गरुडपुराणम्

अत्र दत्तं सुतैः पात्रे (त्रैः) स्नेहाद्वा कृपयाथ वा । मासिकं पिण्डमश्राति ततः सौरिपुरं व्रजेत् ॥ २,१६.

इथे मुलांनी प्रेमाने किंवा दयेनं जे मासिक पिंड दान योग्य पात्राला दिलं, त्याच्या जोरावर तो पुढे सौरिपुर या नगरीला जातो.

तत्र नाम्ना तु राजा वै जङ्गमः कालरूपधृक् । तं दृष्ट्वा भयभीतस्तु विश्रामे कुरुते मतिम् ॥ २,१६.

त्या ठिकाणी जंगम नावाचा, काळाचं रूप घेतलेला राजा असतो. त्याला पाहून तो प्रेतात्मा घाबरतो आणि मनाला शांत करण्याचा प्रयत्न करतो.

उदकं चान्नसंयुक्तं भुङ्क्ते तस्मिन्पुरे गतः । त्रैपक्षिके तु यद्दत्तं तत्पुरं स व्यतिक्रमेत् ॥ २,१६.

त्या नगरीत गेल्यावर तो पाण्यात अन्न मिसळून खातो. तिथे जो त्रैपक्षिक म्हणजे तीन पंधरवड्यांनी एकदा दिला जाणारा नैवेद्य मिळतो, त्याच्या जोरावर तो त्या नगरीतून पुढे जातो.

नगेन्द्रनगरे रम्ये प्रेतो याति दिवानिशम् । गच्छन्वनानि रौद्राणि दृष्ट्वा क्रन्दति तत्र सः ॥ २,१६.

नागेंद्र नगरी या सुंदर शहरात तो प्रेतात्मा रात्रंदिवस भटकतो, भयंकर जंगलांतून जातो आणि ती दृश्यं पाहून तिथेच रडू लागतो.

भीषणैः क्लिश्यमानस्तु रुदते च पुनः पुनः । मासद्वयावसाने तु तत्पुरं सोऽतिगच्छति ॥ २,१६.

भीषण प्राण्यांनी त्रास दिला की तो पुन्हा पुन्हा रडतो. दोन महिने संपल्यावर तो त्या नगरीतून पुढे जातो.

भुक्त्वा चान्नं जलं पीत्वा यद्दत्तं वान्धवैरिह । क्लिश्यमानस्ततः पाशैर्नोयते यमकिङ्करैः ॥ २,१६.

इथे नातेवाईकांनी दिलेलं अन्न खाऊन आणि पाणी पिऊन, त्याला पुन्हा यमदूत दोऱ्यांनी बांधून घेऊन जातात.

तृतीये मासि सम्प्राप्ते गन्धर्वनगरं शुभम् । तृतीयं मासिकं भुक्त्वा तत्र गच्छत्यसौ पुरः ॥ २,१६.

तिसरा महिना आला की तो गंधर्वांची पवित्र नगरी गाठतो. तिथे तिसरं मासिक श्राद्धाचं अन्न खाऊन, तो पुढच्या नगरीला निघतो.

शैलागमं चतुर्थे स मासे प्राप्नोति वै पुरम् । पाषाणास्तत्र वर्षन्ति प्रेतस्योपरि संस्थिताः ॥ २,१६.

चौथ्या महिन्यात तो शैलागम नावाच्या नगरीत पोहोचतो. तिथे त्या प्रेतात्म्यावर मोठमोठे दगड पडू लागतात.

चतुर्थमासिके श्राद्धं भुक्ते तत्र सुखी भवेत् ॥ २,१६.

चौथ्या महिन्याचं श्राद्ध तिथे मिळालं की तो सुखी होतो.

ततो याति पुरं प्रेतः क्रूरं मासे तु पञ्चमे । इह दत्तं सुतैर्भुङ्क्ते प्रेतो वै तत्पुरे स्थितः । षष्ठे मासि ततः प्रेतो याति क्रौञ्चाबिधं पुरम् ॥ २,१६.

