गरुडपुराणम्

व्रजंस्तिष्ठन्पदैकेन यथैवैकेन गच्छति । यथा तृणजलौकेव देही कर्मानुगोऽवशः ॥ २,१८.

तो जाताना किंवा थांबताना, एक पाय उचलून पुढे सरकतो; जशी पाण्यावरची टोळ असहाय्य असते, तसा हा जीव कर्माच्या ओझ्याखाली असतो.

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २,१८.

माणूस जुने कपडे टाकून नवे घेतो, तसेच हा जीव जुने शरीर सोडून नवे शरीर धारण करतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १९ श्रीभगवानुवाच । वायुभूतः क्षधाविष्टः कर्मजं देहमाश्रितः । ते देहं स समासाद्य यमेन सह गच्छति ॥ २,१९.

श्रीभगवान म्हणाले: वाऱ्यासारखा झालेला, भुकेने त्रस्त, आणि कर्माने मिळालेला देह घेतलेला जीव, तो देह गाठून यमासोबत पुढे जातो.

चित्रगुप्तपुरं तत्र योजनानां तु विंशतिः । कायस्थास्तत्र पश्यन्ति पापपुण्यानि सर्वशः ॥ २,१९.

तिथे चित्रगुप्तांचे नगर आहे, ते वीस योजनांवर आहे; तिथे कायस्थ सर्व पाप-पुण्य पाहतात.

महादानेषुदत्तेषु गतस्तत्र सुखी भवेत् । योजनानां चतुर्विंशत्पुरं वैवस्वतं शुभम् ॥ २,१९.

ज्यांनी मोठी दानं दिली, ते तिथे सुखी होतात; वैवस्वताचं शुभ नगर चोवीस योजनांवर आहे.

लोहं लवणकार्पासं तिलपात्रं च यैर्नरैः । दत्तं तेनैव तृप्यन्ति यमस्य पुरचारिणः ॥ २,१९.

ज्यांनी लोखंड, मीठ, कापूस किंवा तीळाचं पात्र दिलं, त्याच गोष्टींनी यमाचे सेवक तृप्त होतात.

गत्वा च तत्र ते सर्वे प्रतीहारं वदन्ति हि । धर्मध्वजप्रतीहारस्तत्र तिष्ठति सर्वदा ॥ २,१९.

तिथे पोहोचल्यावर, सगळे आपली ओळख द्वारपालाला सांगतात; धर्मध्वज नावाचा द्वारपाल तिथे नेहमी उभा असतो.

सप्तधान्यस्य दानेन प्रीतो धर्मध्वजो भवेत् । तत्र गत्वा प्रतीहारो ब्रूते तस्य शुभाशुभम् ॥ २,१९.

सात धान्यांचं दान केल्याने धर्मध्वज प्रसन्न होतो; तिथे पोहोचल्यावर द्वारपाल त्या व्यक्तीचं पुण्य आणि पाप सांगतो.

धर्मराजस्य यद्रूपं सन्तः सुकृतिनो जनाः । पश्यन्ति च दुरात्मानो यमरूपं सुभीषणम् ॥ २,१९.

सज्जन लोक धर्मराजाचं रूप पाहतात, तर दुष्ट लोकांना यमाचं भयंकर रूप दिसतं.

तं दृष्ट्वा भयभीतस्तु हाहेति वदते जनः । कृतं दानं च यैर्मर्त्यैस्तेषां नास्ति भयं क्वचित् ॥ २,१९.

त्याला पाहून लोक भीतीने 'हाय हाय' म्हणतात; पण ज्यांनी दान केलं आहे, त्यांना कुठेच भीती राहत नाही.

प्राप्तं सुकृतिनं दृष्ट्वा स्थानाच्च लति सूर्यजः । एष मे मण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ॥ २,१९.

सज्जन माणूस आला की, सूर्यपुत्र आपल्या जागेवरून उठतो आणि म्हणतो, 'हा माझं क्षेत्र भेदून ब्रह्मलोकात जाईल.'

दानेन सुलभो धर्मो यममार्गः सुखावहः । एष मार्गो विशालोऽत्र न केनाप्य नुगम्यते । दानपुण्यं विना वत्स न गच्छेद्धर्ममन्दिरम् ॥ २,१९.

दान केल्याने धर्म सहज मिळतो आणि यमाचा मार्ग सुखाचा होतो; हा मार्ग फार मोठा आहे, पण दानाचं पुण्य नसल्याशिवाय कोणीही तिथे जाऊ शकत नाही. दानाशिवाय, बाळा, धर्माचं घर गाठता येत नाही.

तस्मिन्मार्गे तु रौद्रे वै भीषणा यमकिङ्कराः । एकैकस्य पुरस्याग्रे तिष्ठत्येकसहस्रकम् ॥ २,१९.

त्या भयंकर मार्गावर, यमाचे भीषण सेवक प्रत्येक नगराच्या दाराशी हजारोंनी उभे असतात.

पचन्ति पापिनं प्राप्य उदके यातनाकराः । गृह्णन्ति मासमासान्ते पादशेषं तु तद्भवेत् ॥ २,१९.

पापी माणूस सापडला की, यातनादायक त्याला पाण्यात उकडतात; प्रत्येक महिन्याच्या शेवटी, त्याच्या पायाचा थोडासा भागच उरतो.

और्ध्वदैहिकदानानि यैर्न दत्तानि काश्यप । महाकष्टेन ते यान्ति तस्माद्देयानि शक्तितः । अदत्त्वा पशुवद्यान्ति गृहीतो वन्धबन्धनैः ॥ २,१९.

कश्यपा, ज्यांनी उर्ध्वदैहिक दानं दिली नाहीत, त्यांना फार यातना भोगाव्या लागतात; म्हणून, आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावं. दान न दिल्यास, ते जनावरांसारखे बांधून, दोरांनी ओढत नेतात.

