गरुडपुराणम्

दिनानि दश पिण्डांश्च कुर्वन्त्यत्र सुतादयः । प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागाः खगेश्वर ॥ २,१५.

दहा दिवस मुलगे आणि इतरांनी पिंड तयार करावेत. दररोज हे पिंड चार भागांत विभागले जातात.

भागद्वयं तु देहार्थं प्रीतिदं भूतपञ्चके । तृतीयं यमदूतानां चतुर्थं चोपजीव्यति ॥ २,१५.

त्यातील दोन भाग शरीरासाठी, म्हणजे पंचमहाभूतांना तृप्त करणारे; तिसरा भाग यमदूतांसाठी आणि चौथा भाग उपजीविकेसाठी असतो.

अहोरात्रैस्तु नवभिः प्रेतो निष्पत्तिमाप्नुयात् । जन्तोर्निष्पन्नदेहस्य दशमे वलवत्क्षुधा ॥ २,१५.

नऊ दिवस-रात्रांत मृताला पूर्णता मिळते; तयार झालेल्या देहासाठी दहाव्या दिवशी भूक तीव्र होते.

न विधिर्नैव मन्त्रश्च न स्वधावाहनाशिषः । नाम गोत्रं समुच्चार्य यद्दत्तं तद्दशाहिकम् ॥ २,१५.

ना विधी, ना मंत्र, ना स्वधा, ना आशीर्वाद — फक्त नाव आणि गोत्र उच्चारून जे काही दिलं जातं, तेच दहा दिवस टिकतं.

दग्धे देहे पुनर्देहमेवमुत्पद्यते खग । प्रथमेऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते ॥ २,१५.

शरीर जळाल्यावर, पक्षी, त्याला नवं शरीर मिळतं; पहिल्या दिवशी दिलेल्या पिंडामुळे डोकं तयार होतं.

ग्रीवा स्कन्धौ द्वितीये च तृतीये हृदयं भवेत् । चतुर्थेन भवेत्पृष्ठं पञ्चमे नाभिरेव च ॥ २,१५.

दुसऱ्या दिवशी मान आणि खांदे, तिसऱ्या दिवशी हृदय, चौथ्या दिवशी पाठ, आणि पाचव्या दिवशी नाभी तयार होते.

षट्सप्तमे कटी गुह्यमृरू चाप्यष्टमे तथा । तालू पादौ च नवमे दशमेऽह्नि क्षुधा भवेत् ॥ २,१५.

सहाव्या आणि सातव्या दिवशी कंबर आणि गुप्तांग, आठव्या दिवशी मांड्या, नवव्या दिवशी टाळू आणि पाय, दहाव्या दिवशी भूक निर्माण होते.

देहं प्राप्तः क्षुधाविष्टो गृहे द्वारे च तिष्ठति । दशमेऽहनि यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु ॥ २,१५.

शरीर मिळाल्यावर आणि भुकेने त्रस्त होऊन तो घराच्या दारात उभा राहतो; दहाव्या दिवशी त्याला मांसासह पिंड द्यावा.

यतो देहे समुत्पन्ने प्रेतोऽतीव क्षुधान्वितः । अतस्त्वामिषबाह्येन क्षुधा तस्य न नश्यति ॥ २,१५.

शरीर तयार झाल्यावर प्रेताला फार भूक लागते; म्हणून मांसाशिवाय पिंड दिला तर त्याची भूक शमत नाही.

एकादशे द्वादशाहे प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम् । योषितः पुरुषास्यापि प्रेतशब्दं समुच्चरेत् ॥ २,१५.

अकराव्या आणि बाराव्या दिवशी प्रेत दोन दिवस खातं; स्त्री असो वा पुरुष, 'प्रेत' हा शब्द उच्चारावा.

दीपमन्नं जलं वस्त्रं यत्किञ्चिद्वस्तु दीयते । प्रेतशब्देन तद्देयं मृस्यानन्ददायकम् ॥ २,१५.

दिवा, अन्न, पाणी, वस्त्र किंवा काहीही दिलं, ते 'प्रेत' या शब्दाने द्यावं; त्यामुळे प्रेताला आनंद मिळतो.

त्रयोदशेऽह्नि स प्रेतो नीयते च महापथे । पिण्डजं देहमाश्रित्य दिवा नक्तं बुभुक्षितः ॥ २,१५.

तेराव्या दिवशी प्रेत मोठ्या मार्गावर नेलं जातं; पिंडातून मिळालेलं शरीर घेऊन, तो दिवस-रात्र भुकेला राहतो.

शीतोष्णशङ्कुक्रव्यादवह्निमार्गस्तु पापिनाम् । क्षुधा तृष्णात्मिका चैव सव्व सौम्यं कृतात्मनाम् ॥ २,१५.

पाप्यांसाठी तो मार्ग थंडी, ऊन, भाले, हिंस्र प्राणी आणि अग्नी यांनी भरलेला असतो, भूक आणि तहानही असते; पण सज्जनांसाठी तो मार्ग सौम्य असतो.

मार्गे चैतानि दुः खानि असिपत्रवनान्विते । क्षुत्पिपासार्दितो नित्यं यमदृतैः प्रपीडितः ॥ २,१५.

त्या मार्गावर तलवारीच्या पानांच्या जंगलांसह अनेक दुःखं असतात; तो नेहमीच भूक आणि तहानेने त्रस्त असतो, यमाच्या दूतांनी छळला जातो.

अहन्यहनि वै प्रेतो योजनानां शतद्वयम् । चत्वारिंशत्तथा सप्त अहोरात्रेण गच्छति ॥ २,१५.

