गरुडपुराणम्

यदा प्राप्नोति मानुष्यं तदा सर्वं तपत्यपि । सर्वजन्मानि संस्मृत्य विषादी कृतचेतनः ॥ २,२४.

जेव्हा तो मानवजन्म मिळवतो, तेव्हा त्याला सर्व दुःख भोगावं लागतं. सर्व जन्मांची आठवण येऊन, तो शोकाने भरून जातो.

अवेक्ष्य गर्भवासांश्च कर्मजा गतयस्तथा । मानुषोदरवासी चेत्तदा भवति पातकी ॥ २,२४.

गर्भवासाची अवस्था आणि कर्माने मिळणाऱ्या जन्मांची स्थिती पाहून, जर कोणी मानवी गर्भात येतो, तर तो पापी होतो.

अण्डजादिषु भूतेषु यत्रयत्र प्रसर्पति । आधयो व्याधयः क्लेशा जरारूपविपर्ययः ॥ २,२४.

अंड्यातून किंवा इतर कोणत्याही प्रकारे जन्मलेल्या जीवांमध्ये जिथे जिथे तो फिरतो, तिथे तिथे दुःख, आजार, त्रास, वार्धक्य आणि शरीराचा बदल असतो.

गर्भवासाद्विनिर्मुक्तस्त्वज्ञानतिमिरावृतः । न जानातिः खगश्रेष्ठ बालभावं समाश्रितः ॥ २,२४.

गर्भवासातून सुटल्यावरही, अज्ञानाच्या अंधाराने वेढलेला तो, बाल्यावस्थेत असताना, हे पक्षीश्रेष्ठा, काहीच समजू शकत नाही.

यौवने तिमिरान्धश्च यः पश्यति स मुक्तिभाक् । आधानान्मृत्युमाप्नोति बालो वा स्थविरो युवा ॥ २,२४.

युवावस्थेत अज्ञानाच्या अंधाराने झाकलेला जो जाणतो, तोच मुक्ती मिळवतो. लहान असो, वृद्ध असो किंवा तरुण असो, सगळ्यांना दुःखांमुळे मृत्यू येतो.

सधनो निर्धनश्चैव सुकुमारः कुरूपवान् । अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणास्त्वितरो जनः ॥ २,२४.

कोणी श्रीमंत असो, गरीब असो, नाजूक असो, कुरूप असो, अज्ञानी असो किंवा विद्वान असो, ब्राह्मण असो किंवा इतर कुणी असो—

तपोरतो योगशीलो महाज्ञानी च यो नरः । महादानरतः श्रीमान्धर्मात्मातुलविक्रमः । विना मानुपदेहं तु सुखं दुः खं न विन्दति ॥ २,२४.

जो तपश्चर्येला, योगाला, मोठ्या दानाला आणि ज्ञानाला वाहिलेला, श्रीमंत, धर्मात्मा आणि अतुलनीय पराक्रमी आहे, त्यालाही मानवी शरीराशिवाय सुख-दुःख मिळत नाही.

प्राकृतैः कर्मपाशैस्तु मृत्युमाप्नोति मानवः । आधानात्पञ्च वर्षाणि स्वल्पपापैर्विपच्यते ॥ २,२४.

स्वाभाविक कर्मांच्या बंधनामुळे माणसाला मृत्यू येतो. लहान पापांसाठी पाच वर्षे तो यातना भोगतो.

पञ्चवर्षाधिको भूत्वा महापापैर्विपच्यते । योनिं पूरयते यस्मान्मृतोऽप्यायाति याति च ॥ २,२४.

पाच वर्षांहून जास्त वय झाल्यावर मोठ्या पापांसाठी तो यातना भोगतो. तो पुन्हा गर्भात जन्म घेतो आणि म्हणूनच मृत्यूनंतरही ये-जा करत राहतो.

मृतो दानप्रभावेण जीवन्मर्त्यश्चिरं भुवि । सूत उवाच । इति कृष्णवचः श्रुत्वा गरुडो वाक्यमब्रवीत् ॥ २,२४.

