गरुडपुराणम्

चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्बैद्युताग्नितः । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मिणाम् ॥ २,२२.

पाप करणाऱ्यांना चांडाळ, पाणी, साप, ब्राह्मण, वीज, दात असलेली जनावरे किंवा हिंस्र प्राणी यांच्या हातून मृत्यू येतो.

उद्बन्धनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये । आत्मोपघातिनो ये च विषूच्यादिहतास्तथा ॥ २,२२.

जे फास लावून, विष पिऊन, शस्त्राने, आत्महत्या करून किंवा हैजा सारख्या रोगांनी मरतात —

महारोगैर्मृता ये च पापरोगैश्च दस्युभिः । असंस्कृतप्रमीता ये विहिताचारवर्जिताः ॥ २,२२.

जे मोठ्या आजारांनी, पापी रोगांनी, दरोडेखोरांनी, विधिविना किंवा धर्माचरण न करता मरतात —

वृषोत्सर्गादिलुप्ताश्चलुप्तमासिकपिण्डकाः । यस्यानयति शूद्रोग्निं तृणकाष्ठहवींषि सः ॥ २,२२.

ज्यांचे वृषोत्सर्गामुळे किंवा इतर कारणांनी श्राद्ध, मासिक पिंड किंवा अग्नीचे विधी होत नाहीत, किंवा गवत-लाकडाची होम सामग्री अर्पण केली जात नाही —

पतनात्पर्वतानां च भित्तिपातेन ये मृताः । रजस्वलादिदोषैश्च न च भूमौ मताश्च ये ॥ २,२२.

जे डोंगरावरून पडून, भिंत कोसळून, रजस्वला अशुद्धतेसारख्या कारणांनी मरतात किंवा ज्यांचे मृतदेह जमिनीवर पुरले जात नाहीत —

अन्तरिक्षे मृता ये च विष्णुस्मरणवर्जिताः । सूतकैः श्वादिसंपर्कैः प्रेतभावा इह क्षितौ ॥ २,२२.

जे आकाशात मरतात, विष्णूचे स्मरण करत नाहीत, अशुद्ध व्यक्ती, कुत्रा वगैरे यांच्या संपर्कात येतात — ते पृथ्वीवर प्रेत होतात.

एवमादिभिरन्यैश्च कुमृत्युवशगाश्च ये । ते सर्वे प्रेतयोनिस्था विचरन्ति मरुस्थले ॥ २,२२.

अशा प्रकारच्या अकाली किंवा अपमृत्यूमुळे जे मरतात, ते सगळे प्रेतयोनीत वावरतात आणि वाळवंटात भटकतात.

मातरं भगिनीं भार्यां स्नुषां दुहितरं तथा । अदृष्टदोषां त्यजति स प्रेतो जायतेध्रुवम् ॥ २,२२.

जो आपली आई, बहीण, पत्नी, सून किंवा मुलगी — जरी त्यांच्यात काहीही दोष नसला — त्यांना सोडून देतो, तो नक्कीच प्रेत होतो.

भ्रातृध्रुग्ब्रह्महा गोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः । हेमक्षौमहरस्तार्क्ष्य स वै प्रेतत्वमाप्नुयात् ॥ २,२२.

जो भाऊद्रोही, ब्राह्मणहंता, गायीचा वध करणारा, मद्यपान करणारा, गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणारा किंवा सोने-कापड चोरणारा आहे, तो तक्षक, तो नक्कीच प्रेतावस्था प्राप्त करतो.

न्यासापहर्ता मित्रध्रुक्परदाररतस्तथा । विश्वासघाती क्रूरस्तु स प्रेतो जायते ध्रुवम् ॥ २,२२.

जो ठेवलेली वस्तू चोरतो, मित्राचा विश्वासघात करतो, परस्त्रीशी संबंध ठेवतो, विश्वासघात करतो किंवा क्रूर आहे, तो नक्कीच प्रेत होतो.

कुलमार्गांश्च सन्त्यज्य परधर्मरतस्तथा । विद्यावृत्तविहीनश्च स प्रेतो जायतेध्रुवम् ॥ २,२२.

