गरुडपुराणम्

बहून्यब्दानि विजने वने तस्य गतानि वै । तस्य बुद्धिस्ततो जाता तीर्थानुगमनं प्रति ॥ २,२२.

त्याने अनेक वर्षे एकाकी जंगलात घालवली; नंतर त्याच्या मनात तीर्थयात्रेची इच्छा निर्माण झाली.

पुण्यैस्तीर्थजलैरेव शोषयिष्ये कलेवरम् । स तीर्थेत्वरितं स्नात्वा तपस्वी भास्करोदये । कृतजाप्यनमस्कारो ह्यध्वानं प्रत्यपद्यत ॥ २,२२.

‘मी या पवित्र तीर्थांच्या पाण्याने हे शरीर झिजवीन,’ असे ठरवून, तो तपस्वी सूर्योदयाच्या वेळी तीर्थात स्नान करून, जप आणि नमस्कार करून, प्रवासाला निघाला.

एकस्मिन्दिवसे विप्रो मार्गभ्रष्टो महातपाः । ददर्शाध्वनि गच्छन्स पञ्च प्रेतान् सुदारुणान् ॥ २,२२.

एके दिवशी, मार्ग चुकलेला तो महान तपस्वी ब्राह्मण रस्त्यावर जात असताना, त्याने पाच अतिशय भयंकर प्रेतांना पाहिले.

अरण्ये निर्जने देशे संकटे वृक्षवर्जिते । पञ्चैतान्विकृताकारान्दृष्ट्वा वै घोरदर्शनान् । ईषत्सन्त्रस्तहृदयोऽतिष्ठदुन्मील्य लोचने ॥ २,२२.

जंगलातील एकांत, निर्जन, कठीण आणि झाडांशिवाय असलेल्या ठिकाणी, त्याने विकृत आणि भयंकर दिसणाऱ्या त्या पाच प्रेतांना पाहिले; त्याचे हृदय थोडेसे घाबरले आणि तो डोळे मोठे करून उभा राहिला.

अवलम्ब्य ततो धैर्यं भयमुत्सृज्य दूरतः । पप्रच्छ मधुराभाषी के यूयं विकृताननाः ॥ २,२२.

मग त्याने धैर्य धरले, भीती बाजूला ठेवली आणि दूरून गोड शब्दांत विचारले: ‘तुम्ही कोण, असे विकृत चेहऱ्याचे?’

किञ्चाशुभं कृतं कर्म येन प्राप्ताः स्थ वैकृतम् । कथं वा चैकतः कर्म प्रस्थिताः कुत्र निश्चितम् ॥ २,२२.

‘कुठले अशुभ कर्म केलेत की तुम्ही अशी अवस्था मिळवली? आणि तुम्ही सर्वजण एकत्र कसे आलात, आणि नक्की कुठे चालला आहात?’

प्रेतराज उवाच । स्वैः स्वैस्तु कर्मभिः प्राप्तं प्रेतत्वं हि द्विजोत्तम । परद्रोहरताः सर्वे पापमृत्युवशं गताः ॥ २,२२.

प्रेतांचा राजा म्हणाला: ‘हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, आमच्या स्वतःच्या कर्मामुळेच आम्ही प्रेतयोनीत आलो; आम्ही सगळे दुसऱ्यांना त्रास देण्यात आसक्त होतो, म्हणून पापमृत्यूच्या अधीन झालो.’

क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं प्रेतत्वं समुपागताः । हतवाक्या हतश्रीका हत संज्ञा विचेतसः ॥ २,२२.

आम्ही नेहमी भूक आणि तहान याने त्रस्त असतो, म्हणून प्रेतयोनीत आलो; आमच्याकडे वाणी नाही, संपत्ती नाही, शुद्ध समज नाही, आणि आम्ही गोंधळलेले आहोत.

न जानीमो दिशं तात विदिशं चातिदुः खिताः । क्व नु गच्छामहे मूढाः पिशाचाः कर्मजा वयम् ॥ २,२२.

हे तात, आम्हाला दिशा किंवा दिशा कोणतीच कळत नाही, आम्ही फार दुःखी आहोत; आम्ही मूढ, कर्मामुळे जन्मलेले पिशाच्च, कुठे जावे हेच समजत नाही.

