गरुडपुराणम्

सा (स) तेन भावयोगेन पुत्त्रास्तत्कर्मकारिणः । पितृरूपं समादाय कस्यचिज्जायते सुतः ॥ २,२५.

तीच प्रकृती त्या संयोगाच्या प्रभावाने मुलांना तसेच वागायला लावते. वडिलांचं रूप घेऊन, कोणाचातरी मुलगा जन्माला येतो.

पितृतः कोऽपि रूपाढ्यो गुणज्ञो दानतत्परः । सदृशः कोऽपि लोकेऽस्मिन्न भूतो न भविष्यति ॥ २,२५.

वडिलांकडून कुणाला रूप, गुणांची ओळख किंवा दानाची प्रवृत्ती मिळते. कुणी कुणासारखा असू शकतो, पण या जगात अगदी तसाच कोणी झाला नाही, ना होईल.

अन्धादन्धो न भवति मूकान्मूको न जायते । बधिराद्बधिरो नैव विद्यावान्विदुषो न हि । अनुरूपा न दृश्यन्ते मदीयं वचनं शृणु ॥ २,२५.

आंधळ्यापासून आंधळा होत नाही, मूकापासून मूक जन्मत नाही, बहिर्यापासून बहिरा होत नाही, विद्वानापासून विद्वान होत नाही. अगदी तशीच रूपं दिसत नाहीत. माझं म्हणणं ऐक.

गरुड उवाच । औरसक्षेत्रजाद्याश्च पुत्त्रा दशविधाः स्मृताः । संगृहीतः सुतो यस्तु दासीपुत्त्रश्च तेन किम् ॥ २,२५.

गरुड म्हणाला: गर्भातून, क्षेत्रातून आणि इतर प्रकारांनी जन्मलेले मुलं दहा प्रकारची सांगितली आहेत. दत्तक घेतलेला मुलगा आणि दासीचा मुलगा यांचं काय?

काङ्कां गतिमवाप्नोति जायो मृत्युवशं गतः । भवेन्न दुहिता यस्य न दौहित्रो न वा सुतः ॥ २,२५.

पत्नी मरण पावल्यावर तो इच्छित स्थान प्राप्त करतो. ज्याला मुलगी नाही, नातू नाही, किंवा मुलगा नाही,

श्राद्धं तस्य कथं कार्यं विधिना केन तद्भवेत् । श्रीभगवानुवाच । मुखं दृष्ट्वा तु पुत्रस्य मुच्यते पैतृकादृणात् ॥ २,२५.

त्याचं श्राद्ध कसं करावं आणि कोणत्या पद्धतीने करावं? श्रीभगवान म्हणाले: मुलाचं तोंड पाहिलं की पित्याचं ऋण सुटतं.

पौत्त्रस्य दर्शनाज्जन्तुर्मुच्यते चः ऋणत्रयात् । लोकानन्त्यं दिवः प्राप्तिः पुत्त्रपौत्त्र प्रपौत्त्रकैः ॥ २,२५.

नातवाचं दर्शन झालं की मनुष्य तिन्ही ऋणांतून मुक्त होतो. मुलगा, नातू आणि पणतू यांच्या योगे अनंत लोक आणि स्वर्गप्राप्ती होते.

अन्यक्षेत्रोद्भवाद्या ये भुक्तिमात्रप्रदाः सुताः । कुर्वीत पार्वणं श्राद्धमारैसो विधिवत्सुतः ॥ २,२५.

इतर क्षेत्रातून जन्मलेली मुलं फक्त भोग देतात. योग्य पद्धतीने श्राद्ध विधी खरा मुलगाच करावा.

कुर्वन्त्यन्ये सुताः श्राद्धमे कोद्दिष्टं न पार्वणम् । ब्राह्मोढाजस्तून्नयति संगृहीतस्त्वधो नयेत् । श्राद्धं सांवत्सरं कुर्वञ्जायते नरकाय वै ॥ २,२५.

इतर मुलं फक्त एकोदिष्ट श्राद्ध करतात, पूर्ण श्राद्ध करत नाहीत. ब्राह्मण पत्नीपासून जन्मलेला मुलगा वर नेतो, दत्तक मुलगा खाली नेतो. दरवर्षीचं श्राद्ध केल्यास नरकात जावं लागतं.