जो आपल्या कुळाचा मार्ग सोडतो, दुसऱ्याच्या धर्मात रमतो किंवा विद्या आणि उपजीविका नसलेला आहे, तो नक्कीच प्रेत होतो.

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । युधिष्ठिरस्य संवादं भीष्मेण सह सुव्रत । तदहं कथयिष्यामि यच्छ्रुत्वा सौख्यमाप्नुयात् ॥ २,२२.

इथे एक प्राचीन कथा सांगितली जाते — युधिष्ठिर आणि भीष्म यांचा संवाद, हे सुव्रत. मी ती सांगतो, जी ऐकून माणसाला सुख मिळते.

युधिष्ठिर उवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वमुपजायते । केन वा मुच्यते कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह । यच्छ्रुत्वा न पुनर्मोहमेवं यास्या मि सुव्रत ॥ २,२२.

युधिष्ठिर म्हणतो — कोणत्या कर्माच्या फळामुळे प्रेतावस्था येते? कोणत्या गोष्टीमुळे किंवा कशामुळे यातून मुक्ती मिळते? हे मला सांगा, पितामह, म्हणजे मी पुन्हा कधीच मोहात पडणार नाही, हे सुव्रत.

भीष्म उवाच । येनैव जायते प्रेतो येनैव स विमुच्यते । प्राप्नोति नरकं घोरं दुस्तरं दैवतैरपि ॥ २,२२.

भीष्म म्हणाले: ज्या कारणामुळे माणूस प्रेतयोनीत जन्म घेतो, त्याच कारणामुळे तो मुक्तही होतो; अन्यथा, तो इतका भयंकर नरकात पडतो की, तो दैवतांनाही ओलांडता येत नाही.

सततं श्रवणाद्यस्य पुण्यश्रवणकीर्तनात् । मानवा विप्रमुच्यन्ते आपन्नाः प्रेतयोनिषु ॥ २,२२.

ज्याच्या पुण्यकथांचे नेहमी ऐकणे आणि कीर्तन केल्याने, माणसे प्रेतयोनीत पडण्यापासून मुक्त होतात.

श्रूयते हि पुरा वत्स ब्राह्मणः शंसितव्रतः । नाम्ना सन्तप्तकः ख्यात स्तपोर्ऽथे वनमाश्रितः ॥ २,२२.

हे प्रिय, पूर्वी एक संतप्तक नावाचा, कठोर व्रत पाळणारा ब्राह्मण होता, जो तपासाठी जंगलात राहायला गेला होता, असे ऐकायला मिळते.

स्वाध्याययुक्तो होमेन यो (या) गयुक्तो दयान्वितः । यजन्स सकलान्यज्ञान्युक्त्या कालं च विक्षिपन् ॥ २,२२.

तो ब्राह्मण नेहमी स्वाध्यायात मग्न असे, होम करत असे, दयाळू होता, योग्य रीतीने सर्व यज्ञ करीत असे आणि असा काळ घालवीत असे.

ब्रहामचर्यसमायुक्तो युक्तस्तपसि मार्दवे । परलोकभयोपेतः सत्यशौचैश्च निर्मलः ॥ २,२२.

तो ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा, सौम्य तपात स्थिर, परलोकाची भीती असलेला, सत्य आणि शुद्धतेने निर्मळ असा होता.

युक्तोऽहि गुरुवाक्येन युक्तश्चातिथिपूजने । आत्मयोगे सदोद्युक्तः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः ॥ २,२२.

तो गुरूंच्या वचनाला पाळणारा, अतिथींचे आदर करणारा, नेहमी आत्मसंयमात तत्पर आणि सर्व द्वंद्वांपासून मुक्त होता.

योगाभ्यासे सदा युक्तः संसारविजिगीषया । एवंवृत्तः सदाचारो मोक्षकाङ्क्षी जितेन्द्रियः ॥ २,२२.

तो नेहमी योगाभ्यासात मग्न, संसारावर विजय मिळवायची इच्छा असलेला, चांगल्या वर्तनाचा, मुक्तीची इच्छा असलेला आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला होता.

