गरुडपुराणम्

शिशुरा दन्तजननाद्बालः स्याद्यावदाशिखम् । कथ्यते सर्वशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात् ॥ २,२५.

दात येईपर्यंत मुलाला 'शिशु' म्हणतात, आणि शिखा वाढेपर्यंत 'बालक' म्हणतात; सर्व शास्त्रांमध्ये मौंजीबंधन झाल्यावर 'कुमार' असं नाव दिलं जातं.

शूद्रादीनां कथं कुर्यात्संशयो मौञ्जिवर्जनात् । गर्भाच्च नवमं हित्वा शिशुरामासषोडशम् ॥ २,२५.

शूद्र वगैरे लोकांना मौंजीबंधन नसल्यामुळे काय करावं, असा प्रश्न पडतो; गर्भधारणेपासून नववा महिना ओलांडल्यावर सोळा महिन्यांपर्यंत मुलाला 'शिशु' म्हणतात.

बालश्चाथ परञ्ज्ञेय आमाससप्तविंशति । आ पञ्च वर्षात्कौमारः पौगण्डो नवहांयनः ॥ २,२५.

मग, हे पक्षीराज, सत्तावीस महिन्यांपर्यंत 'बालक' असं समजावं; पाच वर्षांपर्यंत 'कौमार्य', आणि नऊ वर्षांपर्यंत 'पौगंड' अवस्था असते.

किशोरः षोडशाब्दः स्यात्ततो यौवनमादिशेत् । मृतोऽपि पञ्चमे वर्षे अवृतः सवृतोऽपि वा ॥ २,२५.

'किशोर' ही संज्ञा सोळा वर्षांपर्यंत आहे; त्यानंतर 'यौवन' सुरू होतं. पाचव्या वर्षी मृत्यू आला, तर उपनयन झालं असो वा नसो, तेच नियम लागू होतात.

पूर्वोक्तमेव कर्तव्यमीहते दशपिण्डकम् । स्वल्पकर्मप्रसङ्गाच्च स्वल्पाद्विषयबन्धनात् ॥ २,२५.

पूर्वी सांगितलेलीच विधी करावी, दहा पिंड द्यावेत; कारण लहान वयात कर्मं कमी असतात आणि संसाराची गुंतवणूकही कमी असते.

स्वल्षाद्वपुषि वस्त्राच्च क्रियां स्वल्पामपीच्छति । यावदुपचयो जन्तुर्यावद्विषयवेष्टितः ॥ २,२५.

लहान शरीर आणि कपड्यांमुळे, फक्त थोडीच विधी करावी लागते, जोपर्यंत जीव वाढतो आणि संसारात गुंतलेला असतो.

यद्यद्यस्योपजीव्यं स्यात्तत्तद्देयमिहेच्छति । ब्रह्मबीजोद्भवाः पुत्रा देवर्षोणां च वल्लभाः ॥ २,२५.

ज्याचं जसं उपजीविकेचं साधन असेल, तसं द्यावं; ब्रह्मबीजापासून जन्मलेली मुलं देव-ऋषींना प्रिय असतात.

यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग । बालो वृद्धो युबा वापि घटमिच्छन्ति देहिनः ॥ २,२५.

यम आणि त्याचे दूत नक्कीच सर्वांना वश करतात, हे पक्षीराज; मग तो बालक असो, वृद्ध असो किंवा तरुण असो, प्रत्येकाला देहाचा संग हवा असतो.

सुखं दुः खं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह । परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः ॥ २,२५.

हे देहधारी जीव इथे नेहमी सुख-दुःख अनुभवतात; आणि शेवटी, साप जशी जुनी कात टाकतो, तशी आपली देहाची ओळख सोडून देतात.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो वायुभृतः क्षुधान्वितः । तस्माद्देयानि दानानि मृते बाले सुनिश्चितम् ॥ २,२५.

अंगठ्याएवढा पुरुष, वायूवर जगणारा आणि भुकेने ग्रासलेला असतो; म्हणून, बालकाचं निधन झाल्यावर नक्कीच दान द्यावं.

