गरुडपुराणम्

तत्र दत्तेन पिण्डेन श्राद्धेनाप्यायितः पुरे । मुहूर्तार्धं तु विश्रम्य कम्पमानः सुदुः खितः ॥ २,१६.

तिथे पिंड आणि श्राद्ध मिळाल्यानं तो थोडा वेळ त्या नगरीत विसावतो, पण तो खूप घाबरलेला आणि दुःखी असतो.

तत्पुरं स व्यतिक्रम्य तर्जितो यमकिङ्करैः । प्रयाति चित्रनगरं विचित्रो यत्र पार्थिवः ॥ २,१६.

त्या नगरीतून यमदूतांनी धमकावल्यावर, तो पुढे चित्रा नगरीकडे जातो, जिथे फारच विलक्षण राजा असतो.

यमस्यैवानुजः सौरिर्यत्र राज्यं प्रशास्ति हि । मासैस्तु पञ्चभिः सार्धैरूपषाण्मासिकं भवेत् ॥ २,१६.

तिथे यमाचा भाऊ सौरि राज्य करतो. पाच-साडे पाच महिने झाले की सहावं मासिक श्राद्ध तिथे होतं.

ऊनषाण्मासिकं तत्र भुङ्क्ते याम्यसमाहतः । मार्गे पुनः पुनस्तस्य बुभुक्षा पीडयत्यलम् ॥ २,१६.

तिथे यमदूतांनी त्रास दिल्यावर तो अपूर्ण सहावं मासिक श्राद्ध खातो. प्रवासात त्याला पुन्हा पुन्हा भूक लागून त्रास होतो.

सन्तिष्ठते मृते कोऽपि मदीयः सुतबान्धवः । सौख्यं यो मे जनयति पततः शोकसागरे ॥ २,१६.

माझ्या मृत्यूनंतर जर एखादा मुलगा किंवा नातेवाईक उरला असेल, तर तो मला या दुःखाच्या समुद्रात पडताना सुख देतो.

एवं मार्गे विलपति वार्यमाणश्च किङ्करैः । आयान्ति संमुखास्तत्र कैवर्तास्तु सहस्रशः ॥ २,१६.

अशा प्रकारे तो वाटेवर रडत असतो आणि यमदूत त्याला थांबवतात. तिथे हजारो नावाडी त्याच्यासमोर येतात.

वयं ते तर्तुकामाय महावैतरणीं नदीम् । शतयोजनविस्तीर्णां पूयशोणितसंकुलाम् ॥ २,१६.

आम्ही तुला मोठ्या वैतरणी नदीच्या पलीकडे घेऊन जायचं ठरवलंय, जी शंभर योजन रुंद आहे आणि जिथे पूय व रक्ताने नदी भरलेली आहे.

नानाझषसमाकीर्णां नानापक्षिगणैर्वृताम् । वयं त्वां तारयिष्यामः सुखेनेति वदन्ति ते ॥ २,१६.

ती नदी अनेक प्रकारच्या माशांनी भरलेली आहे, आणि वेगवेगळ्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी वेढलेली आहे, तरीही आम्ही तुला सहजपणे पार नेऊ असे ते म्हणतात.

अन्तरं देहि भो पान्थ बहुला चेद्रुचिस्तव । तेन तत्र प्रदत्ता गौस्तया नावा प्रसर्पति । मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी स्मृता ॥ २,१६.

अरे प्रवासी, तुझा पापाचा भार मोठा असेल तर आम्हाला वाट दे. म्हणूनच तिथे गाय दान केली जाते, तिच्यामुळे नाव पुढे सरकते. माणसाच्या कल्याणासाठी केलेले हे दान शेवटी वैतरणी म्हणून ओळखले जाते.

परापापं दहेत्सर्वं विष्णुलोकं च सा नयेत् । न दत्ता चेत्खगश्रेष्ठ तां समेत्य समज्जति ॥ २,१६.

हे सर्व परक्यांचे पाप जाळते आणि विष्णूच्या लोकात घेऊन जाते; पण हे दान न केल्यास, हे श्रेष्ठ पक्ष्या, त्या गायीपर्यंत पोहोचल्यावर तो बुडतो.