बहून्यब्दानि विजने वने तस्य गतानि वै । तस्य बुद्धिस्ततो जाता तीर्थानुगमनं प्रति ॥ २,२२.

त्याने अनेक वर्षे एकाकी जंगलात घालवली; नंतर त्याच्या मनात तीर्थयात्रेची इच्छा निर्माण झाली.

पुण्यैस्तीर्थजलैरेव शोषयिष्ये कलेवरम् । स तीर्थेत्वरितं स्नात्वा तपस्वी भास्करोदये । कृतजाप्यनमस्कारो ह्यध्वानं प्रत्यपद्यत ॥ २,२२.

‘मी या पवित्र तीर्थांच्या पाण्याने हे शरीर झिजवीन,’ असे ठरवून, तो तपस्वी सूर्योदयाच्या वेळी तीर्थात स्नान करून, जप आणि नमस्कार करून, प्रवासाला निघाला.

एकस्मिन्दिवसे विप्रो मार्गभ्रष्टो महातपाः । ददर्शाध्वनि गच्छन्स पञ्च प्रेतान् सुदारुणान् ॥ २,२२.

एके दिवशी, मार्ग चुकलेला तो महान तपस्वी ब्राह्मण रस्त्यावर जात असताना, त्याने पाच अतिशय भयंकर प्रेतांना पाहिले.

अरण्ये निर्जने देशे संकटे वृक्षवर्जिते । पञ्चैतान्विकृताकारान्दृष्ट्वा वै घोरदर्शनान् । ईषत्सन्त्रस्तहृदयोऽतिष्ठदुन्मील्य लोचने ॥ २,२२.

जंगलातील एकांत, निर्जन, कठीण आणि झाडांशिवाय असलेल्या ठिकाणी, त्याने विकृत आणि भयंकर दिसणाऱ्या त्या पाच प्रेतांना पाहिले; त्याचे हृदय थोडेसे घाबरले आणि तो डोळे मोठे करून उभा राहिला.

अवलम्ब्य ततो धैर्यं भयमुत्सृज्य दूरतः । पप्रच्छ मधुराभाषी के यूयं विकृताननाः ॥ २,२२.

मग त्याने धैर्य धरले, भीती बाजूला ठेवली आणि दूरून गोड शब्दांत विचारले: ‘तुम्ही कोण, असे विकृत चेहऱ्याचे?’

किञ्चाशुभं कृतं कर्म येन प्राप्ताः स्थ वैकृतम् । कथं वा चैकतः कर्म प्रस्थिताः कुत्र निश्चितम् ॥ २,२२.

‘कुठले अशुभ कर्म केलेत की तुम्ही अशी अवस्था मिळवली? आणि तुम्ही सर्वजण एकत्र कसे आलात, आणि नक्की कुठे चालला आहात?’

प्रेतराज उवाच । स्वैः स्वैस्तु कर्मभिः प्राप्तं प्रेतत्वं हि द्विजोत्तम । परद्रोहरताः सर्वे पापमृत्युवशं गताः ॥ २,२२.

प्रेतांचा राजा म्हणाला: ‘हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, आमच्या स्वतःच्या कर्मामुळेच आम्ही प्रेतयोनीत आलो; आम्ही सगळे दुसऱ्यांना त्रास देण्यात आसक्त होतो, म्हणून पापमृत्यूच्या अधीन झालो.’

क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं प्रेतत्वं समुपागताः । हतवाक्या हतश्रीका हत संज्ञा विचेतसः ॥ २,२२.

आम्ही नेहमी भूक आणि तहान याने त्रस्त असतो, म्हणून प्रेतयोनीत आलो; आमच्याकडे वाणी नाही, संपत्ती नाही, शुद्ध समज नाही, आणि आम्ही गोंधळलेले आहोत.

न जानीमो दिशं तात विदिशं चातिदुः खिताः । क्व नु गच्छामहे मूढाः पिशाचाः कर्मजा वयम् ॥ २,२२.

हे तात, आम्हाला दिशा किंवा दिशा कोणतीच कळत नाही, आम्ही फार दुःखी आहोत; आम्ही मूढ, कर्मामुळे जन्मलेले पिशाच्च, कुठे जावे हेच समजत नाही.