जन्मतः पञ्च वर्षाणि भुङ्क्ते दत्तमसंस्कृतम् । पञ्चवर्षाधिके बाले विपत्तिर्यदि जायते ॥ २,२५.

जन्मल्यापासून पाच वर्षांपर्यंत, जे काही दिलं जातं ते विधीशिवाय मिळतं; पण पाच वर्षांनंतर मुलाचं निधन झालं, तर संकट येतं.

वृषोत्सर्गादिकं कर्म सपिण्डीकरणं विना । द्वादशे हनि सम्प्राप्ते कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश ॥ २,२५.

वृषोत्सर्ग वगैरे विधी, सपींडीकरण सोडून, करावेत; बाराव्या दिवशी सोळा श्राद्ध विधी करावेत.

पायसेन गुडेनापि पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् । उदकुम्भप्रदानं च पद (उप) दानानि यानि च ॥ २,२५.

पिठे किंवा गुळासोबत पिंड द्यावेत, योग्य क्रमाने; तसेच, पाण्याचा कलश आणि इतर आवश्यक दान करावं.

भोजनानि द्विजे दद्यान्महादानादि शक्तितः । दीपदानादि यत्किञ्चित्पञ्चवर्षाधिके सदा ॥ २,२५.

द्विजांना भोजन द्यावं, आणि शक्य असेल तितकी मोठी दानं द्यावीत; पाच वर्षांनंतर नेहमीच, दिवा वगैरे लहान दानही द्यावं.

कर्तव्यं च खगश्रेष्ठ व्रतात्प्राक्प्रेततृप्तये । यदा नक्रियते सर्वं मुद्गलत्वं स गच्छति ॥ २,२५.

हे पक्षीराज, व्रताच्या आधी प्रेताच्या तृप्तीसाठी विधी करणं आवश्यक आहे; काहीच केलं नाही तर तो मृद्गलासारखी स्थिती प्राप्त करतो.

व्रतात्प्राङ्गेव देयं तु ततः पितृगणस्य च । स्वाहाकारेण वै कुर्यादेकोद्दिष्टानि षोडश ॥ २,२५.

व्रताच्या आधी दान द्यावं, मग पितरांना द्यावं; 'स्वाहा' म्हणत सोळा विशेष विधी करावेत.

ऋजुदर्भैस्तिलैः शुक्लैः प्राचीनावीति निश्चितम् । अपसव्यं च कर्तव्यं कृते यान्ति परां गतिम् ॥ २,२५.

सरळ कुश आणि पांढरे तीळ वापरून, वस्त्र पूर्वेकडे करून, डाव्या खांद्यावर जावं; असं केल्यावर, ते उच्च अवस्थेला पोहोचतात.

पुनश्चिरायुषो भूत्वा जायन्ते स्वकुले ध्रुवम् । सर्वसौख्यप्रदः पुत्रः पित्रोः प्रीतिविवर्धनः ॥ २,२५.

पुन्हा दीर्घायुषी होऊन, तो आपल्या घरातच जन्म घेतो. मुलगा सर्व सुख देणारा असतो आणि आई-वडिलांचे प्रेम वाढवतो.

आकाशमेकं हि यथा चन्द्रादित्यौ यथैकतः । घटादिषु पृथक्सर्वं पश्य रूपं च तत्समम् ॥ २,२५.

जसं आकाश एकच आहे आणि त्यात चंद्र-सूर्य एकत्र आहेत, तसं मडक्यांमध्ये किंवा इतर भांड्यांमध्ये रूप वेगवेगळं दिसतं, पण त्याचं मूळ सार एकच असतं.

आत्मा तथैव सर्वेषु पुत्त्रेषु विचरेत्सदा । या यस्य प्रकृतिः पूर्वं शुक्रशोणितसङ्गमे ॥ २,२५.

तसंच आत्मा सगळ्या मुलांमध्ये नेहमीच वावरतो. ज्याची जशी प्रकृती आधी होती, शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगावेळी,

सा (स) तेन भावयोगेन पुत्त्रास्तत्कर्मकारिणः । पितृरूपं समादाय कस्यचिज्जायते सुतः ॥ २,२५.

