गरुडपुराणम्

उक्तानि वाच्यानि मया नराणामतः शृणुष्वावहितोऽपि पक्षिन् । स्त्रीणां शरीरं प्रतिलभ्य देही ब्रवीति कर्माणि कृतानि पूर्वम् ॥ २,१५.

पुरुषांनी जे काही सांगितलं, ते मी बोलून दाखवलं; आता, पक्षीराज, लक्ष देऊन ऐक. स्त्रीचं शरीर मिळाल्यावर देही आपली पूर्वीची कर्मं सांगते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६ श्रीभगवानुवाच । एवं विलपतस्तस्य प्रेतस्यैवं खगेश्वर । क्रन्दमानस्य नितरां पीडितस्य च किङ्करैः ॥ २,१६.

श्रीभगवान म्हणाले – हे पक्षीराज, त्या प्रेतात्म्याने अशा प्रकारे रडत, यमाच्या सेवकांनी त्रास दिल्यावर तो मोठ्याने आक्रोश करू लागतो.

सप्तदश दिनान्येको वायुमार्गे विकृष्यते । अष्टादशे त्वहोरात्रे पूर्वं याम्यपुरं व्रजेत् ॥ २,१६.

सतरा दिवस तो वाऱ्याच्या मार्गावर ओढला जातो; अठराव्या दिवशी आणि रात्री तो प्रथम यमाच्या नगरीत पोहोचतो.

तस्मिन्पुरवरे रम्ये प्रेतानां च गणो महान् । पुष्पभद्रा नदी तत्रन्यग्रोधः प्रियदर्शनः ॥ २,१६.

त्या सुंदर आणि उत्तम नगरीत प्रेतांचा मोठा समूह असतो; तिथे पुष्पभद्रा नावाची नदी वाहते आणि एक सुंदर वटवृक्ष आहे.

पुरे स तत्र विश्रामं प्राप्यते यमकिङ्करैः । जायापुत्रादिकं सौख्यं स्मरेत्तत्र सुदुः खितः ॥ २,१६.

त्या नगरीत यमाच्या सेवकांनी त्याला विश्रांती मिळवून दिली; तेव्हा तो फार दुःखी होऊन पत्नी, मुलं आणि इतरांचं सुख आठवतो.

रुदते करुणैर्वाक्यै स्तृषार्तः श्रमपीडितः । स्वधनं स्वकलत्राणि गृहं पुत्राः सुखानि च ॥ २,१६.

तो करुण शब्दांनी रडतो, तहान आणि थकव्याने त्रासलेला असतो; आपलं धन, पत्नी, घर, मुलं आणि सुख यांचा त्याला फार शोक होतो.

भृत्यमित्राणि चान्यच्च सर्वं शोचति वै तदा । क्षुधार्तस्य पुरे तस्मिन्किङ्करैस्तस्य चोच्यते ॥ २,१६.

तो आपले नोकर, मित्र आणि इतर सर्व गोष्टींचाही शोक करतो; त्या नगरीत, उपासमारीने त्रासलेला असताना, यमाचे सेवक त्याला सांगतात:

किङ्करा ऊचुः । क्व धनं क्व सुता जाया क्व गृहं क्व त्वमीदृशः । स्वकर्मोपार्जितं भुङ्क्ष्व चिरं गच्छ महापथे ॥ २,१६.

यमाचे सेवक म्हणाले – तुझं धन कुठे, तुझे मुलं कुठे, पत्नी कुठे, घर कुठे, आणि तू असा का झालास? आपल्या कर्माने मिळवलेलंच भोग, आणि या मोठ्या मार्गावर पुढे चालत जा.

जानासि शंबलवशं बलमध्वगानां नो शंबलः प्रयतते परलोकपान्थ । गन्तव्यमस्ति तव निश्चितमेव तेन मार्गेण यत्र भवतः क्रयविक्रयौ न ॥ २,१६.

तुला काठीच्या जोराचा, प्रवाशांना पुढे नेणाऱ्या शक्तीचा अनुभव आहे का? दुसऱ्या जगात जाणाऱ्यांसाठी काठीवाले काही करत नाहीत. तुला त्या मार्गाने नक्की जावंच लागेल, जिथे तुझ्यासाठी खरेदी-विक्री काहीच नाही.