सर्वदानानि देयानि ह्यन्न दानादृते खग । संगृहीतः सुतः कुर्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ २,२५.

सर्व दानं द्यावीत, फक्त अन्नदान सोडून, हे पक्षराज. दत्तक मुलाने फक्त एकोदिष्ट श्राद्ध करावं, पूर्ण श्राद्ध करू नये.

प्रत्यब्दं पितृमातृभ्यां श्राद्धं दत्त्वा न लिप्यते । एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि ॥ २,२५.

वडील आणि आईला दरवर्षी श्राद्ध दिलं तर दोष लागत नाही. एकोदिष्ट सोडून जर पूर्ण श्राद्ध केलं,

आत्मानं च पितॄंश्चैव स नयेद्यममन्दिरम् । संगृहीतस्तु यः केचिद्दासीपुत्त्रादयश्च ये ॥ २,२५.

तर तो स्वतःला आणि आपल्या पितरांना यमाच्या घरी नेतो. दत्तक मुलगा, दासीचे मुलगे आणि इतर जे आहेत,

तीर्थे कुर्युः पितृश्राद्धं दानं (मासं) दद्युर्द्विजन्मने । संगृहीतसुतो भूत्वा पाकं वा यः प्रयच्छति ॥ २,२५.

ते तीर्थस्थळी पितरांचं श्राद्ध करू शकतात, द्विजाला (मासिक) दान देऊ शकतात. दत्तक मुलगा होऊन जो शिजवलेलं अन्न देतो,

वृथा श्राद्धं विजानीयाच्छूद्रान्नेन यथा द्विजः । न प्रीणयति तच्छ्राद्धं पितामहमुखान्पितॄन् । एवं ज्ञात्वा स्वगश्रेष्ठ हीनजातीन्सुतांस्त्यजेत् ॥ २,२५.

श्राद्ध व्यर्थ आहे, जसं शूद्राचं अन्न ब्राह्मणासाठी व्यर्थ असतं. असं श्राद्ध पितामहांसह पितरांना प्रसन्न करत नाही. हे जाणून, पक्षांमध्ये श्रेष्ठ, नीच जातीच्या मुलांना सोडावं.

(ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातश्चाण्डालादधमः स्मृतः ) । यस्तु प्रव्रजिताज्जातो ब्राह्मण्यां शूद्रतश्च यः ॥ २,२५.

(ब्राह्मण स्त्रीपासून ब्राह्मणाचा जन्म झाला, पण चांडाळापासून असेल तर तो नीच मानला जातो.) जो संन्याशापासून किंवा ब्राह्मण स्त्रीपासून शूद्रापासून जन्मतो.

द्वावेतौ विद्धि चाण्डालौ सगोत्राद्यस्तु जायते । स्वर्यातिविहितान्पुत्रः समुत्पाद्य खगेश्वर ॥ २,२५.

हे पक्षिराज, एकाच कुळात जन्मलेले हे दोघेही चांडाळ समजले जातात. जो पुत्र योग्य विधीशिवाय जन्मतो, तोही असाच मानला जातो.

तैः सुवृत्तैः सुखं प्राप्यं कुवृत्तैर्नरकं व्रजेत् । हीनजातिसमुद्भूतैः सुवृत्तैः सुखमेधते ॥ २,२५.

सद्वर्तन करणाऱ्यांना सुख मिळते आणि वाईट वागणाऱ्यांना नरक मिळतो. नीच जातीमध्ये जन्मलेले असले तरी, चांगले वागणारे सुखी होतात.

कलिकलुषविमुक्तः पूजितः सिद्धसङ्घैरमरचमरमालावीज्यमानोऽप्सरोभिः । पितृशतमपि बन्धून्पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रानपि नरकनिमग्नानुद्धरेदेक एव ॥ २,२५.

कलियुगातील दोषांपासून मुक्त झालेला, सिद्धांच्या संगतीने पूजिला गेलेला, अप्सरांनी चामराने सेविला गेलेला एकच पुरुष नरकात पडलेल्या शेकडो पितरांना, नातेवाईकांना, पुत्रांना, नातवंडांना आणि पणतूंनाही तारू शकतो.

श्रीगरुडमाहपुराणम् २६ गरुड उवाच । सत्यं ब्रूहि सुरश्रेष्ठ कृपां कृत्वा मयि प्रभो । मृतानां चैव जन्तूनां कदा कुर्यात्सपिण्डनम् ॥ २,२६.

