गरुडपुराणम्

जनाः सर्वे समास्तस्य गृहमागत्य सर्वशः । द्वारस्य दक्षिणे भागे गोमयं गौरसर्षपान् ॥ २,१५.

सर्व लोक एकत्र येऊन त्याच्या घरी जावेत आणि दाराच्या दक्षिण बाजूला शेण व पिवळ्या मोहरीचे दाणे ठेवावेत.

निधाय वरुणं देवमन्तर्धाय स्ववेश्मनि । भक्षयेन्निम्बपत्राणि घृतं प्राश्य गृहं व्रजेत् ॥ २,१५.

घरात वरुण देवतेची स्थापना करून, निंबाची पाने खावीत, तूप चाखावे आणि मग घरात प्रवेश करावा.

केचिद्दुग्धेन सिञ्चन्ति चितास्थानं खगेश्वर । अश्रुपातं न कुर्वीत दद्यादस्मै जलाञ्जलीन् ॥ २,१५.

काही लोक चितेच्या जागी दूध शिंपडतात. अश्रू न सोडता, त्याला पाण्याचा अर्घ्य द्यावा.

श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः । अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥ २,१५.

नातेवाईकांनी सोडलेले कफ आणि अश्रू, मृताला अनिच्छेने भोगावे लागतात. म्हणून रडू नये, फक्त आपल्या शक्तीनुसार विधी करावेत.

दुग्धं च मृन्मये पात्रे तोयं दद्याद्दिनत्रयम् । सूर्ये चास्तं गते तार्क्ष्य वलभ्यां चत्वरेऽपि वा ॥ २,१५.

तीन दिवस सूर्यास्तानंतर, मातीच्या भांड्यात दूध आणि पाणी द्यावे, दारात किंवा अंगणात ठेवावे.

बद्धः संमूढहृदयो देहमिच्छन्कृतानुगः । श्मशानं चत्वरं गेहं वीक्षन्याम्यैः स नीयते ॥ २,१५.

शरीराची ओढ आणि कर्मांमध्ये गुंतलेला, मनाने गोंधळलेला तो, यमदूत त्याला स्मशान, दार किंवा घराकडे नेतात.

गर्ते पिण्डा दशाहं च दातव्याश्च दिनेदिने । जलाञ्जलीः प्रदातव्याः प्रेतमुद्दिश्य नित्यशः ॥ २,१५.

दहा दिवस दररोज खड्ड्यात पिंड द्यावा आणि नेहमी मृतासाठी पाण्याचा अर्घ्य अर्पण करावा.

तावद्वृद्धिश्च कर्तव्या यावत्पिण्डं दशाहिकम् । पुत्त्रेण हि क्रिया कार्या भार्यया तदभावतः ॥ २,१५.

दहा दिवसांचे पिंडदान पूर्ण होईपर्यंत वाढविधी करावा. विधी मुलाने करावेत, तो नसल्यास पत्नीने करावेत.

तदभावे च शिष्येण तदभावे सहोदरः । श्मशाने चान्यतीर्थे वा जलं पिण्डं च दापयेत् ॥ २,१५.

ती नसल्यास शिष्याने, तोही नसल्यास भावाने करावे. स्मशानात किंवा दुसऱ्या तीर्थस्थळी पाणी आणि पिंड द्यावेत.

ओदनानि च सक्तूंश्च शाकमूलफलादिना । प्रथमेऽहनि यद्दद्यात्तद्दद्यादुत्तरेऽहनि ॥ २,१५.

शिजवलेला भात, सत्तू, भाजी, कंद, फळे इत्यादी, पहिल्या दिवशी जे दिले तेच पुढच्या दिवसांतही द्यावे.

दिनानि दश पिण्डांश्च कुर्वन्त्यत्र सुतादयः । प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागाः खगेश्वर ॥ २,१५.

दहा दिवस मुलगे आणि इतरांनी पिंड तयार करावेत. दररोज हे पिंड चार भागांत विभागले जातात.

भागद्वयं तु देहार्थं प्रीतिदं भूतपञ्चके । तृतीयं यमदूतानां चतुर्थं चोपजीव्यति ॥ २,१५.

त्यातील दोन भाग शरीरासाठी, म्हणजे पंचमहाभूतांना तृप्त करणारे; तिसरा भाग यमदूतांसाठी आणि चौथा भाग उपजीविकेसाठी असतो.

अहोरात्रैस्तु नवभिः प्रेतो निष्पत्तिमाप्नुयात् । जन्तोर्निष्पन्नदेहस्य दशमे वलवत्क्षुधा ॥ २,१५.

नऊ दिवस-रात्रांत मृताला पूर्णता मिळते; तयार झालेल्या देहासाठी दहाव्या दिवशी भूक तीव्र होते.