मग पाचव्या महिन्यात तो प्रेतात्मा एका क्रूर नगरीत जातो. तिथे राहून मुलांनी दिलेलं अन्न खातो. सहाव्या महिन्यात तो क्रौंच नावाच्या नगरीला जातो.

तत्र दत्तेन पिण्डेन श्राद्धेनाप्यायितः पुरे । मुहूर्तार्धं तु विश्रम्य कम्पमानः सुदुः खितः ॥ २,१६.

तिथे पिंड आणि श्राद्ध मिळाल्यानं तो थोडा वेळ त्या नगरीत विसावतो, पण तो खूप घाबरलेला आणि दुःखी असतो.

तत्पुरं स व्यतिक्रम्य तर्जितो यमकिङ्करैः । प्रयाति चित्रनगरं विचित्रो यत्र पार्थिवः ॥ २,१६.

त्या नगरीतून यमदूतांनी धमकावल्यावर, तो पुढे चित्रा नगरीकडे जातो, जिथे फारच विलक्षण राजा असतो.

यमस्यैवानुजः सौरिर्यत्र राज्यं प्रशास्ति हि । मासैस्तु पञ्चभिः सार्धैरूपषाण्मासिकं भवेत् ॥ २,१६.

तिथे यमाचा भाऊ सौरि राज्य करतो. पाच-साडे पाच महिने झाले की सहावं मासिक श्राद्ध तिथे होतं.

ऊनषाण्मासिकं तत्र भुङ्क्ते याम्यसमाहतः । मार्गे पुनः पुनस्तस्य बुभुक्षा पीडयत्यलम् ॥ २,१६.

तिथे यमदूतांनी त्रास दिल्यावर तो अपूर्ण सहावं मासिक श्राद्ध खातो. प्रवासात त्याला पुन्हा पुन्हा भूक लागून त्रास होतो.

सन्तिष्ठते मृते कोऽपि मदीयः सुतबान्धवः । सौख्यं यो मे जनयति पततः शोकसागरे ॥ २,१६.

माझ्या मृत्यूनंतर जर एखादा मुलगा किंवा नातेवाईक उरला असेल, तर तो मला या दुःखाच्या समुद्रात पडताना सुख देतो.

एवं मार्गे विलपति वार्यमाणश्च किङ्करैः । आयान्ति संमुखास्तत्र कैवर्तास्तु सहस्रशः ॥ २,१६.

अशा प्रकारे तो वाटेवर रडत असतो आणि यमदूत त्याला थांबवतात. तिथे हजारो नावाडी त्याच्यासमोर येतात.

वयं ते तर्तुकामाय महावैतरणीं नदीम् । शतयोजनविस्तीर्णां पूयशोणितसंकुलाम् ॥ २,१६.

आम्ही तुला मोठ्या वैतरणी नदीच्या पलीकडे घेऊन जायचं ठरवलंय, जी शंभर योजन रुंद आहे आणि जिथे पूय व रक्ताने नदी भरलेली आहे.

नानाझषसमाकीर्णां नानापक्षिगणैर्वृताम् । वयं त्वां तारयिष्यामः सुखेनेति वदन्ति ते ॥ २,१६.

ती नदी अनेक प्रकारच्या माशांनी भरलेली आहे, आणि वेगवेगळ्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी वेढलेली आहे, तरीही आम्ही तुला सहजपणे पार नेऊ असे ते म्हणतात.

अन्तरं देहि भो पान्थ बहुला चेद्रुचिस्तव । तेन तत्र प्रदत्ता गौस्तया नावा प्रसर्पति । मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी स्मृता ॥ २,१६.

अरे प्रवासी, तुझा पापाचा भार मोठा असेल तर आम्हाला वाट दे. म्हणूनच तिथे गाय दान केली जाते, तिच्यामुळे नाव पुढे सरकते. माणसाच्या कल्याणासाठी केलेले हे दान शेवटी वैतरणी म्हणून ओळखले जाते.

परापापं दहेत्सर्वं विष्णुलोकं च सा नयेत् । न दत्ता चेत्खगश्रेष्ठ तां समेत्य समज्जति ॥ २,१६.