मरणानंतर दानाच्या प्रभावामुळे माणूस पृथ्वीवर दीर्घायुषी होतो. सूत म्हणतो: कृष्णाचं हे वचन ऐकून गरुडाने असे विचारले.

गरुड उवाच । मृते बाले कथं कुर्यात्पिण्डदानादिकाः क्रियाः । गर्भेषु च विपन्नानामाचूडाकरणाच्छिशोः ॥ २,२४.

गरुड म्हणाला: लहान मूल मरण पावल्यावर पिंडदानासारख्या क्रिया कशा कराव्यात? आणि गर्भातच किंवा बालकाचे केस कापण्याआधी मृत्यू झाल्यास काय करावे?

कथं किं केन दातव्यं मृतान्ते को विधिः स्मृतः । गरुडोक्तमिति श्रुत्वा विष्णुर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ २,२४.

मृत्यूच्या वेळी काय, कसे आणि कोणाकडून द्यावे, यासाठी कोणता विधी सांगितला आहे? गरुडाने हे विचारल्यावर, विष्णूंनी पुढीलप्रमाणे सांगितले.

श्रीविष्णुरुवाच । यदि गर्भो विपद्यते स्त्रवते वापि योषितः । यावन्मासं स्थितो गर्भस्तावद्दिनमशौचकम् ॥ २,२४.

श्रीविष्णू म्हणाले — जर गर्भ राहिल्यावर तो गेला किंवा स्त्रीचे गर्भपात झाले, तर गर्भ ज्या महिन्यांपर्यंत होता, त्या तेवढ्या दिवसांचे अशौच पाळावे लागते.

तस्य किञ्चिन्न कर्तव्यमात्मनः श्रेय इच्छता । ततो जाते विपन्ने तु आ चूडाकरणाच्छिशोः ॥ २,२४.

स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा असणाऱ्याने अशा वेळी काहीच करु नये; पण जर मूल जन्मले आणि नंतर मरण पावले, तर त्याच्या चूडाकरणापर्यंतचे विधी करावेत.

दुग्धं भोज्यं ताशक्ति बालानां च प्रदीयते । आ चूडात्पञ्चवर्षे तु देहदाहो विधीयते ॥ २,२४.

मुलांसाठी आपल्या सामर्थ्यानुसार दूध आणि अन्न द्यावे. चूडाकरण किंवा पाच वर्षांपर्यंत मुलाचे शरीर जाळण्याचा विधी आहे.

दुग्धं तस्य प्रदेयं स्याद्बालानां भोजनं शुभम् । पञ्चवर्षाधिके प्रेते स्वजातिविहितानि च ॥ २,२४.

त्यांच्यासाठी दूध द्यावे आणि मुलांना चांगले अन्न द्यावे. पाच वर्षांनंतर मृत्यू झाल्यास, त्याच्या जातीनुसार ठरलेले विधी करावेत.

कुर्यात्कर्माणि सर्वाणि चोदकुम्भादि पायसम् । दातव्यं तु खगश्रेष्ठ ऋणसम्बन्धकस्तु सः ॥ २,२४.

सर्व विधी, जसे की उदककुंभ आणि पायस, हे करावे. हे सर्व, पक्षीराज, द्यावेच लागते, कारण तो जन्माच्या ऋणात बांधलेला असतो.

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । कर्तव्यं पक्षिशार्दूल पुनर्देहक्षयाय वै ॥ २,२४.

ज्याचा जन्म होतो त्याचा मृत्यू ठरलेलाच असतो आणि जो मरण पावतो त्याचा जन्मही ठरलेला असतो. म्हणून, पक्षीराज, शरीराच्या नाशासाठी हे विधी करावेत.

तस्मै यद्रोचते देयमदत्त्वा निर्धने कुले । स्वल्पायुर्निर्धनो भूत्वा रतिभक्तिविवर्जितः ॥ २,२४.

