गरुडपुराणम्

कुलमार्गांश्च सन्त्यज्य परधर्मरतस्तथा । विद्यावृत्तविहीनश्च स प्रेतो जायतेध्रुवम् ॥ २,२२.

जो आपल्या कुळाचा मार्ग सोडतो, दुसऱ्याच्या धर्मात रमतो किंवा विद्या आणि उपजीविका नसलेला आहे, तो नक्कीच प्रेत होतो.

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । युधिष्ठिरस्य संवादं भीष्मेण सह सुव्रत । तदहं कथयिष्यामि यच्छ्रुत्वा सौख्यमाप्नुयात् ॥ २,२२.

इथे एक प्राचीन कथा सांगितली जाते — युधिष्ठिर आणि भीष्म यांचा संवाद, हे सुव्रत. मी ती सांगतो, जी ऐकून माणसाला सुख मिळते.

युधिष्ठिर उवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वमुपजायते । केन वा मुच्यते कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह । यच्छ्रुत्वा न पुनर्मोहमेवं यास्या मि सुव्रत ॥ २,२२.

युधिष्ठिर म्हणतो — कोणत्या कर्माच्या फळामुळे प्रेतावस्था येते? कोणत्या गोष्टीमुळे किंवा कशामुळे यातून मुक्ती मिळते? हे मला सांगा, पितामह, म्हणजे मी पुन्हा कधीच मोहात पडणार नाही, हे सुव्रत.

भीष्म उवाच । येनैव जायते प्रेतो येनैव स विमुच्यते । प्राप्नोति नरकं घोरं दुस्तरं दैवतैरपि ॥ २,२२.

भीष्म म्हणाले: ज्या कारणामुळे माणूस प्रेतयोनीत जन्म घेतो, त्याच कारणामुळे तो मुक्तही होतो; अन्यथा, तो इतका भयंकर नरकात पडतो की, तो दैवतांनाही ओलांडता येत नाही.

सततं श्रवणाद्यस्य पुण्यश्रवणकीर्तनात् । मानवा विप्रमुच्यन्ते आपन्नाः प्रेतयोनिषु ॥ २,२२.

ज्याच्या पुण्यकथांचे नेहमी ऐकणे आणि कीर्तन केल्याने, माणसे प्रेतयोनीत पडण्यापासून मुक्त होतात.

श्रूयते हि पुरा वत्स ब्राह्मणः शंसितव्रतः । नाम्ना सन्तप्तकः ख्यात स्तपोर्ऽथे वनमाश्रितः ॥ २,२२.

हे प्रिय, पूर्वी एक संतप्तक नावाचा, कठोर व्रत पाळणारा ब्राह्मण होता, जो तपासाठी जंगलात राहायला गेला होता, असे ऐकायला मिळते.

स्वाध्याययुक्तो होमेन यो (या) गयुक्तो दयान्वितः । यजन्स सकलान्यज्ञान्युक्त्या कालं च विक्षिपन् ॥ २,२२.

तो ब्राह्मण नेहमी स्वाध्यायात मग्न असे, होम करत असे, दयाळू होता, योग्य रीतीने सर्व यज्ञ करीत असे आणि असा काळ घालवीत असे.

ब्रहामचर्यसमायुक्तो युक्तस्तपसि मार्दवे । परलोकभयोपेतः सत्यशौचैश्च निर्मलः ॥ २,२२.

तो ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा, सौम्य तपात स्थिर, परलोकाची भीती असलेला, सत्य आणि शुद्धतेने निर्मळ असा होता.

युक्तोऽहि गुरुवाक्येन युक्तश्चातिथिपूजने । आत्मयोगे सदोद्युक्तः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः ॥ २,२२.

तो गुरूंच्या वचनाला पाळणारा, अतिथींचे आदर करणारा, नेहमी आत्मसंयमात तत्पर आणि सर्व द्वंद्वांपासून मुक्त होता.

योगाभ्यासे सदा युक्तः संसारविजिगीषया । एवंवृत्तः सदाचारो मोक्षकाङ्क्षी जितेन्द्रियः ॥ २,२२.