एवं कृतेन सम्पश्येत्स नरः भूतकर्मणा । दैविकीं पैतृकीं योनिं मानुषीं वाथ नारकीम् ॥ २,१९.

माणूस जसा कर्म करतो, तसा त्याला पुन्हा जन्म मिळतो — कधी देवांची, कधी पितरांची, कधी माणसांची, तर कधी नरकातील योनी मिळते.

धर्मराजस्य वचनान्मुक्तिर्भवति वा ततः । मानुष्यं तत्त्वतः प्राप्य स पुत्त्रः पुत्त्रतां व्रजेत् ॥ २,१९.

धर्मराजाच्या आज्ञेने मुक्ती मिळू शकते; किंवा खऱ्या अर्थाने मानवजन्म मिळाला, तर तो पुत्र होतो आणि पुत्रत्व प्राप्त करतो.

यथायथा कृतं कर्म तान्तां योनिं व्रजेन्नरः । तत्तथैव च भुञ्जानो विचरेत्सर्वलोकगः ॥ २,१९.

माणूस जसे कर्म करतो, तशीच त्याची पुढची जन्माची जागा ठरते; आणि त्यानुसार फळ भोगत तो सर्व लोकांत संचार करतो.

अशाश्वतं परिज्ञाय सर्वलोकोत्तरं सुखम् । यदा भवति मानुष्यं तदा धर्मं समाचरेत् ॥ २,१९.

सर्व लोकातील सुख हे क्षणिक आहे, हे ओळखून, जेव्हा मानवजन्म मिळतो, तेव्हा धर्माचरण करावे.

कृमयो भस्म विष्ठा वा देहानां प्रकृतिः सदा । अन्धकूपे महारौद्रे दीपहस्तः पातेत्तु वै ॥ २,१९.

शरीराचे मूळ नेहमी किडे, राख किंवा मल असेच असते; आणि एखादा भीषण काळोख्या खड्ड्यात, हातात दिवा घेऊन, पडू शकतो.

महापुण्यप्रभावेण मानुष्यं जन्म लभ्यते । यस्तत्प्राप्य चरेद्धर्मं स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ २,१९.

मोठ्या पुण्याच्या प्रभावाने मानवजन्म मिळतो; जो हे मिळवून धर्माचरण करतो, तो श्रेष्ठ स्थितीला पोहोचतो.

अपि जानन्वृथा धर्मं दुः खमायाति याति च ॥ २,१९.

धर्म माहिती असूनही, जो व्यर्थ वागतो, तो दुःखातच येतो आणि जातो.

जातीशतेन लभते किल मानुषत्वं तत्रापि दुर्लभतरं खग भो द्विजत्वम् । यस्तत्र पालयति लालयति व्रतानि तस्यामृतं भवति हस्तगतं प्रसादात् ॥ २,१९.

शंभर जन्मानंतरच माणूसपण मिळते; पण, हे पक्षीराज, त्यातही द्विजत्व मिळणे फारच कठीण आहे. जो तिथे व्रते पाळतो आणि जपतो, त्याला कृपेने अमृत अगदी हातात येते.

श्रीगरुडमहापुराणम् २० गरुड उवाच । ये केचित्प्रेतरूपेण कुत्र वासं लभन्ति ते । प्रेतलोकाद्विनिर्मुक्ताः कथं कुत्र व्रजन्ति ते ॥ २,२०.

गरुड म्हणाला — जे प्रेतरूपाने कुठे तरी वावरतात, ते प्रेतलोकातून सुटल्यावर कसे आणि कुठे जातात?

चतुर्युक्ताशीति लक्षैर्नरकैः पर्युपासिताः । यमेन रक्षितास्तत्र भूतैश्चैव सहस्रशः ॥ २,२०.

चौर्याऐंशी लक्ष नरकांनी वेढलेले, तिथे यम आणि हजारो भुते त्यांना पहारा देतात.

विचरन्ति कथं लोके नरकाच्च विनिर्गताः । गरुडोदीरितं श्रुत्वा लक्ष्मीनाथोऽब्रवीदिदम् ॥ २,२०.

नरकातून सुटलेले लोक या जगात कसे वावरतात? गरुडाने हे विचारल्यावर लक्ष्मीपती श्रीकृष्ण बोलले.

श्रीकृष्ण उवाच । पक्षिराज शृणुष्व त्वं यत्र प्रेताश्चरन्ति वै । परार्थदारग्रहणाच्छ (ब) लाद्द्रोहान्निशाचराः ॥ २,२०.

श्रीकृष्ण म्हणाले — पक्षीराज, ऐक, मी सांगतो कुठे प्रेत वावरतात — जे दुसऱ्याच्या पत्नीला घेतात, चोरी करतात किंवा फसवतात, ते रात्री भटकणारे होतात.

तथैव सर्वपापिष्ठः स्वात्मजान्वेषणे रताः । विचरन्त्यशरीरास्ते क्षुप्तिपासार्दिता भृशम् ॥ २,२०.

तसेच, जे सर्वात पापी आहेत आणि आपल्या मुलांना शोधण्यात गुंतले आहेत, ते शरीराविना भटकतात आणि त्यांना तीव्र भूक आणि तहान यातना देतात.

बन्दीगृहवि निर्मुक्ता येभ्यो नश्यन्ति जन्तवः । ते व्यवस्यन्ति च प्रेता वधोपायं च बन्धुषु ॥ २,२०.

ज्यांच्यामुळे जीव मारले जातात, आणि जे तुरुंगातून सुटतात, ते प्रेत आपल्या नातेवाइकांचा नाश करण्याचा कट करतात.