गरुडपुराणम्

गरुड उवाच । मृते बाले कथं कुर्यात्पिण्डदानादिकाः क्रियाः । गर्भेषु च विपन्नानामाचूडाकरणाच्छिशोः ॥ २,२४.

गरुड म्हणाला: लहान मूल मरण पावल्यावर पिंडदानासारख्या क्रिया कशा कराव्यात? आणि गर्भातच किंवा बालकाचे केस कापण्याआधी मृत्यू झाल्यास काय करावे?

कथं किं केन दातव्यं मृतान्ते को विधिः स्मृतः । गरुडोक्तमिति श्रुत्वा विष्णुर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ २,२४.

मृत्यूच्या वेळी काय, कसे आणि कोणाकडून द्यावे, यासाठी कोणता विधी सांगितला आहे? गरुडाने हे विचारल्यावर, विष्णूंनी पुढीलप्रमाणे सांगितले.

श्रीविष्णुरुवाच । यदि गर्भो विपद्यते स्त्रवते वापि योषितः । यावन्मासं स्थितो गर्भस्तावद्दिनमशौचकम् ॥ २,२४.

श्रीविष्णू म्हणाले — जर गर्भ राहिल्यावर तो गेला किंवा स्त्रीचे गर्भपात झाले, तर गर्भ ज्या महिन्यांपर्यंत होता, त्या तेवढ्या दिवसांचे अशौच पाळावे लागते.

तस्य किञ्चिन्न कर्तव्यमात्मनः श्रेय इच्छता । ततो जाते विपन्ने तु आ चूडाकरणाच्छिशोः ॥ २,२४.

स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा असणाऱ्याने अशा वेळी काहीच करु नये; पण जर मूल जन्मले आणि नंतर मरण पावले, तर त्याच्या चूडाकरणापर्यंतचे विधी करावेत.

दुग्धं भोज्यं ताशक्ति बालानां च प्रदीयते । आ चूडात्पञ्चवर्षे तु देहदाहो विधीयते ॥ २,२४.

मुलांसाठी आपल्या सामर्थ्यानुसार दूध आणि अन्न द्यावे. चूडाकरण किंवा पाच वर्षांपर्यंत मुलाचे शरीर जाळण्याचा विधी आहे.

दुग्धं तस्य प्रदेयं स्याद्बालानां भोजनं शुभम् । पञ्चवर्षाधिके प्रेते स्वजातिविहितानि च ॥ २,२४.

त्यांच्यासाठी दूध द्यावे आणि मुलांना चांगले अन्न द्यावे. पाच वर्षांनंतर मृत्यू झाल्यास, त्याच्या जातीनुसार ठरलेले विधी करावेत.

कुर्यात्कर्माणि सर्वाणि चोदकुम्भादि पायसम् । दातव्यं तु खगश्रेष्ठ ऋणसम्बन्धकस्तु सः ॥ २,२४.

सर्व विधी, जसे की उदककुंभ आणि पायस, हे करावे. हे सर्व, पक्षीराज, द्यावेच लागते, कारण तो जन्माच्या ऋणात बांधलेला असतो.

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । कर्तव्यं पक्षिशार्दूल पुनर्देहक्षयाय वै ॥ २,२४.

ज्याचा जन्म होतो त्याचा मृत्यू ठरलेलाच असतो आणि जो मरण पावतो त्याचा जन्मही ठरलेला असतो. म्हणून, पक्षीराज, शरीराच्या नाशासाठी हे विधी करावेत.

तस्मै यद्रोचते देयमदत्त्वा निर्धने कुले । स्वल्पायुर्निर्धनो भूत्वा रतिभक्तिविवर्जितः ॥ २,२४.

त्याला जे आवडेल ते द्यावे. गरीब घरात जर दिले नाही, तर आयुष्य कमी होते, दारिद्र्य येते आणि सुख व भक्तीपासून वंचित राहावे लागते.