यमदूतोदितं वाक्यं पक्षिन्नैवं त्वया श्रुतम् । एवमुक्तस्ततः सर्वैर्हन्यमानः स मुद्गरैः ॥ २,१६.

हे पंखधारी, यमदूतांनी सांगितलेलं वचन तू ऐकलंस. असं सांगितल्यावर, त्या माणसाला सगळेजण मोठ्या लाठ्यांनी मारू लागतात.

अत्र दत्तं सुतैः पात्रे (त्रैः) स्नेहाद्वा कृपयाथ वा । मासिकं पिण्डमश्राति ततः सौरिपुरं व्रजेत् ॥ २,१६.

इथे मुलांनी प्रेमाने किंवा दयेनं जे मासिक पिंड दान योग्य पात्राला दिलं, त्याच्या जोरावर तो पुढे सौरिपुर या नगरीला जातो.

तत्र नाम्ना तु राजा वै जङ्गमः कालरूपधृक् । तं दृष्ट्वा भयभीतस्तु विश्रामे कुरुते मतिम् ॥ २,१६.

त्या ठिकाणी जंगम नावाचा, काळाचं रूप घेतलेला राजा असतो. त्याला पाहून तो प्रेतात्मा घाबरतो आणि मनाला शांत करण्याचा प्रयत्न करतो.

उदकं चान्नसंयुक्तं भुङ्क्ते तस्मिन्पुरे गतः । त्रैपक्षिके तु यद्दत्तं तत्पुरं स व्यतिक्रमेत् ॥ २,१६.

त्या नगरीत गेल्यावर तो पाण्यात अन्न मिसळून खातो. तिथे जो त्रैपक्षिक म्हणजे तीन पंधरवड्यांनी एकदा दिला जाणारा नैवेद्य मिळतो, त्याच्या जोरावर तो त्या नगरीतून पुढे जातो.

नगेन्द्रनगरे रम्ये प्रेतो याति दिवानिशम् । गच्छन्वनानि रौद्राणि दृष्ट्वा क्रन्दति तत्र सः ॥ २,१६.

नागेंद्र नगरी या सुंदर शहरात तो प्रेतात्मा रात्रंदिवस भटकतो, भयंकर जंगलांतून जातो आणि ती दृश्यं पाहून तिथेच रडू लागतो.

भीषणैः क्लिश्यमानस्तु रुदते च पुनः पुनः । मासद्वयावसाने तु तत्पुरं सोऽतिगच्छति ॥ २,१६.

भीषण प्राण्यांनी त्रास दिला की तो पुन्हा पुन्हा रडतो. दोन महिने संपल्यावर तो त्या नगरीतून पुढे जातो.

भुक्त्वा चान्नं जलं पीत्वा यद्दत्तं वान्धवैरिह । क्लिश्यमानस्ततः पाशैर्नोयते यमकिङ्करैः ॥ २,१६.

इथे नातेवाईकांनी दिलेलं अन्न खाऊन आणि पाणी पिऊन, त्याला पुन्हा यमदूत दोऱ्यांनी बांधून घेऊन जातात.

तृतीये मासि सम्प्राप्ते गन्धर्वनगरं शुभम् । तृतीयं मासिकं भुक्त्वा तत्र गच्छत्यसौ पुरः ॥ २,१६.

तिसरा महिना आला की तो गंधर्वांची पवित्र नगरी गाठतो. तिथे तिसरं मासिक श्राद्धाचं अन्न खाऊन, तो पुढच्या नगरीला निघतो.

शैलागमं चतुर्थे स मासे प्राप्नोति वै पुरम् । पाषाणास्तत्र वर्षन्ति प्रेतस्योपरि संस्थिताः ॥ २,१६.

चौथ्या महिन्यात तो शैलागम नावाच्या नगरीत पोहोचतो. तिथे त्या प्रेतात्म्यावर मोठमोठे दगड पडू लागतात.

चतुर्थमासिके श्राद्धं भुक्ते तत्र सुखी भवेत् ॥ २,१६.

चौथ्या महिन्याचं श्राद्ध तिथे मिळालं की तो सुखी होतो.

