गरुडपुराणम्

दीपमन्नं जलं वस्त्रं यत्किञ्चिद्वस्तु दीयते । प्रेतशब्देन तद्देयं मृस्यानन्ददायकम् ॥ २,१५.

दिवा, अन्न, पाणी, वस्त्र किंवा काहीही दिलं, ते 'प्रेत' या शब्दाने द्यावं; त्यामुळे प्रेताला आनंद मिळतो.

त्रयोदशेऽह्नि स प्रेतो नीयते च महापथे । पिण्डजं देहमाश्रित्य दिवा नक्तं बुभुक्षितः ॥ २,१५.

तेराव्या दिवशी प्रेत मोठ्या मार्गावर नेलं जातं; पिंडातून मिळालेलं शरीर घेऊन, तो दिवस-रात्र भुकेला राहतो.

शीतोष्णशङ्कुक्रव्यादवह्निमार्गस्तु पापिनाम् । क्षुधा तृष्णात्मिका चैव सव्व सौम्यं कृतात्मनाम् ॥ २,१५.

पाप्यांसाठी तो मार्ग थंडी, ऊन, भाले, हिंस्र प्राणी आणि अग्नी यांनी भरलेला असतो, भूक आणि तहानही असते; पण सज्जनांसाठी तो मार्ग सौम्य असतो.

मार्गे चैतानि दुः खानि असिपत्रवनान्विते । क्षुत्पिपासार्दितो नित्यं यमदृतैः प्रपीडितः ॥ २,१५.

त्या मार्गावर तलवारीच्या पानांच्या जंगलांसह अनेक दुःखं असतात; तो नेहमीच भूक आणि तहानेने त्रस्त असतो, यमाच्या दूतांनी छळला जातो.

अहन्यहनि वै प्रेतो योजनानां शतद्वयम् । चत्वारिंशत्तथा सप्त अहोरात्रेण गच्छति ॥ २,१५.

दररोज प्रेत दोनशे सत्तेचाळीस योजनांचं अंतर एक दिवस-रात्रीत पार करतो.

गृहीतो यमपाशैश्च हाहेति रुदिते तु सः । स्वगृहं तु परित्यज्य याम्यं पुरमनुव्रजेत् ॥ २,१५.

यमाच्या दोऱ्यांनी पकडला जाऊन, 'हाय हाय' असा रडत, तो आपलं घर सोडतो आणि यमाच्या नगरीकडे जातो.

क्रमेण याति स प्रेतः पुरं याम्यं शुभाशुभम् । अतीत्य तानितान्येव मार्गे पुरवराणि च ॥ २,१५.

हळूहळू तो प्रेत शुभ किंवा अशुभ अशा यमाच्या नगरीकडे जातो, आणि वाटेतल्या विविध नगरी ओलांडतो.

याम्यं सौरिपुरं नगेन्द्रभवनं गन्धर्वशैलागमौ । क्रोञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम् ॥ २,१५.

यमाची नगरी, सूर्याची नगरी, पर्वतराजाचं घर, गंधर्वांच्या डोंगरातलं ठिकाण, क्रौंच, क्रूर नगरी, विचित्र घरांची नगरी, संकटांनी आणि दुःखांनी भरलेली नगरी — अशा अनेक ठिकाणांतून तो जातो.

नानाक्रन्दपुरं सुतप्रभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुधर्मभीतभवनं याम्यं पुरं चाग्रतः ॥ २,१५.

अनेक रडण्याच्या नगरी, पुत्रांची वस्ती, रौद्र नगरी, पाण्याचा वर्षाव होणारी नगरी, थंडीने भरलेली नगरी, धर्माची भीती असलेली नगरी आणि पुढे यमाची नगरी — अशा सर्व ठिकाणी तो जातो.

त्रयोदशेऽह्नि स प्रेतो गृहीतो यमकिङ्करैः । तस्मिन्मार्गे ब्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः ॥ २,१५.

तेराव्या दिवशी प्रेत यमाच्या दूतांनी पकडला जातो; त्या मार्गावर तो एकटाच, जणू एखादा माकड पकडल्यासारखा, जातो.