त्याला जे आवडेल ते द्यावे. गरीब घरात जर दिले नाही, तर आयुष्य कमी होते, दारिद्र्य येते आणि सुख व भक्तीपासून वंचित राहावे लागते.

पुनर्जन्माप्नुयान्मर्त्यस्तस्माद्देयमृते शिशोः । पुराणे गीयते गाथा सर्वथा प्रतिभाति मे ॥ २,२४.

मृत मुलासाठी दान दिले नाही, तर माणसाला पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो. हे पुराणात सांगितले आहे आणि मला सर्व प्रकारे स्पष्ट वाटते.

मिष्टान्नं भोजनं देयं दाने शक्तिस्तु दुर्लभा । भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः ॥ २,२४.

गोड अन्न द्यावे, पण दान देण्याची शक्ती दुर्मिळ असते. अन्नात जेवण्याची शक्ती असते, आणि उत्तम स्त्रियांमध्ये आनंद घेण्याची शक्ती असते.

विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् । दानाद्भोगानवाप्नोति सौख्यं तीर्थस्य सेवनात् । सुभाषणान्मृतो यस्तु स विद्वान्धर्मवित्तमः ॥ २,२४.

संपत्तीमध्येच दान करण्याची शक्ती असते; गरीबाच्या तपाचा फळ मिळत नाही. दान केल्याने भोग मिळतो, तीर्थसेवनाने सुख मिळते, आणि चांगले बोलल्याने मृत व्यक्ती विद्वान व धर्मज्ञ होतो.

अदत्तदानाच्च भवेद्दरिद्रो दरिद्रभावाच्च करोतिपापम् । पापप्रभावान्नरकं प्रयाति पुनर्दरिद्रः पुनरेव पापी ॥ २,२४.

जे द्यायचे ते न दिल्याने माणूस गरीब होतो; दारिद्र्यामुळे पाप करतो; पापाच्या प्रभावाने नरकात जातो, आणि पुन्हा गरीब व पापी होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २५ श्रीविष्णुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्री विनिर्णयम् । जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिकोऽपि वा ॥ २,२५.

श्रीविष्णू म्हणाले — आता मी पुरुष आणि स्त्रियांसाठीचे नियम सांगतो, ते जिवंत असोत किंवा मृत, किंवा पाच वर्षांपेक्षा मोठे असोत.

पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः । सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ ॥ २,२५.

पाचवे वर्ष पूर्ण झाल्यावर मुलगा स्थिर होतो; तो सर्व इंद्रिये आणि रूप-अरूप यातील फरक ओळखतो.

पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम् । विप्रादीनन्त्यजान्सर्वान्पापं मारयति ध्रुवम् ॥ २,२५.

पूर्वजन्मीच्या कर्मांच्या परिणामामुळे सर्व जीवांना मारणे किंवा बांधणे येते; ब्राह्मणापासून अंत्यजांपर्यंत सर्वांना पाप निश्चितच नष्ट करते.

गर्भे नष्टे क्रिया नास्ति दुग्धं देयं मृते शिशौ । परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वलविपत्तितः ॥ २,२५.

गर्भ नष्ट झाला तर कोणतेही विधी नसतात; मृत मुलासाठी दूध द्यावे, आणि लहान वयात मृत्यू झाल्यास पायस किंवा दूध द्यावे.

एकादशाहं द्वादशाहं वृषं वृषविधिं विना । महादानविहीनं च कुमारे कृत्यमादिशेत् ॥ २,२५.

अकराव्या किंवा बाराव्या दिवशी, वृष किंवा वृषविधी व महादान न करता, मुलासाठीचे आवश्यक विधी करावेत.

कुमाराणां चैव बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम् । बाले वा तरुणे वृद्धे घटो भवति वै मृते ॥ २,२५.

मुलांसाठी अन्न व वस्त्र द्यावे. मृत व्यक्ती लहान, तरुण किंवा वृद्ध असो, त्याच्यासाठी घड्याळ (उदककुंभ) विधी करावा.