दररोज प्रेत दोनशे सत्तेचाळीस योजनांचं अंतर एक दिवस-रात्रीत पार करतो.

गृहीतो यमपाशैश्च हाहेति रुदिते तु सः । स्वगृहं तु परित्यज्य याम्यं पुरमनुव्रजेत् ॥ २,१५.

यमाच्या दोऱ्यांनी पकडला जाऊन, 'हाय हाय' असा रडत, तो आपलं घर सोडतो आणि यमाच्या नगरीकडे जातो.

क्रमेण याति स प्रेतः पुरं याम्यं शुभाशुभम् । अतीत्य तानितान्येव मार्गे पुरवराणि च ॥ २,१५.

हळूहळू तो प्रेत शुभ किंवा अशुभ अशा यमाच्या नगरीकडे जातो, आणि वाटेतल्या विविध नगरी ओलांडतो.

याम्यं सौरिपुरं नगेन्द्रभवनं गन्धर्वशैलागमौ । क्रोञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम् ॥ २,१५.

यमाची नगरी, सूर्याची नगरी, पर्वतराजाचं घर, गंधर्वांच्या डोंगरातलं ठिकाण, क्रौंच, क्रूर नगरी, विचित्र घरांची नगरी, संकटांनी आणि दुःखांनी भरलेली नगरी — अशा अनेक ठिकाणांतून तो जातो.

नानाक्रन्दपुरं सुतप्रभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुधर्मभीतभवनं याम्यं पुरं चाग्रतः ॥ २,१५.

अनेक रडण्याच्या नगरी, पुत्रांची वस्ती, रौद्र नगरी, पाण्याचा वर्षाव होणारी नगरी, थंडीने भरलेली नगरी, धर्माची भीती असलेली नगरी आणि पुढे यमाची नगरी — अशा सर्व ठिकाणी तो जातो.

त्रयोदशेऽह्नि स प्रेतो गृहीतो यमकिङ्करैः । तस्मिन्मार्गे ब्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः ॥ २,१५.

तेराव्या दिवशी प्रेत यमाच्या दूतांनी पकडला जातो; त्या मार्गावर तो एकटाच, जणू एखादा माकड पकडल्यासारखा, जातो.

तथव स व्रजन्मार्गे पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन् । हाहेति क्रन्दते नित्यं कीदृशं तु मया कृतम् ॥ २,१५.

त्या मार्गावर जाताना तो 'माझा मुलगा, माझा मुलगा' असं हाक मारतो आणि 'हाय हाय' असं सतत रडतो, 'मी काय केलं?' असं शोक करतो.

मानुष्यं लभ्यते कस्मादिति ब्रूते प्रसर्पति । महता पुण्ययोगेन मानुष्यं जन्म लभ्यते ॥ २,१५.

माणसाचा जन्म का मिळतो, असं तो विचारतो. मोठ्या पुण्याच्या संचितामुळेच माणसाचा जन्म मिळतो.

न तत्प्राप्य प्रदत्तं हि याचकेभ्यः स्वकं धनम् । पराधीनं तदभवदिति ब्रूते (रौति) सगद्गदः ॥ २,१५.

तो मिळवूनसुद्धा, त्याने कधीच आपल्या धनातून मागणाऱ्यांना काही दिलं नाही; आता तो तुटक आवाजात म्हणतो – 'माझं धन दुसऱ्यांच्या अधीन झालं.'

किङ्करैः पीड्यतेऽत्यर्थं स्मरते पूर्वदैहिकम् ॥ २,१५.

ते सेवक त्याला फार त्रास देतात, तेव्हा तो आपलं मागचं शरीर आठवतो.

सुखस्य दुः खस्य न कोपि दाता परो ददातीति कुबुद्धिरेषा । पुरा कृतं कर्म सदैव भुज्यते देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

सुख-दुःख देणारा दुसरा कोणी नाही, असं समजणं चुकीचं आहे. प्रत्येकाला आपल्याच पूर्वीच्या कर्माचे फळ भोगावे लागते – जिथे कुठे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.

मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे । न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

मी दान केलं नाही, अग्नीमध्ये होम केलं नाही; हिमालयातील गुंफेत तप केलं नाही; गंगेचं पवित्र पाणी सेवा केली नाही – देही, जिथे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.

न नित्यदानं न गावाह्निकं कृतं न वेददानं न च शास्त्रपुस्तकम् । पुरा नदृष्टं न च सेवितोऽध्वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

मी रोज दान केलं नाही, गायींची सेवा केली नाही; वेद किंवा शास्त्रांचं दान केलं नाही; पवित्र तीर्थ पाहिलं नाही, सेवा केली नाही – देही, जिथे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.

जलाशयो नैव कृतो हि निर्जले मनुष्यहेतोः पशुपक्षिहेतवे । गोतृप्तिहेतोर्न कृतं हि गोचरं देहिन्क्वचिन्नस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

मी माणूस, जनावरं किंवा पक्ष्यांसाठी कोरड्या जागी पाण्याचं साठवण केलं नाही; गायींच्या तृप्तीसाठी चाराही दिला नाही – देही, जिथे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.

मया न भुक्तं पतिसङ्गसौख्यं वह्निप्रवेशो न कृतो मृते सति । तस्मिन्मृते तद्व्रतपालनं वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,१५.

मी पतीसोबतचं सुख अनुभवलं नाही; पती गेल्यावर अग्नीमध्ये प्रवेश केला नाही; त्याच्या मृत्यूनंतर व्रत पाळलं नाही – देही, जिथे असशील, तिथे तू केलेलं भोगावंच लागतं.