तथव स व्रजन्मार्गे पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन् । हाहेति क्रन्दते नित्यं कीदृशं तु मया कृतम् ॥ २,१५.

त्या मार्गावर जाताना तो 'माझा मुलगा, माझा मुलगा' असं हाक मारतो आणि 'हाय हाय' असं सतत रडतो, 'मी काय केलं?' असं शोक करतो.

मानुष्यं लभ्यते कस्मादिति ब्रूते प्रसर्पति । महता पुण्ययोगेन मानुष्यं जन्म लभ्यते ॥ २,१५.

माणसाचा जन्म का मिळतो, असं तो विचारतो. मोठ्या पुण्याच्या संचितामुळेच माणसाचा जन्म मिळतो.

न तत्प्राप्य प्रदत्तं हि याचकेभ्यः स्वकं धनम् । पराधीनं तदभवदिति ब्रूते (रौति) सगद्गदः ॥ २,१५.

तो मिळवूनसुद्धा, त्याने कधीच आपल्या धनातून मागणाऱ्यांना काही दिलं नाही; आता तो तुटक आवाजात म्हणतो – 'माझं धन दुसऱ्यांच्या अधीन झालं.'

किङ्करैः पीड्यतेऽत्यर्थं स्मरते पूर्वदैहिकम् ॥ २,१५.

ते सेवक त्याला फार त्रास देतात, तेव्हा तो आपलं मागचं शरीर आठवतो.

सुखस्य दुः खस्य न कोपि दाता परो ददातीति कुबुद्धिरेषा । पुरा कृतं कर्म सदैव भुज्यते देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

सुख-दुःख देणारा दुसरा कोणी नाही, असं समजणं चुकीचं आहे. प्रत्येकाला आपल्याच पूर्वीच्या कर्माचे फळ भोगावे लागते – जिथे कुठे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.

मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे । न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

मी दान केलं नाही, अग्नीमध्ये होम केलं नाही; हिमालयातील गुंफेत तप केलं नाही; गंगेचं पवित्र पाणी सेवा केली नाही – देही, जिथे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.

न नित्यदानं न गावाह्निकं कृतं न वेददानं न च शास्त्रपुस्तकम् । पुरा नदृष्टं न च सेवितोऽध्वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

मी रोज दान केलं नाही, गायींची सेवा केली नाही; वेद किंवा शास्त्रांचं दान केलं नाही; पवित्र तीर्थ पाहिलं नाही, सेवा केली नाही – देही, जिथे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.

जलाशयो नैव कृतो हि निर्जले मनुष्यहेतोः पशुपक्षिहेतवे । गोतृप्तिहेतोर्न कृतं हि गोचरं देहिन्क्वचिन्नस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

मी माणूस, जनावरं किंवा पक्ष्यांसाठी कोरड्या जागी पाण्याचं साठवण केलं नाही; गायींच्या तृप्तीसाठी चाराही दिला नाही – देही, जिथे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.

मया न भुक्तं पतिसङ्गसौख्यं वह्निप्रवेशो न कृतो मृते सति । तस्मिन्मृते तद्व्रतपालनं वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

मी पतीसोबतचं सुख अनुभवलं नाही; पती गेल्यावर अग्नीमध्ये प्रवेश केला नाही; त्याच्या मृत्यूनंतर व्रत पाळलं नाही – देही, जिथे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.

मासोपवासैर्न विशोषितं वपुश्चान्द्रायणैर्वा नियमैश्च संहतैः । नारीशरीरं बहुदुः खभाजनं लब्धं मया पूर्वकृतैर्विकर्मभिः ॥ २,१५.

माझं शरीर मासिक उपवासांनी, चंद्रायण व्रतांनी किंवा इतर कठोर नियमांनी कृश झालं नाही; पूर्वी केलेल्या वाईट कर्मांमुळे मला हे स्त्रीचं, अनेक दुःखांचं पात्र असलेलं शरीर मिळालं.

उक्तानि वाच्यानि मया नराणामतः शृणुष्वावहितोऽपि पक्षिन् । स्त्रीणां शरीरं प्रतिलभ्य देही ब्रवीति कर्माणि कृतानि पूर्वम् ॥ २,१५.