तो नेहमी योगाभ्यासात मग्न, संसारावर विजय मिळवायची इच्छा असलेला, चांगल्या वर्तनाचा, मुक्तीची इच्छा असलेला आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला होता.

बहून्यब्दानि विजने वने तस्य गतानि वै । तस्य बुद्धिस्ततो जाता तीर्थानुगमनं प्रति ॥ २,२२.

त्याने अनेक वर्षे एकाकी जंगलात घालवली; नंतर त्याच्या मनात तीर्थयात्रेची इच्छा निर्माण झाली.

पुण्यैस्तीर्थजलैरेव शोषयिष्ये कलेवरम् । स तीर्थेत्वरितं स्नात्वा तपस्वी भास्करोदये । कृतजाप्यनमस्कारो ह्यध्वानं प्रत्यपद्यत ॥ २,२२.

‘मी या पवित्र तीर्थांच्या पाण्याने हे शरीर झिजवीन,’ असे ठरवून, तो तपस्वी सूर्योदयाच्या वेळी तीर्थात स्नान करून, जप आणि नमस्कार करून, प्रवासाला निघाला.

एकस्मिन्दिवसे विप्रो मार्गभ्रष्टो महातपाः । ददर्शाध्वनि गच्छन्स पञ्च प्रेतान् सुदारुणान् ॥ २,२२.

एके दिवशी, मार्ग चुकलेला तो महान तपस्वी ब्राह्मण रस्त्यावर जात असताना, त्याने पाच अतिशय भयंकर प्रेतांना पाहिले.

अरण्ये निर्जने देशे संकटे वृक्षवर्जिते । पञ्चैतान्विकृताकारान्दृष्ट्वा वै घोरदर्शनान् । ईषत्सन्त्रस्तहृदयोऽतिष्ठदुन्मील्य लोचने ॥ २,२२.

जंगलातील एकांत, निर्जन, कठीण आणि झाडांशिवाय असलेल्या ठिकाणी, त्याने विकृत आणि भयंकर दिसणाऱ्या त्या पाच प्रेतांना पाहिले; त्याचे हृदय थोडेसे घाबरले आणि तो डोळे मोठे करून उभा राहिला.

अवलम्ब्य ततो धैर्यं भयमुत्सृज्य दूरतः । पप्रच्छ मधुराभाषी के यूयं विकृताननाः ॥ २,२२.

मग त्याने धैर्य धरले, भीती बाजूला ठेवली आणि दूरून गोड शब्दांत विचारले: ‘तुम्ही कोण, असे विकृत चेहऱ्याचे?’

किञ्चाशुभं कृतं कर्म येन प्राप्ताः स्थ वैकृतम् । कथं वा चैकतः कर्म प्रस्थिताः कुत्र निश्चितम् ॥ २,२२.

‘कुठले अशुभ कर्म केलेत की तुम्ही अशी अवस्था मिळवली? आणि तुम्ही सर्वजण एकत्र कसे आलात, आणि नक्की कुठे चालला आहात?’

प्रेतराज उवाच । स्वैः स्वैस्तु कर्मभिः प्राप्तं प्रेतत्वं हि द्विजोत्तम । परद्रोहरताः सर्वे पापमृत्युवशं गताः ॥ २,२२.

प्रेतांचा राजा म्हणाला: ‘हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, आमच्या स्वतःच्या कर्मामुळेच आम्ही प्रेतयोनीत आलो; आम्ही सगळे दुसऱ्यांना त्रास देण्यात आसक्त होतो, म्हणून पापमृत्यूच्या अधीन झालो.’

क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं प्रेतत्वं समुपागताः । हतवाक्या हतश्रीका हत संज्ञा विचेतसः ॥ २,२२.

आम्ही नेहमी भूक आणि तहान याने त्रस्त असतो, म्हणून प्रेतयोनीत आलो; आमच्याकडे वाणी नाही, संपत्ती नाही, शुद्ध समज नाही, आणि आम्ही गोंधळलेले आहोत.

न जानीमो दिशं तात विदिशं चातिदुः खिताः । क्व नु गच्छामहे मूढाः पिशाचाः कर्मजा वयम् ॥ २,२२.