हे सर्व परक्यांचे पाप जाळते आणि विष्णूच्या लोकात घेऊन जाते; पण हे दान न केल्यास, हे श्रेष्ठ पक्ष्या, त्या गायीपर्यंत पोहोचल्यावर तो बुडतो.

स्वस्थावस्थे शरीरेऽत्र वैतरण्या व्रतं चरेत् । देया च विदुषे धेनुस्तां नदीं तर्तुमिच्छता ॥ २,१६.

इथे शरीर निरोगी असताना वैतरणीचे व्रत घ्यावे. आणि जो ती नदी पार करायची इच्छा करतो, त्याने विद्वानाला गाय द्यावी.

अवदन्मज्जमानस्तु निन्दत्यात्मानमात्मना । पाथेयार्थं मया किञ्चिन्न प्रदत्तं द्विजायच ॥ २,१६.

पण जेव्हा तो बुडू लागतो, तेव्हा तो स्वतःलाच दोष देतो, 'मी काहीच शिधा दिला नाही, ना ब्राह्मणाला काही दिले.'

न दत्तं न हुतं जप्तं न स्नातं न कृतं स्तुतम् । यादृशं कर्म चरितं मूढ भुङ्क्ष्वेति तादृशम् ॥ २,१६.

'मी दान केले नाही, ना होम केला, ना जप केला, ना स्नान केले, ना स्तुती केली; मी जसे कर्म केले, अरे मूर्खा, त्याचे फळ आता भोग.'

तदैव हृदि संमूढस्ताडितो भाषते भटैः । वैतरण्याः परतटे भुङ्क्ते दत्तं घटादिकम् ॥ २,१६.

त्या वेळी, मन गोंधळलेले असते आणि यमदूत त्याला मारतात, तेव्हा तो बोलतो; वैतरणीच्या त्या किनाऱ्यावर त्याने जे काही दिले असेल, अगदी भांडे जरी दिले असेल, त्याचा उपभोग घेतो.

ऊनषाण्मासिकश्राद्धं भुक्त्वा गच्छति चाग्रतः । तार्क्ष्य तत्र विशेषेण भोजयीत द्विजाञ्छुभान् ॥ २,१६.

अपूर्ण सहा महिन्यांचे श्राद्ध जे केले जाते, ते खाऊन तो पुढे जातो; तिथे, तार्क्ष्य, विशेषतः शुभ ब्राह्मणांना जेवू घालावे.

चत्वारिंशत्तथा सप्त योजनानि शतद्वयम् । प्रयाति प्रत्यहं तार्क्ष्य अहोरात्रेण कर्शितः ॥ २,१६.

तो दररोज, तार्क्ष्य, एकूण सत्तेचाळीस आणि दोनशे योजनांचे अंतर, दिवस-रात्र थकून पार करतो.

सप्तमे मासि सम्प्राप्ते पुरं बह्वापदं व्रजेत् । तत्र भुक्त्व प्रदत्तं यच्छ्राद्धं सप्तममासिकम् ॥ २,१६.

सातवा महिना आला की, तो अनेक संकटांनी भरलेल्या नगरीत पोहोचतो; तिथे, सातव्या महिन्याचे श्राद्ध खाऊन पुढे जातो.

अष्टमे मासि सम्प्राप्ते नानाक्रन्दपुरं व्रजेत् । नानाक्रन्दगणान्दृष्ट्वा क्रन्दमानान्सुदारुणम् ॥ २,१६.

आठवा महिना आला की, तो अनेक आक्रोशांनी भरलेल्या नगरीत पोहोचतो; तिथे, विविध प्रकारच्या भीषण रडणाऱ्या जीवांना पाहतो.

स्वयं च शून्यहृदयः समाक्रन्दति दुः खितः । तन्मासिकं च यच्छ्राद्धं भुक्त्वा तत्र सुखी भवेत् ॥ २,१६.

तो स्वतःही, मनाने उदास होऊन, दुःखाने आक्रोश करतो; पण तिथे मासिक श्राद्ध खाल्ल्यावर सुखी होतो.