गरुडपुराणम्

प्रत्यब्दं पितृमातृभ्यां श्राद्धं दत्त्वा न लिप्यते । एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि ॥ २,२५.

वडील आणि आईला दरवर्षी श्राद्ध दिलं तर दोष लागत नाही. एकोदिष्ट सोडून जर पूर्ण श्राद्ध केलं,

आत्मानं च पितॄंश्चैव स नयेद्यममन्दिरम् । संगृहीतस्तु यः केचिद्दासीपुत्त्रादयश्च ये ॥ २,२५.

तर तो स्वतःला आणि आपल्या पितरांना यमाच्या घरी नेतो. दत्तक मुलगा, दासीचे मुलगे आणि इतर जे आहेत,

तीर्थे कुर्युः पितृश्राद्धं दानं (मासं) दद्युर्द्विजन्मने । संगृहीतसुतो भूत्वा पाकं वा यः प्रयच्छति ॥ २,२५.

ते तीर्थस्थळी पितरांचं श्राद्ध करू शकतात, द्विजाला (मासिक) दान देऊ शकतात. दत्तक मुलगा होऊन जो शिजवलेलं अन्न देतो,

वृथा श्राद्धं विजानीयाच्छूद्रान्नेन यथा द्विजः । न प्रीणयति तच्छ्राद्धं पितामहमुखान्पितॄन् । एवं ज्ञात्वा स्वगश्रेष्ठ हीनजातीन्सुतांस्त्यजेत् ॥ २,२५.

श्राद्ध व्यर्थ आहे, जसं शूद्राचं अन्न ब्राह्मणासाठी व्यर्थ असतं. असं श्राद्ध पितामहांसह पितरांना प्रसन्न करत नाही. हे जाणून, पक्षांमध्ये श्रेष्ठ, नीच जातीच्या मुलांना सोडावं.

(ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातश्चाण्डालादधमः स्मृतः ) । यस्तु प्रव्रजिताज्जातो ब्राह्मण्यां शूद्रतश्च यः ॥ २,२५.

(ब्राह्मण स्त्रीपासून ब्राह्मणाचा जन्म झाला, पण चांडाळापासून असेल तर तो नीच मानला जातो.) जो संन्याशापासून किंवा ब्राह्मण स्त्रीपासून शूद्रापासून जन्मतो.

द्वावेतौ विद्धि चाण्डालौ सगोत्राद्यस्तु जायते । स्वर्यातिविहितान्पुत्रः समुत्पाद्य खगेश्वर ॥ २,२५.

हे पक्षिराज, एकाच कुळात जन्मलेले हे दोघेही चांडाळ समजले जातात. जो पुत्र योग्य विधीशिवाय जन्मतो, तोही असाच मानला जातो.

तैः सुवृत्तैः सुखं प्राप्यं कुवृत्तैर्नरकं व्रजेत् । हीनजातिसमुद्भूतैः सुवृत्तैः सुखमेधते ॥ २,२५.

सद्वर्तन करणाऱ्यांना सुख मिळते आणि वाईट वागणाऱ्यांना नरक मिळतो. नीच जातीमध्ये जन्मलेले असले तरी, चांगले वागणारे सुखी होतात.

कलिकलुषविमुक्तः पूजितः सिद्धसङ्घैरमरचमरमालावीज्यमानोऽप्सरोभिः । पितृशतमपि बन्धून्पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रानपि नरकनिमग्नानुद्धरेदेक एव ॥ २,२५.

कलियुगातील दोषांपासून मुक्त झालेला, सिद्धांच्या संगतीने पूजिला गेलेला, अप्सरांनी चामराने सेविला गेलेला एकच पुरुष नरकात पडलेल्या शेकडो पितरांना, नातेवाईकांना, पुत्रांना, नातवंडांना आणि पणतूंनाही तारू शकतो.

श्रीगरुडमाहपुराणम् २६ गरुड उवाच । सत्यं ब्रूहि सुरश्रेष्ठ कृपां कृत्वा मयि प्रभो । मृतानां चैव जन्तूनां कदा कुर्यात्सपिण्डनम् ॥ २,२६.

