गरुडपुराणम्

मिष्टान्नं भोजनं देयं दाने शक्तिस्तु दुर्लभा । भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः ॥ २,२४.

गोड अन्न द्यावे, पण दान देण्याची शक्ती दुर्मिळ असते. अन्नात जेवण्याची शक्ती असते, आणि उत्तम स्त्रियांमध्ये आनंद घेण्याची शक्ती असते.

विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् । दानाद्भोगानवाप्नोति सौख्यं तीर्थस्य सेवनात् । सुभाषणान्मृतो यस्तु स विद्वान्धर्मवित्तमः ॥ २,२४.

संपत्तीमध्येच दान करण्याची शक्ती असते; गरीबाच्या तपाचा फळ मिळत नाही. दान केल्याने भोग मिळतो, तीर्थसेवनाने सुख मिळते, आणि चांगले बोलल्याने मृत व्यक्ती विद्वान व धर्मज्ञ होतो.

अदत्तदानाच्च भवेद्दरिद्रो दरिद्रभावाच्च करोतिपापम् । पापप्रभावान्नरकं प्रयाति पुनर्दरिद्रः पुनरेव पापी ॥ २,२४.

जे द्यायचे ते न दिल्याने माणूस गरीब होतो; दारिद्र्यामुळे पाप करतो; पापाच्या प्रभावाने नरकात जातो, आणि पुन्हा गरीब व पापी होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २५ श्रीविष्णुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्री विनिर्णयम् । जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिकोऽपि वा ॥ २,२५.

श्रीविष्णू म्हणाले — आता मी पुरुष आणि स्त्रियांसाठीचे नियम सांगतो, ते जिवंत असोत किंवा मृत, किंवा पाच वर्षांपेक्षा मोठे असोत.

पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः । सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ ॥ २,२५.

पाचवे वर्ष पूर्ण झाल्यावर मुलगा स्थिर होतो; तो सर्व इंद्रिये आणि रूप-अरूप यातील फरक ओळखतो.

पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम् । विप्रादीनन्त्यजान्सर्वान्पापं मारयति ध्रुवम् ॥ २,२५.

पूर्वजन्मीच्या कर्मांच्या परिणामामुळे सर्व जीवांना मारणे किंवा बांधणे येते; ब्राह्मणापासून अंत्यजांपर्यंत सर्वांना पाप निश्चितच नष्ट करते.

गर्भे नष्टे क्रिया नास्ति दुग्धं देयं मृते शिशौ । परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वलविपत्तितः ॥ २,२५.

गर्भ नष्ट झाला तर कोणतेही विधी नसतात; मृत मुलासाठी दूध द्यावे, आणि लहान वयात मृत्यू झाल्यास पायस किंवा दूध द्यावे.

एकादशाहं द्वादशाहं वृषं वृषविधिं विना । महादानविहीनं च कुमारे कृत्यमादिशेत् ॥ २,२५.

अकराव्या किंवा बाराव्या दिवशी, वृष किंवा वृषविधी व महादान न करता, मुलासाठीचे आवश्यक विधी करावेत.

कुमाराणां चैव बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम् । बाले वा तरुणे वृद्धे घटो भवति वै मृते ॥ २,२५.

मुलांसाठी अन्न व वस्त्र द्यावे. मृत व्यक्ती लहान, तरुण किंवा वृद्ध असो, त्याच्यासाठी घड्याळ (उदककुंभ) विधी करावा.

भूमौ विनिः क्षिपेद्बालं द्विमासोनं द्विवार्षिकम् । ततः परं खगश्रेष्ठ देहदाहो विधोयते ॥ २,२५.

दोन महिन्यांचं किंवा दोन वर्षांचं मूल जमिनीवर ठेवावं; त्यानंतर, हे पक्षीराज, देह जाळण्याची विधी सांगितली आहे.

शिशुरा दन्तजननाद्बालः स्याद्यावदाशिखम् । कथ्यते सर्वशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात् ॥ २,२५.

दात येईपर्यंत मुलाला 'शिशु' म्हणतात, आणि शिखा वाढेपर्यंत 'बालक' म्हणतात; सर्व शास्त्रांमध्ये मौंजीबंधन झाल्यावर 'कुमार' असं नाव दिलं जातं.

शूद्रादीनां कथं कुर्यात्संशयो मौञ्जिवर्जनात् । गर्भाच्च नवमं हित्वा शिशुरामासषोडशम् ॥ २,२५.

शूद्र वगैरे लोकांना मौंजीबंधन नसल्यामुळे काय करावं, असा प्रश्न पडतो; गर्भधारणेपासून नववा महिना ओलांडल्यावर सोळा महिन्यांपर्यंत मुलाला 'शिशु' म्हणतात.

बालश्चाथ परञ्ज्ञेय आमाससप्तविंशति । आ पञ्च वर्षात्कौमारः पौगण्डो नवहांयनः ॥ २,२५.

मग, हे पक्षीराज, सत्तावीस महिन्यांपर्यंत 'बालक' असं समजावं; पाच वर्षांपर्यंत 'कौमार्य', आणि नऊ वर्षांपर्यंत 'पौगंड' अवस्था असते.

किशोरः षोडशाब्दः स्यात्ततो यौवनमादिशेत् । मृतोऽपि पञ्चमे वर्षे अवृतः सवृतोऽपि वा ॥ २,२५.

'किशोर' ही संज्ञा सोळा वर्षांपर्यंत आहे; त्यानंतर 'यौवन' सुरू होतं. पाचव्या वर्षी मृत्यू आला, तर उपनयन झालं असो वा नसो, तेच नियम लागू होतात.