पुनर्जन्माप्नुयान्मर्त्यस्तस्माद्देयमृते शिशोः । पुराणे गीयते गाथा सर्वथा प्रतिभाति मे ॥ २,२४.

मृत मुलासाठी दान दिले नाही, तर माणसाला पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो. हे पुराणात सांगितले आहे आणि मला सर्व प्रकारे स्पष्ट वाटते.

मिष्टान्नं भोजनं देयं दाने शक्तिस्तु दुर्लभा । भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः ॥ २,२४.

गोड अन्न द्यावे, पण दान देण्याची शक्ती दुर्मिळ असते. अन्नात जेवण्याची शक्ती असते, आणि उत्तम स्त्रियांमध्ये आनंद घेण्याची शक्ती असते.

विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् । दानाद्भोगानवाप्नोति सौख्यं तीर्थस्य सेवनात् । सुभाषणान्मृतो यस्तु स विद्वान्धर्मवित्तमः ॥ २,२४.

संपत्तीमध्येच दान करण्याची शक्ती असते; गरीबाच्या तपाचा फळ मिळत नाही. दान केल्याने भोग मिळतो, तीर्थसेवनाने सुख मिळते, आणि चांगले बोलल्याने मृत व्यक्ती विद्वान व धर्मज्ञ होतो.

अदत्तदानाच्च भवेद्दरिद्रो दरिद्रभावाच्च करोतिपापम् । पापप्रभावान्नरकं प्रयाति पुनर्दरिद्रः पुनरेव पापी ॥ २,२४.

जे द्यायचे ते न दिल्याने माणूस गरीब होतो; दारिद्र्यामुळे पाप करतो; पापाच्या प्रभावाने नरकात जातो, आणि पुन्हा गरीब व पापी होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २५ श्रीविष्णुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्री विनिर्णयम् । जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिकोऽपि वा ॥ २,२५.

श्रीविष्णू म्हणाले — आता मी पुरुष आणि स्त्रियांसाठीचे नियम सांगतो, ते जिवंत असोत किंवा मृत, किंवा पाच वर्षांपेक्षा मोठे असोत.

पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः । सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ ॥ २,२५.

पाचवे वर्ष पूर्ण झाल्यावर मुलगा स्थिर होतो; तो सर्व इंद्रिये आणि रूप-अरूप यातील फरक ओळखतो.

पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम् । विप्रादीनन्त्यजान्सर्वान्पापं मारयति ध्रुवम् ॥ २,२५.

पूर्वजन्मीच्या कर्मांच्या परिणामामुळे सर्व जीवांना मारणे किंवा बांधणे येते; ब्राह्मणापासून अंत्यजांपर्यंत सर्वांना पाप निश्चितच नष्ट करते.

गर्भे नष्टे क्रिया नास्ति दुग्धं देयं मृते शिशौ । परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वलविपत्तितः ॥ २,२५.

गर्भ नष्ट झाला तर कोणतेही विधी नसतात; मृत मुलासाठी दूध द्यावे, आणि लहान वयात मृत्यू झाल्यास पायस किंवा दूध द्यावे.

एकादशाहं द्वादशाहं वृषं वृषविधिं विना । महादानविहीनं च कुमारे कृत्यमादिशेत् ॥ २,२५.

अकराव्या किंवा बाराव्या दिवशी, वृष किंवा वृषविधी व महादान न करता, मुलासाठीचे आवश्यक विधी करावेत.

कुमाराणां चैव बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम् । बाले वा तरुणे वृद्धे घटो भवति वै मृते ॥ २,२५.

मुलांसाठी अन्न व वस्त्र द्यावे. मृत व्यक्ती लहान, तरुण किंवा वृद्ध असो, त्याच्यासाठी घड्याळ (उदककुंभ) विधी करावा.

भूमौ विनिः क्षिपेद्बालं द्विमासोनं द्विवार्षिकम् । ततः परं खगश्रेष्ठ देहदाहो विधोयते ॥ २,२५.