न माता न पितास्माकं प्रेतत्वं कर्मभिः स्वकैः । प्राप्ताः स्म सहसा जातदुः खोद्वेगसमाकुलम् ॥ २,२२.

आम्हाला आई-वडील नाहीत; आमच्या स्वतःच्या कर्मामुळे आम्ही अचानक या प्रेतयोनीत पडलो, आणि नवीन दुःख व अस्वस्थतेने भरून गेलो.

दर्शनेन च ते ब्रह्मन्मुदिताप्यायिता वयम् । मुहूर्तन्तिष्ठ वक्ष्यामि वृत्तान्तं सर्वमादितः ॥ २,२२.

हे ब्राह्मण, तुझ्या दर्शनाने आम्ही आनंदी आणि ताजेतवाने झालो आहोत; थोडा वेळ थांब, मी तुला सुरुवातीपासून सगळा वृत्तांत सांगतो.

अहं पर्युषितो नाम एष सूचीमुखस्तथा । शीघ्रगो रोघ (ह) कश्चैव पञ्चमो लेखकः स्मतृतः ॥ २,२२.

माझं नाव पर्युषित आहे, ह्याचं नाव सूचिमुख, आणि हे शिघ्रग, रोधक, आणि पाचवा लेखक म्हणून ओळखला जातो.

एवं नाम्ना च सर्वे वै संप्राप्ताः प्रेततां वयम् । ब्राह्मण उवाच । प्रेतानां कर्मजातानां कथं वै नामसम्भवः । किञ्चित्कारणमुदिश्य येन ब्रूयाः स्वनामकान् ॥ २,२२.

अशा नावांनी आम्ही सगळे प्रेतयोनीत आलो आहोत. ब्राह्मण म्हणाला: वेगवेगळ्या कर्मांनी जन्मलेल्यांना अशी नावे कशी मिळतात? प्रत्येकाने आपल्या नावामागचं कारण सांगावं.

प्रेतराज उवाच । मया स्वादु सदा भुक्तं दत्तं पर्युषितं द्विज ॥ २,२२.

प्रेतराज म्हणाला: मी नेहमीच शिळं अन्न खात असे आणि तेच दान करत असे, हे ब्राह्मणा.

शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै । एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्युषितं मम ॥ २,२२.

भुकेल्या ब्राह्मणाने मागितलं की, मी पटकन जात असे; म्हणूनच माझं नाव पर्युषित पडलं.

शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै । एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगोऽयं द्विजोत्तम ॥ २,२२.

भुकेल्या ब्राह्मणाने मागितलं की, हा पटकन जात असे; म्हणूनच याला शिघ्रग म्हणतात, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा.

सूचिता बहवोऽनेन विप्रा अन्नाधिकाङ्क्षया । एतत्कारणमुद्दिश्य एष सूचिमुखः स्मृतः ॥ २,२२.

याने अन्नाची खूप इच्छा असल्याने अनेक ब्राह्मणांकडे बोट दाखवलं; म्हणून याला सूचिमुख म्हणतात.

एकाकी मिष्टमश्राति पोष्यवर्गमृते सदा । ब्राह्मणानामभावेन रोध (ह) कस्तेन चोच्यते ॥ २,२२.

हा नेहमी एकट्याने गोड अन्न खात असे, फक्त ज्यांना पोसावं लागायचं त्यांना वगळता; ब्राह्मण नसताना याला रोधक म्हणतात.

पुरायं मौनमास्थाय याचितो विलिखेद्भुवम् । तेन कर्मविपाकेन लेखको नाम चोच्यते ॥ २,२२.

पूर्वी हा मौन धारण करून, कुणी काही मागितलं की जमिनीवर रेघा ओढत असे; त्या कर्माच्या फळामुळे याला लेखक म्हणतात.

प्रेतत्वं कर्मभावेन प्राप्तं नामानि च द्विज । मेषाननो लेखकोऽयं रोध (ह) कः पर्वताननः ॥ २,२२.