हे तात, आम्हाला दिशा किंवा दिशा कोणतीच कळत नाही, आम्ही फार दुःखी आहोत; आम्ही मूढ, कर्मामुळे जन्मलेले पिशाच्च, कुठे जावे हेच समजत नाही.

न माता न पितास्माकं प्रेतत्वं कर्मभिः स्वकैः । प्राप्ताः स्म सहसा जातदुः खोद्वेगसमाकुलम् ॥ २,२२.

आम्हाला आई-वडील नाहीत; आमच्या स्वतःच्या कर्मामुळे आम्ही अचानक या प्रेतयोनीत पडलो, आणि नवीन दुःख व अस्वस्थतेने भरून गेलो.

दर्शनेन च ते ब्रह्मन्मुदिताप्यायिता वयम् । मुहूर्तन्तिष्ठ वक्ष्यामि वृत्तान्तं सर्वमादितः ॥ २,२२.

हे ब्राह्मण, तुझ्या दर्शनाने आम्ही आनंदी आणि ताजेतवाने झालो आहोत; थोडा वेळ थांब, मी तुला सुरुवातीपासून सगळा वृत्तांत सांगतो.

अहं पर्युषितो नाम एष सूचीमुखस्तथा । शीघ्रगो रोघ (ह) कश्चैव पञ्चमो लेखकः स्मतृतः ॥ २,२२.

माझं नाव पर्युषित आहे, ह्याचं नाव सूचिमुख, आणि हे शिघ्रग, रोधक, आणि पाचवा लेखक म्हणून ओळखला जातो.

एवं नाम्ना च सर्वे वै संप्राप्ताः प्रेततां वयम् । ब्राह्मण उवाच । प्रेतानां कर्मजातानां कथं वै नामसम्भवः । किञ्चित्कारणमुदिश्य येन ब्रूयाः स्वनामकान् ॥ २,२२.

अशा नावांनी आम्ही सगळे प्रेतयोनीत आलो आहोत. ब्राह्मण म्हणाला: वेगवेगळ्या कर्मांनी जन्मलेल्यांना अशी नावे कशी मिळतात? प्रत्येकाने आपल्या नावामागचं कारण सांगावं.

प्रेतराज उवाच । मया स्वादु सदा भुक्तं दत्तं पर्युषितं द्विज ॥ २,२२.

प्रेतराज म्हणाला: मी नेहमीच शिळं अन्न खात असे आणि तेच दान करत असे, हे ब्राह्मणा.

शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै । एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्युषितं मम ॥ २,२२.

भुकेल्या ब्राह्मणाने मागितलं की, मी पटकन जात असे; म्हणूनच माझं नाव पर्युषित पडलं.

शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै । एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगोऽयं द्विजोत्तम ॥ २,२२.

भुकेल्या ब्राह्मणाने मागितलं की, हा पटकन जात असे; म्हणूनच याला शिघ्रग म्हणतात, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा.

सूचिता बहवोऽनेन विप्रा अन्नाधिकाङ्क्षया । एतत्कारणमुद्दिश्य एष सूचिमुखः स्मृतः ॥ २,२२.

याने अन्नाची खूप इच्छा असल्याने अनेक ब्राह्मणांकडे बोट दाखवलं; म्हणून याला सूचिमुख म्हणतात.

एकाकी मिष्टमश्राति पोष्यवर्गमृते सदा । ब्राह्मणानामभावेन रोध (ह) कस्तेन चोच्यते ॥ २,२२.

हा नेहमी एकट्याने गोड अन्न खात असे, फक्त ज्यांना पोसावं लागायचं त्यांना वगळता; ब्राह्मण नसताना याला रोधक म्हणतात.

पुरायं मौनमास्थाय याचितो विलिखेद्भुवम् । तेन कर्मविपाकेन लेखको नाम चोच्यते ॥ २,२२.

पूर्वी हा मौन धारण करून, कुणी काही मागितलं की जमिनीवर रेघा ओढत असे; त्या कर्माच्या फळामुळे याला लेखक म्हणतात.