स्वस्थावस्थे शरीरेऽत्र वैतरण्या व्रतं चरेत् । देया च विदुषे धेनुस्तां नदीं तर्तुमिच्छता ॥ २,१६.

इथे शरीर निरोगी असताना वैतरणीचे व्रत घ्यावे. आणि जो ती नदी पार करायची इच्छा करतो, त्याने विद्वानाला गाय द्यावी.

अवदन्मज्जमानस्तु निन्दत्यात्मानमात्मना । पाथेयार्थं मया किञ्चिन्न प्रदत्तं द्विजायच ॥ २,१६.

पण जेव्हा तो बुडू लागतो, तेव्हा तो स्वतःलाच दोष देतो, 'मी काहीच शिधा दिला नाही, ना ब्राह्मणाला काही दिले.'

न दत्तं न हुतं जप्तं न स्नातं न कृतं स्तुतम् । यादृशं कर्म चरितं मूढ भुङ्क्ष्वेति तादृशम् ॥ २,१६.

'मी दान केले नाही, ना होम केला, ना जप केला, ना स्नान केले, ना स्तुती केली; मी जसे कर्म केले, अरे मूर्खा, त्याचे फळ आता भोग.'

तदैव हृदि संमूढस्ताडितो भाषते भटैः । वैतरण्याः परतटे भुङ्क्ते दत्तं घटादिकम् ॥ २,१६.

त्या वेळी, मन गोंधळलेले असते आणि यमदूत त्याला मारतात, तेव्हा तो बोलतो; वैतरणीच्या त्या किनाऱ्यावर त्याने जे काही दिले असेल, अगदी भांडे जरी दिले असेल, त्याचा उपभोग घेतो.

ऊनषाण्मासिकश्राद्धं भुक्त्वा गच्छति चाग्रतः । तार्क्ष्य तत्र विशेषेण भोजयीत द्विजाञ्छुभान् ॥ २,१६.

अपूर्ण सहा महिन्यांचे श्राद्ध जे केले जाते, ते खाऊन तो पुढे जातो; तिथे, तार्क्ष्य, विशेषतः शुभ ब्राह्मणांना जेवू घालावे.

चत्वारिंशत्तथा सप्त योजनानि शतद्वयम् । प्रयाति प्रत्यहं तार्क्ष्य अहोरात्रेण कर्शितः ॥ २,१६.

तो दररोज, तार्क्ष्य, एकूण सत्तेचाळीस आणि दोनशे योजनांचे अंतर, दिवस-रात्र थकून पार करतो.

सप्तमे मासि सम्प्राप्ते पुरं बह्वापदं व्रजेत् । तत्र भुक्त्व प्रदत्तं यच्छ्राद्धं सप्तममासिकम् ॥ २,१६.

सातवा महिना आला की, तो अनेक संकटांनी भरलेल्या नगरीत पोहोचतो; तिथे, सातव्या महिन्याचे श्राद्ध खाऊन पुढे जातो.

अष्टमे मासि सम्प्राप्ते नानाक्रन्दपुरं व्रजेत् । नानाक्रन्दगणान्दृष्ट्वा क्रन्दमानान्सुदारुणम् ॥ २,१६.

आठवा महिना आला की, तो अनेक आक्रोशांनी भरलेल्या नगरीत पोहोचतो; तिथे, विविध प्रकारच्या भीषण रडणाऱ्या जीवांना पाहतो.

स्वयं च शून्यहृदयः समाक्रन्दति दुः खितः । तन्मासिकं च यच्छ्राद्धं भुक्त्वा तत्र सुखी भवेत् ॥ २,१६.

तो स्वतःही, मनाने उदास होऊन, दुःखाने आक्रोश करतो; पण तिथे मासिक श्राद्ध खाल्ल्यावर सुखी होतो.

विहाय तत्पुरं प्रेतो याति तप्तपुरं प्रति । सुतप्तनगरं प्राप्य नवमे मासि सोऽश्नुते । द्विजभोज्यं पिण्डदानं कृतं श्राद्धं सुतेन यत् ॥ २,१६.

