक्य नसेल, तर ऋषींनी सांगितलेला पक्षाचा श्राद्ध करावा.

तद्दिने तद्दिने कुर्यात्पितामहमुखान्यतः । अज्ञानाद्दिनमासानां तस्मात्पार्वणमिष्यते ॥ २,२६.

ज्या दिवशी पूर्वजांसाठी विधी करायचा, त्या त्या दिवशी तो करावा; पण दिवस किंवा महिना माहित नसल्यास, पक्षाचा श्राद्ध योग्य मानले जाते.

अनुत्पन्नशरीरस्य न दानं पितृभिः सह । एतैः षोडशभिः श्राद्धैः प्रेतो मुक्तस्तु जायते ॥ २,२६.

ज्याचा जन्मच झाला नाही, त्याच्यासाठी पितरांसोबत दान देऊ नये; पण या सोळा श्राद्धांनी प्रेत मुक्त होतो.

अपुत्त्रस्य सपिण्डत्वं नैव कुर्यात्स्त्रियोऽपि वा । यावज्जीव च सद्भत्र्या न कुर्यात्सहपिण्डताम् ॥ २,२६.

ज्याला मुलगा नाही, किंवा स्त्री असेल, त्यांच्यासाठी सपींड नातं करू नये; आणि जिवंत असलेल्या सती पत्नीसुद्धा सपींड करू नये.

ब्राह्मादिषु विवाहेषु या वधूरिह संस्कृता । भर्तृगोत्रेण कर्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः ॥ २,२६.

ब्राह्म वगैरे विवाहांत, जी वधू इथे संस्कारित होते तिच्या पिंड आणि जलक्रीया पतीच्या गोत्रानुसार कराव्यात.

आसुरादिविवा हेषु या व्यूढा कन्यका भवेत् । तस्यास्तु पितृगोत्रेण कुर्यात्पिण्डोदकक्रियाः ॥ २,२६.

आसुर वगैरे विवाहांत, जी कन्या पत्नी म्हणून नेली जाते तिच्या पिंड आणि जलक्रीया वडिलांच्या गोत्रानुसार कराव्यात.

पितुः पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सदा । पुत्त्राभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे सहोदरः ॥ २,२६.

पित्याचे सपींडिकरण नेहमी मुलाने करावे; पण मुलगा नसेल तर पत्नीने, आणि पत्नीही नसेल तर भावाने करावे.

भ्राता वा भ्रातृपुत्त्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा । सपिण्डनक्रियां कृत्वा कुर्यान्नान्दीमुखं ततः ॥ २,२६.

भाऊ, भावाचा मुलगा किंवा शिष्य जो सपींड असेल, त्याने सपींड विधी करून नंतर नांदीमुख विधी करावा.

ज्येष्ठस्यैव कनिष्ठेन भ्रातृपुत्त्रेण भार्यया । सपिण्डीकरणं कार्यं पुत्रहीने नरे खग ॥ २,२६.

हे पक्षराजा, ज्याला मुलगा नाही, अशा पुरुषाचे सपींडिकरण लहान भाऊ, भावाचा मुलगा किंवा मोठ्या भावाची पत्नी यांनी करावे.

भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् । सर्वेते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥ २,२६.

एकाच आईवडिलांच्या भावांमध्ये फक्त एकाच्याकडे मुलगा असेल, तर मनू म्हणतो की त्या एकाच्या मुलामुळे सर्व भावांना पुत्रप्राप्ती होते.

सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्नी कुर्यात्सपिण्डनम् । ऋत्विजा कारयेद्वापि पुरोहितमथापि वा ॥ २,२६.

ज्यांना मुलगा नाही, अशा सर्वांसाठी पत्नीने सपींड विधी करावा, किंवा ऋत्विज किंवा कुलगुरूंनी तो विधी करावा.

कृतचूडोपनीतश्च पितुः श्राद्धं समाचरेत् । उच्चारयेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यसौ ॥ २,२६.

ज्याने चूडाकर्म आणि उपनयन केले आहे, त्याने पित्याचे श्राद्ध करावे आणि फक्त 'स्वधा' उच्चारावे, वेदातील अक्षरे म्हणू नयेत.

भर्त्रादिभिस्त्रिभिः कार्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । पितृव्यभ्रातृपुत्रेण सोदरेण कनीयसा ॥ २,२६.

स्त्रीसाठी सपींडिकरण पती, पितृव्य, भावाचा मुलगा किंवा लहान भाऊ यापैकी तिघांनी करावे.

अर्वाक्संवत्सरात्सन्धौ पूर्णे संवत्सरेऽपि वा । ये सपिण्डीकृताः प्रेतास्तेषां न स्यात्पृथक्क्रिया ॥ २,२६.

वर्षभराच्या आत किंवा वर्ष पूर्ण झाल्यावर, ज्यांचे सपींडिकरण झाले आहे, त्यांच्या वेगळ्या श्राद्धाची गरज नाही.

सपिण्डने कृते वत्स पृथक्त्वं तु विगर्हितम् । यस्तु कुर्यात्पृथक्पिण्डं पितृहा सोऽभिजायते ॥ २,२६.

सपींड विधी झाल्यावर वेगळेपण निषिद्ध आहे; जो वेगळा पिंड देतो, तो पितरांचा अपराधी ठरतो.