गरुडपुराणम्

तामिस्त्रं लोहशङ्कुश्च महारौरवशाल्मली । रौरवं कुड्वलं कालसूत्रकं पूतिमृतिका ॥ २,१८.

तामिस्र, लोहेचं काटेरी नरक, महारौरव, शाल्मली, रौरव, कुडवल, काळसूत्र, पूतीमृत्तिका,

सङ्घातं लोहतोदं च सविषं सम्प्रतापनम् । महानरककालोलः सजीवनमहापथः ॥ २,१८.

संघात, लोहतोड, विषयुक्त, संप्रतापन, महानरक, काळोल, सजीवन, महापथ,

अवीचिरन्धता मिस्त्रः कुम्भोपाकस्तथैव च । असिपत्रवनं चैव पतनश्चैकविंशतिः ॥ २,१८.

अवीचि, अंधतामिस्र, कुंभोपाक, असिपत्रवन आणि पतन — ही एकवीस नरकं आहेत.

येषां तु नरके घोरे बह्वब्दानि गतानि वै । सन्तातर्नैव विद्यते दूतत्वं ते तु (प्रेत्य) यान्ति हि ॥ २,१८.

जे अनेक वर्षं या भयंकर नरकांत राहतात, त्यांना सोडवणारा कोणी नसतो; ते मृत्यूनंतर दूत होतात.

यमेन प्रेषितास्ते वै मानुषस्य मृतस्य तु । दिनेदिने प्रगृह्णन्ति दत्तमन्नाद्यपानकम् ॥ २,१८.

यमाने पाठवलेले हे दूत, मरणानंतर रोज मृत व्यक्तीसाठी दिलेलं अन्न-पाणी घेतात.

प्रेतस्यैव विलुण्ठन्ति मध्ये मार्गे बुभुक्षिताः । मासान्ते भोजनं पिण्डमेके यच्छन्ति तत्र वै ॥ २,१८.

भुकेले दूत, वाटेत प्रेतासाठी दिलेली अन्नद्रव्यं हिसकावून घेतात; महिन्याच्या शेवटी काही जण तिथे पिंड देतात.

तृप्तिं प्रयान्ति ते सर्वे प्रत्यहं चैव वत्सरम् । एवमादिकृतैः पुण्यैः क्रमात्सौरिपुरं व्रजेत् ॥ २,१८.

सर्वांना दररोज, वर्षभर तृप्ती मिळते; अशा पुण्यकर्मांनी हळूहळू सूर्याच्या नगरीत पोहोचता येतं.

ततः संवत्सरस्यान्ते प्रत्यासन्ने यमालये । बहुभीतकरे प्रेतो हस्तमात्रं समुत्सृजेत् ॥ २,१८.

मग वर्षभरानंतर, यमाचे घर जवळ आले की, तो मृतात्मा फार भीतीने, हातभराचा देह सोडून देतो.

दिवसैर्दशभिर्जातं तं देहं दशपिण्डजम् । जामदग्न्यस्येव रामं दृष्ट्वा तेजः प्रसर्पति ॥ २,१८.

दहा दिवसांत, त्या दहा पिंडांनी तयार झालेला देह उगवतो; तो पाहिल्यावर, जसा जमदग्नीचा राम तेजाने उजळतो, तशी त्याची कांती फुलते.

कर्मजं देहमाश्रित्य पूर्वदेहं समुत्सजेत् । अङ्गुष्ठमात्रो वायुश्च शमीपत्रंसमारुहेत् ॥ २,१८.

कर्माने मिळालेला देह घेतल्यावर, तो आपला जुना देह सोडतो; अंगठ्याएवढा जीव वाऱ्यासारखा शमीच्या पानावर चढतो.

व्रजंस्तिष्ठन्पदैकेन यथैवैकेन गच्छति । यथा तृणजलौकेव देही कर्मानुगोऽवशः ॥ २,१८.

तो जाताना किंवा थांबताना, एक पाय उचलून पुढे सरकतो; जशी पाण्यावरची टोळ असहाय्य असते, तसा हा जीव कर्माच्या ओझ्याखाली असतो.

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २,१८.

माणूस जुने कपडे टाकून नवे घेतो, तसेच हा जीव जुने शरीर सोडून नवे शरीर धारण करतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १९ श्रीभगवानुवाच । वायुभूतः क्षधाविष्टः कर्मजं देहमाश्रितः । ते देहं स समासाद्य यमेन सह गच्छति ॥ २,१९.

श्रीभगवान म्हणाले: वाऱ्यासारखा झालेला, भुकेने त्रस्त, आणि कर्माने मिळालेला देह घेतलेला जीव, तो देह गाठून यमासोबत पुढे जातो.

चित्रगुप्तपुरं तत्र योजनानां तु विंशतिः । कायस्थास्तत्र पश्यन्ति पापपुण्यानि सर्वशः ॥ २,१९.

तिथे चित्रगुप्तांचे नगर आहे, ते वीस योजनांवर आहे; तिथे कायस्थ सर्व पाप-पुण्य पाहतात.

महादानेषुदत्तेषु गतस्तत्र सुखी भवेत् । योजनानां चतुर्विंशत्पुरं वैवस्वतं शुभम् ॥ २,१९.

ज्यांनी मोठी दानं दिली, ते तिथे सुखी होतात; वैवस्वताचं शुभ नगर चोवीस योजनांवर आहे.

लोहं लवणकार्पासं तिलपात्रं च यैर्नरैः । दत्तं तेनैव तृप्यन्ति यमस्य पुरचारिणः ॥ २,१९.