दोन महिन्यांचं किंवा दोन वर्षांचं मूल जमिनीवर ठेवावं; त्यानंतर, हे पक्षीराज, देह जाळण्याची विधी सांगितली आहे.

शिशुरा दन्तजननाद्बालः स्याद्यावदाशिखम् । कथ्यते सर्वशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात् ॥ २,२५.

दात येईपर्यंत मुलाला 'शिशु' म्हणतात, आणि शिखा वाढेपर्यंत 'बालक' म्हणतात; सर्व शास्त्रांमध्ये मौंजीबंधन झाल्यावर 'कुमार' असं नाव दिलं जातं.

शूद्रादीनां कथं कुर्यात्संशयो मौञ्जिवर्जनात् । गर्भाच्च नवमं हित्वा शिशुरामासषोडशम् ॥ २,२५.

शूद्र वगैरे लोकांना मौंजीबंधन नसल्यामुळे काय करावं, असा प्रश्न पडतो; गर्भधारणेपासून नववा महिना ओलांडल्यावर सोळा महिन्यांपर्यंत मुलाला 'शिशु' म्हणतात.

बालश्चाथ परञ्ज्ञेय आमाससप्तविंशति । आ पञ्च वर्षात्कौमारः पौगण्डो नवहांयनः ॥ २,२५.

मग, हे पक्षीराज, सत्तावीस महिन्यांपर्यंत 'बालक' असं समजावं; पाच वर्षांपर्यंत 'कौमार्य', आणि नऊ वर्षांपर्यंत 'पौगंड' अवस्था असते.

किशोरः षोडशाब्दः स्यात्ततो यौवनमादिशेत् । मृतोऽपि पञ्चमे वर्षे अवृतः सवृतोऽपि वा ॥ २,२५.

'किशोर' ही संज्ञा सोळा वर्षांपर्यंत आहे; त्यानंतर 'यौवन' सुरू होतं. पाचव्या वर्षी मृत्यू आला, तर उपनयन झालं असो वा नसो, तेच नियम लागू होतात.

पूर्वोक्तमेव कर्तव्यमीहते दशपिण्डकम् । स्वल्पकर्मप्रसङ्गाच्च स्वल्पाद्विषयबन्धनात् ॥ २,२५.

पूर्वी सांगितलेलीच विधी करावी, दहा पिंड द्यावेत; कारण लहान वयात कर्मं कमी असतात आणि संसाराची गुंतवणूकही कमी असते.

स्वल्षाद्वपुषि वस्त्राच्च क्रियां स्वल्पामपीच्छति । यावदुपचयो जन्तुर्यावद्विषयवेष्टितः ॥ २,२५.

लहान शरीर आणि कपड्यांमुळे, फक्त थोडीच विधी करावी लागते, जोपर्यंत जीव वाढतो आणि संसारात गुंतलेला असतो.

यद्यद्यस्योपजीव्यं स्यात्तत्तद्देयमिहेच्छति । ब्रह्मबीजोद्भवाः पुत्रा देवर्षोणां च वल्लभाः ॥ २,२५.

ज्याचं जसं उपजीविकेचं साधन असेल, तसं द्यावं; ब्रह्मबीजापासून जन्मलेली मुलं देव-ऋषींना प्रिय असतात.

यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग । बालो वृद्धो युबा वापि घटमिच्छन्ति देहिनः ॥ २,२५.

यम आणि त्याचे दूत नक्कीच सर्वांना वश करतात, हे पक्षीराज; मग तो बालक असो, वृद्ध असो किंवा तरुण असो, प्रत्येकाला देहाचा संग हवा असतो.

सुखं दुः खं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह । परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः ॥ २,२५.

हे देहधारी जीव इथे नेहमी सुख-दुःख अनुभवतात; आणि शेवटी, साप जशी जुनी कात टाकतो, तशी आपली देहाची ओळख सोडून देतात.