गरुड म्हणाला: देवा, माझ्यावर कृपा करून सत्य सांग. मरण पावलेल्या जीवांचे सपिंड करण कधी करावे?

सपिण्डत्वे कुतो यान्ति असपिण्डे कुतो गतिः । केनैव सहपिण्डत्वं स्त्रीपुसोर्वक्तुमर्हसि ॥ २,२६.

सपिंडत्व कसे मिळते आणि जे सपिंड नाहीत त्यांचे पुढे काय होते? स्त्री आणि पुरुष यांच्यात सपिंड नाते कशामुळे होते, ते कृपया सांग.

स्त्रीपुमांशौ सहैकत्वं पाप्नुतः कथमुत्तमम् । जीवेद्भर्तरि नारीणां सपिण्डीकरणं कुतः ॥ २,२६.

स्त्री आणि पुरुष एकत्र येऊन श्रेष्ठ एकत्व कसे मिळवतात? पती जिवंत असताना स्त्रियांचे सपिंड करण कधी करतात?

भर्तृलोकं कथं यान्ति स्वर्गलोकं सुरेश्वर । अग्न्यारोहे कथं श्राद्धं वृषोत्सर्गः कथं भवेत् ॥ २,२६.

हे देवाधिदेव, त्या स्त्रिया पतीच्या लोकात किंवा स्वर्गात कशा जातात? अग्निप्रवेशावेळी श्राद्ध कसे करावे आणि वृषोत्सर्ग कसा करावा?

घटदानं कथं कार्यं सपिण्डीकरणे कृते । कथयस्व प्रसादेन हीताय जगतां प्रभो ॥ २,२६.

सपिंड करण झाल्यावर घटदान कसे करावे? हे प्रभो, सर्व जगाच्या हितासाठी कृपया सांग.

श्रीभगवानुवाच । यथावत्कथयिष्यामि सपिण्डीकरणं खग । वर्षं यावत्खगश्रेष्ठ यदाचरति मानवः ॥ २,२६.

श्रीभगवान म्हणाले: हे पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, मी तुला सपिंड करणाची विधी व्यवस्थित सांगतो. मनुष्य ज्या काळात हे पाळतो, त्या काळात—

सपिण्डने ततो वृत्ते पितृलोकं स गच्छति । तस्मात्पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पितुः ॥ २,२६.

सपिंड करण झाल्यावर तो पितृलोकात जातो. म्हणून पुत्राने वडिलांचे सपिंड करण करणे आवश्यक आहे.

संवत्सरे तु सम्पूर्णे कुर्यात्पिण्ड प्रवेशनम् । पिण्डप्रवेशविधिना तस्य नित्यं मृताह्निकम् ॥ २,२६.

वर्ष पूर्ण झाल्यावर पिंडप्रवेश करावा. या पिंडप्रवेश विधीने मृत व्यक्तीचे नित्यकर्म पूर्ण होते.

निश्चितं पक्षिशार्दूल वर्षान्ते पिण्डमेलनम् । सहपिण्डे कृते प्रेतस्ततो याति परां गतिम् । तन्नाम सम्परित्यज्य ततः पितृगणो भवेत् ॥ २,२६.

हे पक्षिराज, नक्कीच, वर्षाच्या शेवटी पिंड एकत्र करतात. एकत्र पिंड केल्यावर प्रेत उच्च अवस्था प्राप्त करतो. त्याचे नाव सोडले जाते आणि तो पितरांमध्ये सामील होतो.

त्रिपक्षे वापि षण्मासे मेलयेत्प्रपितामहैः । ज्ञात्वा वृद्धिविवाहादि स्वगोत्रविहितानि च ॥ २,२६.

किंवा तीन पक्ष, सहा महिने किंवा वर्षभरानंतर, किंवा प्रपितामहांसोबतही पिंड एकत्र करता येतो, वाढ, विवाह आणि आपल्या कुळातील प्रथा जाणून.