ज्यांनी लोखंड, मीठ, कापूस किंवा तीळाचं पात्र दिलं, त्याच गोष्टींनी यमाचे सेवक तृप्त होतात.

गत्वा च तत्र ते सर्वे प्रतीहारं वदन्ति हि । धर्मध्वजप्रतीहारस्तत्र तिष्ठति सर्वदा ॥ २,१९.

तिथे पोहोचल्यावर, सगळे आपली ओळख द्वारपालाला सांगतात; धर्मध्वज नावाचा द्वारपाल तिथे नेहमी उभा असतो.

सप्तधान्यस्य दानेन प्रीतो धर्मध्वजो भवेत् । तत्र गत्वा प्रतीहारो ब्रूते तस्य शुभाशुभम् ॥ २,१९.

सात धान्यांचं दान केल्याने धर्मध्वज प्रसन्न होतो; तिथे पोहोचल्यावर द्वारपाल त्या व्यक्तीचं पुण्य आणि पाप सांगतो.

धर्मराजस्य यद्रूपं सन्तः सुकृतिनो जनाः । पश्यन्ति च दुरात्मानो यमरूपं सुभीषणम् ॥ २,१९.

सज्जन लोक धर्मराजाचं रूप पाहतात, तर दुष्ट लोकांना यमाचं भयंकर रूप दिसतं.

तं दृष्ट्वा भयभीतस्तु हाहेति वदते जनः । कृतं दानं च यैर्मर्त्यैस्तेषां नास्ति भयं क्वचित् ॥ २,१९.

त्याला पाहून लोक भीतीने 'हाय हाय' म्हणतात; पण ज्यांनी दान केलं आहे, त्यांना कुठेच भीती राहत नाही.

प्राप्तं सुकृतिनं दृष्ट्वा स्थानाच्च लति सूर्यजः । एष मे मण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ॥ २,१९.

सज्जन माणूस आला की, सूर्यपुत्र आपल्या जागेवरून उठतो आणि म्हणतो, 'हा माझं क्षेत्र भेदून ब्रह्मलोकात जाईल.'

दानेन सुलभो धर्मो यममार्गः सुखावहः । एष मार्गो विशालोऽत्र न केनाप्य नुगम्यते । दानपुण्यं विना वत्स न गच्छेद्धर्ममन्दिरम् ॥ २,१९.

दान केल्याने धर्म सहज मिळतो आणि यमाचा मार्ग सुखाचा होतो; हा मार्ग फार मोठा आहे, पण दानाचं पुण्य नसल्याशिवाय कोणीही तिथे जाऊ शकत नाही. दानाशिवाय, बाळा, धर्माचं घर गाठता येत नाही.

तस्मिन्मार्गे तु रौद्रे वै भीषणा यमकिङ्कराः । एकैकस्य पुरस्याग्रे तिष्ठत्येकसहस्रकम् ॥ २,१९.

त्या भयंकर मार्गावर, यमाचे भीषण सेवक प्रत्येक नगराच्या दाराशी हजारोंनी उभे असतात.

पचन्ति पापिनं प्राप्य उदके यातनाकराः । गृह्णन्ति मासमासान्ते पादशेषं तु तद्भवेत् ॥ २,१९.

पापी माणूस सापडला की, यातनादायक त्याला पाण्यात उकडतात; प्रत्येक महिन्याच्या शेवटी, त्याच्या पायाचा थोडासा भागच उरतो.

और्ध्वदैहिकदानानि यैर्न दत्तानि काश्यप । महाकष्टेन ते यान्ति तस्माद्देयानि शक्तितः । अदत्त्वा पशुवद्यान्ति गृहीतो वन्धबन्धनैः ॥ २,१९.

कश्यपा, ज्यांनी उर्ध्वदैहिक दानं दिली नाहीत, त्यांना फार यातना भोगाव्या लागतात; म्हणून, आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावं. दान न दिल्यास, ते जनावरांसारखे बांधून, दोरांनी ओढत नेतात.

एवं कृतेन सम्पश्येत्स नरः भूतकर्मणा । दैविकीं पैतृकीं योनिं मानुषीं वाथ नारकीम् ॥ २,१९.

माणूस जसा कर्म करतो, तसा त्याला पुन्हा जन्म मिळतो — कधी देवांची, कधी पितरांची, कधी माणसांची, तर कधी नरकातील योनी मिळते.

धर्मराजस्य वचनान्मुक्तिर्भवति वा ततः । मानुष्यं तत्त्वतः प्राप्य स पुत्त्रः पुत्त्रतां व्रजेत् ॥ २,१९.

धर्मराजाच्या आज्ञेने मुक्ती मिळू शकते; किंवा खऱ्या अर्थाने मानवजन्म मिळाला, तर तो पुत्र होतो आणि पुत्रत्व प्राप्त करतो.

यथायथा कृतं कर्म तान्तां योनिं व्रजेन्नरः । तत्तथैव च भुञ्जानो विचरेत्सर्वलोकगः ॥ २,१९.

माणूस जसे कर्म करतो, तशीच त्याची पुढची जन्माची जागा ठरते; आणि त्यानुसार फळ भोगत तो सर्व लोकांत संचार करतो.

अशाश्वतं परिज्ञाय सर्वलोकोत्तरं सुखम् । यदा भवति मानुष्यं तदा धर्मं समाचरेत् ॥ २,१९.

सर्व लोकातील सुख हे क्षणिक आहे, हे ओळखून, जेव्हा मानवजन्म मिळतो, तेव्हा धर्माचरण करावे.