गरुडपुराणम्

अरक्षितारं राजानं नित्यं धर्मविवर्जितम् । क्रूरं व्यसनिनं मूर्खं वेदवादबहिष्कृतम् । प्रजापीडनकर्तारं राजानं यमशासनम् ॥ २,२४.

जो राजा प्रजेला संरक्षण देत नाही, नेहमी धर्म सोडतो, क्रूर आहे, वाईट सवयींमध्ये गुंतलेला आहे, मूर्ख आहे, वेदवचनांपासून दूर आहे आणि प्रजेला त्रास देतो—असा राजा यमाच्या अधीन असतो.

प्रापयन्ति वशं मृत्योस्ततो याति च यातनाम् । स्वकर्माणि परित्यज्य मुख्यवृत्तानि यानि च ॥ २,२४.

अशा लोकांना मृत्यूच्या ताब्यात दिले जाते आणि ते यातना भोगतात, कारण त्यांनी स्वतःचे कर्तव्य आणि मुख्य व्यवसाय सोडलेले असतात.

परकर्मरतो नित्यं यमलोकं स गच्छति । शूद्रः करोतिः यत्किञ्चिद्विजशुश्रूषणं विना ॥ २,२४.

जो नेहमी दुसऱ्याच्या कामात गुंततो, तो यमलोकात जातो; आणि शूद्र जर द्विजांची सेवा न करता काहीही करतो—

उत्तमाधममध्ये वा यमलोके स पच्यते । स्नानं दानं जपो होमो स्वाध्यायो दवर्ताच्चनम् ॥ २,२४.

यमाच्या लोकात, माणूस कितीही श्रेष्ठ, मध्यम किंवा कनिष्ठ असो, तिथे त्याला यातना भोगाव्या लागतात. तिथे स्नान, दान, जप, होम किंवा स्वाध्याय काहीच करता येत नाही.

यस्मिन्दिने न सेव्यन्ते स वृथा दिवसो नृणाम् । अनित्यमध्रुवं देहमनाधारं रसोद्भवम् ॥ २,२४.

ज्या दिवशी हे सर्व आचरण केले जात नाहीत, तो दिवस माणसासाठी व्यर्थ जातो. हे शरीर क्षणभंगुर, अस्थिर, आधार नसलेलं आणि रसापासून निर्माण झालेलं आहे.

अन्नोदकमये देहे गुणानेतान्वदाम्यहम् । यत्प्रातः संस्कृतं सायं नूनमन्नं विनश्यति ॥ २,२४.

हे शरीर अन्न आणि पाण्यापासून बनलेलं आहे, त्यातील गुण मी सांगतो— सकाळी तयार केलेलं अन्न संध्याकाळपर्यंत नक्कीच नष्ट होतं.

तदीयरससम्पुष्टकाये का बत नित्यता । गतं ज्ञात्वा तु पक्षीन्द्र वपुरर्धं स्वकर्मभिः ॥ २,२४.

शरीराला पोषण देणाऱ्या रसावर वाढणाऱ्या या देहाला कधीच कायमपणा मिळू शकत नाही. हे पक्षींच्या राजांनो, हे जाणून घ्या की, आपल्या कर्मामुळे शरीराचा अर्धा भाग निघून जातो.

नरः पापविनाशाय कुर्वीत परमौषधम् । देहः किमन्नदातुः स्विन्निषेक्तुर्मातुरेव वा ॥ २,२४.

पाप नष्ट करण्यासाठी माणसाने सर्वोच्च उपाय करावा. अन्न देणारा, बीज देणारा किंवा आई— यांच्या शरीराला काय महत्त्व आहे?

उभयोर्वा प्रभोर्वापि बालनोग्नेः शुनोऽपि वा । कस्तत्र परमो यज्ञः कृमिविड्भस्मसंज्ञके ॥ २,२४.

आई-वडील, स्वामी, अग्नी किंवा कुत्रा— यांच्या शरीरात, जे किडे, मल किंवा राख म्हणून ओळखले जातात, तिथे काय श्रेष्ठ यज्ञ आहे?

कर्तव्यः परमो यत्नः पातकस्य विनाशने । अनेकभवसम्भूतं पातकं तु त्रिधा कृतम् ॥ २,२४.