पुरुषांनी जे काही सांगितलं, ते मी बोलून दाखवलं; आता, पक्षीराज, लक्ष देऊन ऐक. स्त्रीचं शरीर मिळाल्यावर देही आपली पूर्वीची कर्मं सांगते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६ श्रीभगवानुवाच । एवं विलपतस्तस्य प्रेतस्यैवं खगेश्वर । क्रन्दमानस्य नितरां पीडितस्य च किङ्करैः ॥ २,१६.

श्रीभगवान म्हणाले – हे पक्षीराज, त्या प्रेतात्म्याने अशा प्रकारे रडत, यमाच्या सेवकांनी त्रास दिल्यावर तो मोठ्याने आक्रोश करू लागतो.

सप्तदश दिनान्येको वायुमार्गे विकृष्यते । अष्टादशे त्वहोरात्रे पूर्वं याम्यपुरं व्रजेत् ॥ २,१६.

सतरा दिवस तो वाऱ्याच्या मार्गावर ओढला जातो; अठराव्या दिवशी आणि रात्री तो प्रथम यमाच्या नगरीत पोहोचतो.

तस्मिन्पुरवरे रम्ये प्रेतानां च गणो महान् । पुष्पभद्रा नदी तत्रन्यग्रोधः प्रियदर्शनः ॥ २,१६.

त्या सुंदर आणि उत्तम नगरीत प्रेतांचा मोठा समूह असतो; तिथे पुष्पभद्रा नावाची नदी वाहते आणि एक सुंदर वटवृक्ष आहे.

पुरे स तत्र विश्रामं प्राप्यते यमकिङ्करैः । जायापुत्रादिकं सौख्यं स्मरेत्तत्र सुदुः खितः ॥ २,१६.

त्या नगरीत यमाच्या सेवकांनी त्याला विश्रांती मिळवून दिली; तेव्हा तो फार दुःखी होऊन पत्नी, मुलं आणि इतरांचं सुख आठवतो.

रुदते करुणैर्वाक्यै स्तृषार्तः श्रमपीडितः । स्वधनं स्वकलत्राणि गृहं पुत्राः सुखानि च ॥ २,१६.

तो करुण शब्दांनी रडतो, तहान आणि थकव्याने त्रासलेला असतो; आपलं धन, पत्नी, घर, मुलं आणि सुख यांचा त्याला फार शोक होतो.

भृत्यमित्राणि चान्यच्च सर्वं शोचति वै तदा । क्षुधार्तस्य पुरे तस्मिन्किङ्करैस्तस्य चोच्यते ॥ २,१६.

तो आपले नोकर, मित्र आणि इतर सर्व गोष्टींचाही शोक करतो; त्या नगरीत, उपासमारीने त्रासलेला असताना, यमाचे सेवक त्याला सांगतात:

किङ्करा ऊचुः । क्व धनं क्व सुता जाया क्व गृहं क्व त्वमीदृशः । स्वकर्मोपार्जितं भुङ्क्ष्व चिरं गच्छ महापथे ॥ २,१६.

यमाचे सेवक म्हणाले – तुझं धन कुठे, तुझे मुलं कुठे, पत्नी कुठे, घर कुठे, आणि तू असा का झालास? आपल्या कर्माने मिळवलेलंच भोग, आणि या मोठ्या मार्गावर पुढे चालत जा.

जानासि शंबलवशं बलमध्वगानां नो शंबलः प्रयतते परलोकपान्थ । गन्तव्यमस्ति तव निश्चितमेव तेन मार्गेण यत्र भवतः क्रयविक्रयौ न ॥ २,१६.

तुला काठीच्या जोराचा, प्रवाशांना पुढे नेणाऱ्या शक्तीचा अनुभव आहे का? दुसऱ्या जगात जाणाऱ्यांसाठी काठीवाले काही करत नाहीत. तुला त्या मार्गाने नक्की जावंच लागेल, जिथे तुझ्यासाठी खरेदी-विक्री काहीच नाही.