गरुड म्हणाला: देवा, माझ्यावर कृपा करून सत्य सांग. मरण पावलेल्या जीवांचे सपिंड करण कधी करावे?

सपिण्डत्वे कुतो यान्ति असपिण्डे कुतो गतिः । केनैव सहपिण्डत्वं स्त्रीपुसोर्वक्तुमर्हसि ॥ २,२६.

सपिंडत्व कसे मिळते आणि जे सपिंड नाहीत त्यांचे पुढे काय होते? स्त्री आणि पुरुष यांच्यात सपिंड नाते कशामुळे होते, ते कृपया सांग.

स्त्रीपुमांशौ सहैकत्वं पाप्नुतः कथमुत्तमम् । जीवेद्भर्तरि नारीणां सपिण्डीकरणं कुतः ॥ २,२६.

स्त्री आणि पुरुष एकत्र येऊन श्रेष्ठ एकत्व कसे मिळवतात? पती जिवंत असताना स्त्रियांचे सपिंड करण कधी करतात?

भर्तृलोकं कथं यान्ति स्वर्गलोकं सुरेश्वर । अग्न्यारोहे कथं श्राद्धं वृषोत्सर्गः कथं भवेत् ॥ २,२६.

हे देवाधिदेव, त्या स्त्रिया पतीच्या लोकात किंवा स्वर्गात कशा जातात? अग्निप्रवेशावेळी श्राद्ध कसे करावे आणि वृषोत्सर्ग कसा करावा?

घटदानं कथं कार्यं सपिण्डीकरणे कृते । कथयस्व प्रसादेन हीताय जगतां प्रभो ॥ २,२६.

सपिंड करण झाल्यावर घटदान कसे करावे? हे प्रभो, सर्व जगाच्या हितासाठी कृपया सांग.

श्रीभगवानुवाच । यथावत्कथयिष्यामि सपिण्डीकरणं खग । वर्षं यावत्खगश्रेष्ठ यदाचरति मानवः ॥ २,२६.

श्रीभगवान म्हणाले: हे पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, मी तुला सपिंड करणाची विधी व्यवस्थित सांगतो. मनुष्य ज्या काळात हे पाळतो, त्या काळात—

सपिण्डने ततो वृत्ते पितृलोकं स गच्छति । तस्मात्पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पितुः ॥ २,२६.

सपिंड करण झाल्यावर तो पितृलोकात जातो. म्हणून पुत्राने वडिलांचे सपिंड करण करणे आवश्यक आहे.

संवत्सरे तु सम्पूर्णे कुर्यात्पिण्ड प्रवेशनम् । पिण्डप्रवेशविधिना तस्य नित्यं मृताह्निकम् ॥ २,२६.

वर्ष पूर्ण झाल्यावर पिंडप्रवेश करावा. या पिंडप्रवेश विधीने मृत व्यक्तीचे नित्यकर्म पूर्ण होते.

निश्चितं पक्षिशार्दूल वर्षान्ते पिण्डमेलनम् । सहपिण्डे कृते प्रेतस्ततो याति परां गतिम् । तन्नाम सम्परित्यज्य ततः पितृगणो भवेत् ॥ २,२६.

हे पक्षिराज, नक्कीच, वर्षाच्या शेवटी पिंड एकत्र करतात. एकत्र पिंड केल्यावर प्रेत उच्च अवस्था प्राप्त करतो. त्याचे नाव सोडले जाते आणि तो पितरांमध्ये सामील होतो.

त्रिपक्षे वापि षण्मासे मेलयेत्प्रपितामहैः । ज्ञात्वा वृद्धिविवाहादि स्वगोत्रविहितानि च ॥ २,२६.

किंवा तीन पक्ष, सहा महिने किंवा वर्षभरानंतर, किंवा प्रपितामहांसोबतही पिंड एकत्र करता येतो, वाढ, विवाह आणि आपल्या कुळातील प्रथा जाणून.

विवाहं नैव कुर्वीत मृते च गृहमेधिनि । भिक्षुर्भिक्षां न गृह्णाति यावत्कुर्यात्सपिण्डनम् ॥ २,२६.

गृहस्थ मरण पावल्यावर लग्न करू नये. सपिंड करण होईपर्यंत भिक्षुक भिक्षा घेत नाही.