पाप नष्ट करण्यासाठी माणसाने सर्वतोपरी प्रयत्न करावा. अनेक जन्मांतून आलेलं पाप तीन प्रकारे केलं जातं.

यदा प्राप्नोति मानुष्यं तदा सर्वं तपत्यपि । सर्वजन्मानि संस्मृत्य विषादी कृतचेतनः ॥ २,२४.

जेव्हा तो मानवजन्म मिळवतो, तेव्हा त्याला सर्व दुःख भोगावं लागतं. सर्व जन्मांची आठवण येऊन, तो शोकाने भरून जातो.

अवेक्ष्य गर्भवासांश्च कर्मजा गतयस्तथा । मानुषोदरवासी चेत्तदा भवति पातकी ॥ २,२४.

गर्भवासाची अवस्था आणि कर्माने मिळणाऱ्या जन्मांची स्थिती पाहून, जर कोणी मानवी गर्भात येतो, तर तो पापी होतो.

अण्डजादिषु भूतेषु यत्रयत्र प्रसर्पति । आधयो व्याधयः क्लेशा जरारूपविपर्ययः ॥ २,२४.

अंड्यातून किंवा इतर कोणत्याही प्रकारे जन्मलेल्या जीवांमध्ये जिथे जिथे तो फिरतो, तिथे तिथे दुःख, आजार, त्रास, वार्धक्य आणि शरीराचा बदल असतो.

गर्भवासाद्विनिर्मुक्तस्त्वज्ञानतिमिरावृतः । न जानातिः खगश्रेष्ठ बालभावं समाश्रितः ॥ २,२४.

गर्भवासातून सुटल्यावरही, अज्ञानाच्या अंधाराने वेढलेला तो, बाल्यावस्थेत असताना, हे पक्षीश्रेष्ठा, काहीच समजू शकत नाही.

यौवने तिमिरान्धश्च यः पश्यति स मुक्तिभाक् । आधानान्मृत्युमाप्नोति बालो वा स्थविरो युवा ॥ २,२४.

युवावस्थेत अज्ञानाच्या अंधाराने झाकलेला जो जाणतो, तोच मुक्ती मिळवतो. लहान असो, वृद्ध असो किंवा तरुण असो, सगळ्यांना दुःखांमुळे मृत्यू येतो.

सधनो निर्धनश्चैव सुकुमारः कुरूपवान् । अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणास्त्वितरो जनः ॥ २,२४.

कोणी श्रीमंत असो, गरीब असो, नाजूक असो, कुरूप असो, अज्ञानी असो किंवा विद्वान असो, ब्राह्मण असो किंवा इतर कुणी असो—

तपोरतो योगशीलो महाज्ञानी च यो नरः । महादानरतः श्रीमान्धर्मात्मातुलविक्रमः । विना मानुपदेहं तु सुखं दुः खं न विन्दति ॥ २,२४.

जो तपश्चर्येला, योगाला, मोठ्या दानाला आणि ज्ञानाला वाहिलेला, श्रीमंत, धर्मात्मा आणि अतुलनीय पराक्रमी आहे, त्यालाही मानवी शरीराशिवाय सुख-दुःख मिळत नाही.

प्राकृतैः कर्मपाशैस्तु मृत्युमाप्नोति मानवः । आधानात्पञ्च वर्षाणि स्वल्पपापैर्विपच्यते ॥ २,२४.

स्वाभाविक कर्मांच्या बंधनामुळे माणसाला मृत्यू येतो. लहान पापांसाठी पाच वर्षे तो यातना भोगतो.

पञ्चवर्षाधिको भूत्वा महापापैर्विपच्यते । योनिं पूरयते यस्मान्मृतोऽप्यायाति याति च ॥ २,२४.

पाच वर्षांहून जास्त वय झाल्यावर मोठ्या पापांसाठी तो यातना भोगतो. तो पुन्हा गर्भात जन्म घेतो आणि म्हणूनच मृत्यूनंतरही ये-जा करत राहतो.

मृतो दानप्रभावेण जीवन्मर्त्यश्चिरं भुवि । सूत उवाच । इति कृष्णवचः श्रुत्वा गरुडो वाक्यमब्रवीत् ॥ २,२४.