विवाहं नैव कुर्वीत मृते च गृहमेधिनि । भिक्षुर्भिक्षां न गृह्णाति यावत्कुर्यात्सपिण्डनम् ॥ २,२६.

गृहस्थ मरण पावल्यावर लग्न करू नये. सपिंड करण होईपर्यंत भिक्षुक भिक्षा घेत नाही.

स्वगोत्रेऽप्यशुचिस्तावद्यावत्पिण्डं न मेलयेत् । मेलनात्प्रेतशब्दस्तु निवर्तेत खगेश्वर ॥ २,२६.

आपल्या कुळातसुद्धा, पिंड एकत्र होईपर्यंत अपवित्रता राहते. पिंड एकत्र केल्यावर 'प्रेत' हा शब्द संपतो, हे पक्षिराज.

आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात् । अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते ॥ २,२६.

कुळधर्म अनंत आहेत, पुरुषांचे आयुष्य कमी होत चालले आहे आणि शरीर अस्थिर आहे म्हणून बारा दिवसांचे शुद्धिकरण योग्य मानले आहे.

निरग्निकः साग्निको वा द्वादशाहे सपिण्डयेत् ॥ २,२६.

अग्निहीन असो किंवा अग्निसहित, बारा दिवसांनी सपिंड करण करावे.

द्वादशाहे त्रिपक्षे वा षण्मासे वत्सरेऽपि वा । सपिण्डीकरणं प्रोक्तमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २,२६.

बारा दिवसांनी, तीन पक्षांनी, सहा महिन्यांनी किंवा वर्षभरानंतरही सपिंड करण करावे, असे ऋषी आणि तत्वज्ञ सांगतात.

सपुत्त्रस्य न कर्तव्यमेकोद्दिष्टं कदाचन । सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यत्रयत्र प्रदीयते ॥ २,२६.

ज्याच्याकडे मुलगा आहे, त्याच्यासाठी कधीही आणि कुठेही एकच पिंड अर्पण करण्याचा विधी करू नये, विशेषतः सपींडिकरण झाल्यावर.

तत्रतत्र त्रयं कार्यमन्यथा पितृघातकः । त्रिभिः कुर्यादशक्तश्च पार्वणं मुनिनोदितम् ॥ २,२६.

अशा वेळी नेहमी तीन विधी करावेत; अन्यथा पितरांचा अपराधी ठरतो. जर ते शक्य नसेल, तर ऋषींनी सांगितलेला पक्षाचा श्राद्ध करावा.

तद्दिने तद्दिने कुर्यात्पितामहमुखान्यतः । अज्ञानाद्दिनमासानां तस्मात्पार्वणमिष्यते ॥ २,२६.

ज्या दिवशी पूर्वजांसाठी विधी करायचा, त्या त्या दिवशी तो करावा; पण दिवस किंवा महिना माहित नसल्यास, पक्षाचा श्राद्ध योग्य मानले जाते.

अनुत्पन्नशरीरस्य न दानं पितृभिः सह । एतैः षोडशभिः श्राद्धैः प्रेतो मुक्तस्तु जायते ॥ २,२६.

ज्याचा जन्मच झाला नाही, त्याच्यासाठी पितरांसोबत दान देऊ नये; पण या सोळा श्राद्धांनी प्रेत मुक्त होतो.

अपुत्त्रस्य सपिण्डत्वं नैव कुर्यात्स्त्रियोऽपि वा । यावज्जीव च सद्भत्र्या न कुर्यात्सहपिण्डताम् ॥ २,२६.

ज्याला मुलगा नाही, किंवा स्त्री असेल, त्यांच्यासाठी सपींड नातं करू नये; आणि जिवंत असलेल्या सती पत्नीसुद्धा सपींड करू नये.

ब्राह्मादिषु विवाहेषु या वधूरिह संस्कृता । भर्तृगोत्रेण कर्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः ॥ २,२६.

ब्राह्म वगैरे विवाहांत, जी वधू इथे संस्कारित होते तिच्या पिंड आणि जलक्रीया पतीच्या गोत्रानुसार कराव्यात.