आमच्या कर्मामुळे आम्ही प्रेतयोनीत पडलो आणि ही नावं मिळाली, हे ब्राह्मणा: मेंषानन, लेखक, रोधक, आणि पर्वतानन.

शीघ्रगः पुशुवक्त्रश्च सूचकः सूचिवक्त्रवान् । दुःखिता नितरां स्वमिन्पश्य रूपविपर्ययम् ॥ २,२२.

शिघ्रगाचं तोंड मेंढीसारखं आहे, पुषुवक्त्र; सूचकाचं तोंड सूचीसारखं आहे; आम्ही फारच दुःखी आहोत, स्वामी, आमच्या विकृत रूपाकडे पाहा.

कृत्वा मायामयं रूपं विचरामो महीतले । सर्वे च विकृताकारा लम्बोष्ठा विकृताननाः ॥ २,२२.

मायेमुळे वेगवेगळ्या रूपात आम्ही पृथ्वीवर फिरतो; आमचं सगळ्यांचं रूप विकृत आहे, ओठ लोंबते आणि तोंड वाकडं आहे.

बृहच्छरीरिणो रौद्रा जाताः स्वेनैव कर्मणा । एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रेतत्वे कारणं मया ॥ २,२२.

आमची शरीरं मोठी आणि भयंकर आहेत, आणि आम्ही आमच्या कर्मामुळे असे जन्मलो; हे सर्व मी तुला सांगितलं, आम्ही प्रेतयोनीत कसे पडलो याचं कारण.

ज्ञानिनोऽपि वयं सर्वे जाताः स्म तव दर्शनात् । यत्र ते श्रवणे श्रद्धा तत्पृच्छ कथयामि ते ॥ २,२२.

आम्ही सर्व ज्ञानी असूनही तुझ्या समोर आलो आहोत; तुला जे ऐकायचं आहे त्यावर श्रद्धा असेल तर विचार, मी तुला सांगतो.

ब्राह्मण उवाच । ये जीवा भुवि जीवन्ति सर्वेऽप्याहारमूलकाः । युष्माकमपिचाहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ २,२२.

ब्राह्मण म्हणाला: पृथ्वीवर जेवढे जीव आहेत, ते सगळे अन्नावर अवलंबून आहेत; तुमचं अन्न कसं असतं, तेही मला खरं खरं ऐकायचं आहे.

प्रेता ऊचुः । यदि ते श्रवणे श्रद्धा आहाराणां द्विजोत्तम । अस्माकं तु महीभाग शृणुत्वं सुसमाहितः ॥ २,२२.

प्रेतांनी म्हटलं: जर तुला आमच्या अन्नाबद्दल ऐकण्याची श्रद्धा असेल, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा, तर लक्ष देऊन ऐक, हे भाग्यवान.

ब्राह्मण उवाच । कथयन्तु महाप्रेता आहारं च पृथक्पृथक् । इत्युक्तां ब्राह्मणेनेममूचुः प्रेताः पृथकपृथक् ॥ २,२२.

ब्राह्मण म्हणाला: हे महाप्रेतांनो, प्रत्येकाने आपापलं अन्न वेगळं सांगावं. असं ब्राह्मणाने म्हटल्यावर, प्रेतांनी एकेक करून सांगितलं.

प्रेता ऊचुः । शृणु चाहारमस्माकं सर्वसत्त्बविगर्हितम् । यच्छ्रुत्वा गर्हसे ब्रह्मन् भूयोभूयश्च गर्हितम् ॥ २,२२.

प्रेतांनी म्हटलं: आमचं अन्न सगळ्या सत्त्वांनी तुच्छ मानलेलं आहे; ते ऐकल्यावर, हे ब्राह्मणा, तू नक्कीच त्याचा तिरस्कार करशील, कारण ते फारच निंदनीय आहे.

श्लेष्ममूत्रपुरीषोत्थं शरीराणां मलैः सह । उच्छिष्टैश्चैव चान्यैश्च प्रेतानां भोजनं भवेत् ॥ २,२२.

प्रेतांचं अन्न म्हणजे कफ, लघवी, विष्ठा, शरीरातील घाण, उष्टं आणि अशा इतर वस्तू असतात.