ततो याति पुरं प्रेतः क्रूरं मासे तु पञ्चमे । इह दत्तं सुतैर्भुङ्क्ते प्रेतो वै तत्पुरे स्थितः । षष्ठे मासि ततः प्रेतो याति क्रौञ्चाबिधं पुरम् ॥ २,१६.

मग पाचव्या महिन्यात तो प्रेतात्मा एका क्रूर नगरीत जातो. तिथे राहून मुलांनी दिलेलं अन्न खातो. सहाव्या महिन्यात तो क्रौंच नावाच्या नगरीला जातो.

तत्र दत्तेन पिण्डेन श्राद्धेनाप्यायितः पुरे । मुहूर्तार्धं तु विश्रम्य कम्पमानः सुदुः खितः ॥ २,१६.

तिथे पिंड आणि श्राद्ध मिळाल्यानं तो थोडा वेळ त्या नगरीत विसावतो, पण तो खूप घाबरलेला आणि दुःखी असतो.

तत्पुरं स व्यतिक्रम्य तर्जितो यमकिङ्करैः । प्रयाति चित्रनगरं विचित्रो यत्र पार्थिवः ॥ २,१६.

त्या नगरीतून यमदूतांनी धमकावल्यावर, तो पुढे चित्रा नगरीकडे जातो, जिथे फारच विलक्षण राजा असतो.

यमस्यैवानुजः सौरिर्यत्र राज्यं प्रशास्ति हि । मासैस्तु पञ्चभिः सार्धैरूपषाण्मासिकं भवेत् ॥ २,१६.

तिथे यमाचा भाऊ सौरि राज्य करतो. पाच-साडे पाच महिने झाले की सहावं मासिक श्राद्ध तिथे होतं.

ऊनषाण्मासिकं तत्र भुङ्क्ते याम्यसमाहतः । मार्गे पुनः पुनस्तस्य बुभुक्षा पीडयत्यलम् ॥ २,१६.

तिथे यमदूतांनी त्रास दिल्यावर तो अपूर्ण सहावं मासिक श्राद्ध खातो. प्रवासात त्याला पुन्हा पुन्हा भूक लागून त्रास होतो.

सन्तिष्ठते मृते कोऽपि मदीयः सुतबान्धवः । सौख्यं यो मे जनयति पततः शोकसागरे ॥ २,१६.

माझ्या मृत्यूनंतर जर एखादा मुलगा किंवा नातेवाईक उरला असेल, तर तो मला या दुःखाच्या समुद्रात पडताना सुख देतो.

एवं मार्गे विलपति वार्यमाणश्च किङ्करैः । आयान्ति संमुखास्तत्र कैवर्तास्तु सहस्रशः ॥ २,१६.

अशा प्रकारे तो वाटेवर रडत असतो आणि यमदूत त्याला थांबवतात. तिथे हजारो नावाडी त्याच्यासमोर येतात.

वयं ते तर्तुकामाय महावैतरणीं नदीम् । शतयोजनविस्तीर्णां पूयशोणितसंकुलाम् ॥ २,१६.

आम्ही तुला मोठ्या वैतरणी नदीच्या पलीकडे घेऊन जायचं ठरवलंय, जी शंभर योजन रुंद आहे आणि जिथे पूय व रक्ताने नदी भरलेली आहे.

नानाझषसमाकीर्णां नानापक्षिगणैर्वृताम् । वयं त्वां तारयिष्यामः सुखेनेति वदन्ति ते ॥ २,१६.

ती नदी अनेक प्रकारच्या माशांनी भरलेली आहे, आणि वेगवेगळ्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी वेढलेली आहे, तरीही आम्ही तुला सहजपणे पार नेऊ असे ते म्हणतात.

अन्तरं देहि भो पान्थ बहुला चेद्रुचिस्तव । तेन तत्र प्रदत्ता गौस्तया नावा प्रसर्पति । मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी स्मृता ॥ २,१६.

अरे प्रवासी, तुझा पापाचा भार मोठा असेल तर आम्हाला वाट दे. म्हणूनच तिथे गाय दान केली जाते, तिच्यामुळे नाव पुढे सरकते. माणसाच्या कल्याणासाठी केलेले हे दान शेवटी वैतरणी म्हणून ओळखले जाते.