पूर्वोक्तमेव कर्तव्यमीहते दशपिण्डकम् । स्वल्पकर्मप्रसङ्गाच्च स्वल्पाद्विषयबन्धनात् ॥ २,२५.

पूर्वी सांगितलेलीच विधी करावी, दहा पिंड द्यावेत; कारण लहान वयात कर्मं कमी असतात आणि संसाराची गुंतवणूकही कमी असते.

स्वल्षाद्वपुषि वस्त्राच्च क्रियां स्वल्पामपीच्छति । यावदुपचयो जन्तुर्यावद्विषयवेष्टितः ॥ २,२५.

लहान शरीर आणि कपड्यांमुळे, फक्त थोडीच विधी करावी लागते, जोपर्यंत जीव वाढतो आणि संसारात गुंतलेला असतो.

यद्यद्यस्योपजीव्यं स्यात्तत्तद्देयमिहेच्छति । ब्रह्मबीजोद्भवाः पुत्रा देवर्षोणां च वल्लभाः ॥ २,२५.

ज्याचं जसं उपजीविकेचं साधन असेल, तसं द्यावं; ब्रह्मबीजापासून जन्मलेली मुलं देव-ऋषींना प्रिय असतात.

यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग । बालो वृद्धो युबा वापि घटमिच्छन्ति देहिनः ॥ २,२५.

यम आणि त्याचे दूत नक्कीच सर्वांना वश करतात, हे पक्षीराज; मग तो बालक असो, वृद्ध असो किंवा तरुण असो, प्रत्येकाला देहाचा संग हवा असतो.

सुखं दुः खं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह । परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः ॥ २,२५.

हे देहधारी जीव इथे नेहमी सुख-दुःख अनुभवतात; आणि शेवटी, साप जशी जुनी कात टाकतो, तशी आपली देहाची ओळख सोडून देतात.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो वायुभृतः क्षुधान्वितः । तस्माद्देयानि दानानि मृते बाले सुनिश्चितम् ॥ २,२५.

अंगठ्याएवढा पुरुष, वायूवर जगणारा आणि भुकेने ग्रासलेला असतो; म्हणून, बालकाचं निधन झाल्यावर नक्कीच दान द्यावं.

जन्मतः पञ्च वर्षाणि भुङ्क्ते दत्तमसंस्कृतम् । पञ्चवर्षाधिके बाले विपत्तिर्यदि जायते ॥ २,२५.

जन्मल्यापासून पाच वर्षांपर्यंत, जे काही दिलं जातं ते विधीशिवाय मिळतं; पण पाच वर्षांनंतर मुलाचं निधन झालं, तर संकट येतं.

वृषोत्सर्गादिकं कर्म सपिण्डीकरणं विना । द्वादशे हनि सम्प्राप्ते कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश ॥ २,२५.

वृषोत्सर्ग वगैरे विधी, सपींडीकरण सोडून, करावेत; बाराव्या दिवशी सोळा श्राद्ध विधी करावेत.

पायसेन गुडेनापि पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् । उदकुम्भप्रदानं च पद (उप) दानानि यानि च ॥ २,२५.

पिठे किंवा गुळासोबत पिंड द्यावेत, योग्य क्रमाने; तसेच, पाण्याचा कलश आणि इतर आवश्यक दान करावं.

भोजनानि द्विजे दद्यान्महादानादि शक्तितः । दीपदानादि यत्किञ्चित्पञ्चवर्षाधिके सदा ॥ २,२५.

द्विजांना भोजन द्यावं, आणि शक्य असेल तितकी मोठी दानं द्यावीत; पाच वर्षांनंतर नेहमीच, दिवा वगैरे लहान दानही द्यावं.

कर्तव्यं च खगश्रेष्ठ व्रतात्प्राक्प्रेततृप्तये । यदा नक्रियते सर्वं मुद्गलत्वं स गच्छति ॥ २,२५.

हे पक्षीराज, व्रताच्या आधी प्रेताच्या तृप्तीसाठी विधी करणं आवश्यक आहे; काहीच केलं नाही तर तो मृद्गलासारखी स्थिती प्राप्त करतो.

व्रतात्प्राङ्गेव देयं तु ततः पितृगणस्य च । स्वाहाकारेण वै कुर्यादेकोद्दिष्टानि षोडश ॥ २,२५.

व्रताच्या आधी दान द्यावं, मग पितरांना द्यावं; 'स्वाहा' म्हणत सोळा विशेष विधी करावेत.

ऋजुदर्भैस्तिलैः शुक्लैः प्राचीनावीति निश्चितम् । अपसव्यं च कर्तव्यं कृते यान्ति परां गतिम् ॥ २,२५.

सरळ कुश आणि पांढरे तीळ वापरून, वस्त्र पूर्वेकडे करून, डाव्या खांद्यावर जावं; असं केल्यावर, ते उच्च अवस्थेला पोहोचतात.

पुनश्चिरायुषो भूत्वा जायन्ते स्वकुले ध्रुवम् । सर्वसौख्यप्रदः पुत्रः पित्रोः प्रीतिविवर्धनः ॥ २,२५.

पुन्हा दीर्घायुषी होऊन, तो आपल्या घरातच जन्म घेतो. मुलगा सर्व सुख देणारा असतो आणि आई-वडिलांचे प्रेम वाढवतो.

आकाशमेकं हि यथा चन्द्रादित्यौ यथैकतः । घटादिषु पृथक्सर्वं पश्य रूपं च तत्समम् ॥ २,२५.

जसं आकाश एकच आहे आणि त्यात चंद्र-सूर्य एकत्र आहेत, तसं मडक्यांमध्ये किंवा इतर भांड्यांमध्ये रूप वेगवेगळं दिसतं, पण त्याचं मूळ सार एकच असतं.