ती नगरी सोडून, तो पुढे तापलेल्या नगरीकडे जातो; नवव्या महिन्यात त्या प्रखर उष्णतेच्या नगरीत पोहोचून, पुत्राने ब्राह्मणांना जेवू घालण्यासाठी केलेले पिंडदान व श्राद्ध ग्रहण करतो.

मासि वै दशमे प्राप्ते रौद्रं स्थानं स गच्छति । दशमे मासि यद्दत्तं तद्भुक्त्वा च प्रयाति सः ॥ २,१६.

दहावा महिना आला की, तो भयंकर ठिकाणी पोहोचतो; तिथे दहाव्या महिन्यात जे दिले जाते ते खाऊन पुढे जातो.

दशैकमासिकं भुक्त्वा पयोवर्षणमृच्छति । मेघास्तत्र प्रवर्षन्ति प्रेतानां दुः खदायकाः ॥ २,१६.

अकराव्या महिन्याचे जेवण करून, तो दूध पडणाऱ्या प्रदेशात पोहोचतो; तिथे मेघ मृतांना दुःख देणारे दूध पाडतात.

(ततः प्रचलितो पोतो बहुर्घमतृषार्दितः) । द्वादशे मासि यच्छ्राद्धं तत्र भुङ्क्ते सुदुः शितः ॥ २,१६.

मग, नाव पुढे सरकते आणि तो प्रचंड तहानेने त्रस्त होतो; बाराव्या महिन्यात तिथे जे श्राद्ध असते ते तो फार दुःखी अवस्थेत खातो.

किञ्चिन्न्यूने ततो वर्षे सार्धे चैकादशेऽथ वा । याति शीतपुरं तत्र शीतं यत्रातिदुः खदम् ॥ २,१६.

वर्ष थोडे अपूर्ण असताना, किंवा साडेअकराव्या महिन्यात, तो थंड प्रदेशात पोहोचतो, जिथे प्रचंड थंडीमुळे फार दुःख होते.

शीतार्तः क्षुधितः सोऽथ वीक्षते हि दिशो दश । तिष्ठेत्तु बान्धवः कोऽपि यो मे दुःखं व्यपोहति ॥ २,१६.

थंडी आणि भुकेने त्रस्त होऊन, तो दहा दिशा पाहतो, 'कोणता आप्त मला मदत करील आणि हे दुःख दूर करील?' असे विचारतो.

किङ्करास्तं वदन्त्येवं क्व ते पुण्यं हि तादृशम् । श्रुत्वा तेषां तु तद्वाक्यं हा दैव इति भाषते ॥ २,१६.

ते सेवक त्याला विचारतात, "तुझं ते पुण्य कुठे गेलं?" त्यांची ही वाक्यं ऐकून तो दुःखी होतो आणि म्हणतो, "हाय रे नशीब!"

दैवं हि पूर्वसुकृतं तन्मया नैव सञ्चितम् । एवं सञ्चिन्त्य बहुशो धैर्यमालम्बते पुनः ॥ २,१६.

कारण नशीब म्हणजेच पूर्वजन्मी केलेली चांगली कर्मं, आणि ती मी साठवलीच नाहीत. असं तो पुन्हा पुन्हा मनाशी विचार करतो आणि मग थोडं धैर्य धरतो.

चत्वारिंशद्योजनानि चतुर्युक्तानि वै ततः । धर्मराजपुरं रम्यं गन्धर्वाप्सराकुलम् ॥ २,१६.

त्यानंतर चाळीस योजन लांब, गंधर्व आणि अप्सरांनी भरलेलं, रम्य असं धर्मराजाचं नगर आहे.

चतुरशीतिलक्षैश्च मूर्तामूर्तैरधिष्ठितम् । त्रयोदश प्रतीहारा धर्मराजपुरे स्थिताः ॥ २,१६.

त्या नगरात चौर्याऐंशी लाख सजीव आणि निर्जीव जीव राहतात; तिथे तेरा दारपाल उभे आहेत.