मरणानंतर दानाच्या प्रभावामुळे माणूस पृथ्वीवर दीर्घायुषी होतो. सूत म्हणतो: कृष्णाचं हे वचन ऐकून गरुडाने असे विचारले.

गरुड उवाच । मृते बाले कथं कुर्यात्पिण्डदानादिकाः क्रियाः । गर्भेषु च विपन्नानामाचूडाकरणाच्छिशोः ॥ २,२४.

गरुड म्हणाला: लहान मूल मरण पावल्यावर पिंडदानासारख्या क्रिया कशा कराव्यात? आणि गर्भातच किंवा बालकाचे केस कापण्याआधी मृत्यू झाल्यास काय करावे?

कथं किं केन दातव्यं मृतान्ते को विधिः स्मृतः । गरुडोक्तमिति श्रुत्वा विष्णुर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ २,२४.

मृत्यूच्या वेळी काय, कसे आणि कोणाकडून द्यावे, यासाठी कोणता विधी सांगितला आहे? गरुडाने हे विचारल्यावर, विष्णूंनी पुढीलप्रमाणे सांगितले.

श्रीविष्णुरुवाच । यदि गर्भो विपद्यते स्त्रवते वापि योषितः । यावन्मासं स्थितो गर्भस्तावद्दिनमशौचकम् ॥ २,२४.

श्रीविष्णू म्हणाले — जर गर्भ राहिल्यावर तो गेला किंवा स्त्रीचे गर्भपात झाले, तर गर्भ ज्या महिन्यांपर्यंत होता, त्या तेवढ्या दिवसांचे अशौच पाळावे लागते.

तस्य किञ्चिन्न कर्तव्यमात्मनः श्रेय इच्छता । ततो जाते विपन्ने तु आ चूडाकरणाच्छिशोः ॥ २,२४.

स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा असणाऱ्याने अशा वेळी काहीच करु नये; पण जर मूल जन्मले आणि नंतर मरण पावले, तर त्याच्या चूडाकरणापर्यंतचे विधी करावेत.

दुग्धं भोज्यं ताशक्ति बालानां च प्रदीयते । आ चूडात्पञ्चवर्षे तु देहदाहो विधीयते ॥ २,२४.

मुलांसाठी आपल्या सामर्थ्यानुसार दूध आणि अन्न द्यावे. चूडाकरण किंवा पाच वर्षांपर्यंत मुलाचे शरीर जाळण्याचा विधी आहे.

दुग्धं तस्य प्रदेयं स्याद्बालानां भोजनं शुभम् । पञ्चवर्षाधिके प्रेते स्वजातिविहितानि च ॥ २,२४.

त्यांच्यासाठी दूध द्यावे आणि मुलांना चांगले अन्न द्यावे. पाच वर्षांनंतर मृत्यू झाल्यास, त्याच्या जातीनुसार ठरलेले विधी करावेत.

कुर्यात्कर्माणि सर्वाणि चोदकुम्भादि पायसम् । दातव्यं तु खगश्रेष्ठ ऋणसम्बन्धकस्तु सः ॥ २,२४.

सर्व विधी, जसे की उदककुंभ आणि पायस, हे करावे. हे सर्व, पक्षीराज, द्यावेच लागते, कारण तो जन्माच्या ऋणात बांधलेला असतो.

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । कर्तव्यं पक्षिशार्दूल पुनर्देहक्षयाय वै ॥ २,२४.

ज्याचा जन्म होतो त्याचा मृत्यू ठरलेलाच असतो आणि जो मरण पावतो त्याचा जन्मही ठरलेला असतो. म्हणून, पक्षीराज, शरीराच्या नाशासाठी हे विधी करावेत.

तस्मै यद्रोचते देयमदत्त्वा निर्धने कुले । स्वल्पायुर्निर्धनो भूत्वा रतिभक्तिविवर्जितः ॥ २,२४.

त्याला जे आवडेल ते द्यावे. गरीब घरात जर दिले नाही, तर आयुष्य कमी होते, दारिद्र्य येते आणि सुख व भक्तीपासून वंचित राहावे लागते.