तीच प्रकृती त्या संयोगाच्या प्रभावाने मुलांना तसेच वागायला लावते. वडिलांचं रूप घेऊन, कोणाचातरी मुलगा जन्माला येतो.

पितृतः कोऽपि रूपाढ्यो गुणज्ञो दानतत्परः । सदृशः कोऽपि लोकेऽस्मिन्न भूतो न भविष्यति ॥ २,२५.

वडिलांकडून कुणाला रूप, गुणांची ओळख किंवा दानाची प्रवृत्ती मिळते. कुणी कुणासारखा असू शकतो, पण या जगात अगदी तसाच कोणी झाला नाही, ना होईल.

अन्धादन्धो न भवति मूकान्मूको न जायते । बधिराद्बधिरो नैव विद्यावान्विदुषो न हि । अनुरूपा न दृश्यन्ते मदीयं वचनं शृणु ॥ २,२५.

आंधळ्यापासून आंधळा होत नाही, मूकापासून मूक जन्मत नाही, बहिर्यापासून बहिरा होत नाही, विद्वानापासून विद्वान होत नाही. अगदी तशीच रूपं दिसत नाहीत. माझं म्हणणं ऐक.

गरुड उवाच । औरसक्षेत्रजाद्याश्च पुत्त्रा दशविधाः स्मृताः । संगृहीतः सुतो यस्तु दासीपुत्त्रश्च तेन किम् ॥ २,२५.

गरुड म्हणाला: गर्भातून, क्षेत्रातून आणि इतर प्रकारांनी जन्मलेले मुलं दहा प्रकारची सांगितली आहेत. दत्तक घेतलेला मुलगा आणि दासीचा मुलगा यांचं काय?

काङ्कां गतिमवाप्नोति जायो मृत्युवशं गतः । भवेन्न दुहिता यस्य न दौहित्रो न वा सुतः ॥ २,२५.

पत्नी मरण पावल्यावर तो इच्छित स्थान प्राप्त करतो. ज्याला मुलगी नाही, नातू नाही, किंवा मुलगा नाही,

श्राद्धं तस्य कथं कार्यं विधिना केन तद्भवेत् । श्रीभगवानुवाच । मुखं दृष्ट्वा तु पुत्रस्य मुच्यते पैतृकादृणात् ॥ २,२५.

त्याचं श्राद्ध कसं करावं आणि कोणत्या पद्धतीने करावं? श्रीभगवान म्हणाले: मुलाचं तोंड पाहिलं की पित्याचं ऋण सुटतं.

पौत्त्रस्य दर्शनाज्जन्तुर्मुच्यते चः ऋणत्रयात् । लोकानन्त्यं दिवः प्राप्तिः पुत्त्रपौत्त्र प्रपौत्त्रकैः ॥ २,२५.

नातवाचं दर्शन झालं की मनुष्य तिन्ही ऋणांतून मुक्त होतो. मुलगा, नातू आणि पणतू यांच्या योगे अनंत लोक आणि स्वर्गप्राप्ती होते.

अन्यक्षेत्रोद्भवाद्या ये भुक्तिमात्रप्रदाः सुताः । कुर्वीत पार्वणं श्राद्धमारैसो विधिवत्सुतः ॥ २,२५.

इतर क्षेत्रातून जन्मलेली मुलं फक्त भोग देतात. योग्य पद्धतीने श्राद्ध विधी खरा मुलगाच करावा.

कुर्वन्त्यन्ये सुताः श्राद्धमे कोद्दिष्टं न पार्वणम् । ब्राह्मोढाजस्तून्नयति संगृहीतस्त्वधो नयेत् । श्राद्धं सांवत्सरं कुर्वञ्जायते नरकाय वै ॥ २,२५.

इतर मुलं फक्त एकोदिष्ट श्राद्ध करतात, पूर्ण श्राद्ध करत नाहीत. ब्राह्मण पत्नीपासून जन्मलेला मुलगा वर नेतो, दत्तक मुलगा खाली नेतो. दरवर्षीचं श्राद्ध केल्यास नरकात जावं लागतं.