न विधिर्नैव मन्त्रश्च न स्वधावाहनाशिषः । नाम गोत्रं समुच्चार्य यद्दत्तं तद्दशाहिकम् ॥ २,१५.

ना विधी, ना मंत्र, ना स्वधा, ना आशीर्वाद — फक्त नाव आणि गोत्र उच्चारून जे काही दिलं जातं, तेच दहा दिवस टिकतं.

दग्धे देहे पुनर्देहमेवमुत्पद्यते खग । प्रथमेऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते ॥ २,१५.

शरीर जळाल्यावर, पक्षी, त्याला नवं शरीर मिळतं; पहिल्या दिवशी दिलेल्या पिंडामुळे डोकं तयार होतं.

ग्रीवा स्कन्धौ द्वितीये च तृतीये हृदयं भवेत् । चतुर्थेन भवेत्पृष्ठं पञ्चमे नाभिरेव च ॥ २,१५.

दुसऱ्या दिवशी मान आणि खांदे, तिसऱ्या दिवशी हृदय, चौथ्या दिवशी पाठ, आणि पाचव्या दिवशी नाभी तयार होते.

षट्सप्तमे कटी गुह्यमृरू चाप्यष्टमे तथा । तालू पादौ च नवमे दशमेऽह्नि क्षुधा भवेत् ॥ २,१५.

सहाव्या आणि सातव्या दिवशी कंबर आणि गुप्तांग, आठव्या दिवशी मांड्या, नवव्या दिवशी टाळू आणि पाय, दहाव्या दिवशी भूक निर्माण होते.

देहं प्राप्तः क्षुधाविष्टो गृहे द्वारे च तिष्ठति । दशमेऽहनि यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु ॥ २,१५.

शरीर मिळाल्यावर आणि भुकेने त्रस्त होऊन तो घराच्या दारात उभा राहतो; दहाव्या दिवशी त्याला मांसासह पिंड द्यावा.

यतो देहे समुत्पन्ने प्रेतोऽतीव क्षुधान्वितः । अतस्त्वामिषबाह्येन क्षुधा तस्य न नश्यति ॥ २,१५.

शरीर तयार झाल्यावर प्रेताला फार भूक लागते; म्हणून मांसाशिवाय पिंड दिला तर त्याची भूक शमत नाही.

एकादशे द्वादशाहे प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम् । योषितः पुरुषास्यापि प्रेतशब्दं समुच्चरेत् ॥ २,१५.

अकराव्या आणि बाराव्या दिवशी प्रेत दोन दिवस खातं; स्त्री असो वा पुरुष, 'प्रेत' हा शब्द उच्चारावा.

दीपमन्नं जलं वस्त्रं यत्किञ्चिद्वस्तु दीयते । प्रेतशब्देन तद्देयं मृस्यानन्ददायकम् ॥ २,१५.

दिवा, अन्न, पाणी, वस्त्र किंवा काहीही दिलं, ते 'प्रेत' या शब्दाने द्यावं; त्यामुळे प्रेताला आनंद मिळतो.

त्रयोदशेऽह्नि स प्रेतो नीयते च महापथे । पिण्डजं देहमाश्रित्य दिवा नक्तं बुभुक्षितः ॥ २,१५.

तेराव्या दिवशी प्रेत मोठ्या मार्गावर नेलं जातं; पिंडातून मिळालेलं शरीर घेऊन, तो दिवस-रात्र भुकेला राहतो.

शीतोष्णशङ्कुक्रव्यादवह्निमार्गस्तु पापिनाम् । क्षुधा तृष्णात्मिका चैव सव्व सौम्यं कृतात्मनाम् ॥ २,१५.

पाप्यांसाठी तो मार्ग थंडी, ऊन, भाले, हिंस्र प्राणी आणि अग्नी यांनी भरलेला असतो, भूक आणि तहानही असते; पण सज्जनांसाठी तो मार्ग सौम्य असतो.

मार्गे चैतानि दुः खानि असिपत्रवनान्विते । क्षुत्पिपासार्दितो नित्यं यमदृतैः प्रपीडितः ॥ २,१५.

त्या मार्गावर तलवारीच्या पानांच्या जंगलांसह अनेक दुःखं असतात; तो नेहमीच भूक आणि तहानेने त्रस्त असतो, यमाच्या दूतांनी छळला जातो.

अहन्यहनि वै प्रेतो योजनानां शतद्वयम् । चत्वारिंशत्तथा सप्त अहोरात्रेण गच्छति ॥ २,१५.

दररोज प्रेत दोनशे सत्तेचाळीस योजनांचं अंतर एक दिवस-रात्रीत पार करतो.

गृहीतो यमपाशैश्च हाहेति रुदिते तु सः । स्वगृहं तु परित्यज्य याम्यं पुरमनुव्रजेत् ॥ २,१५.

यमाच्या दोऱ्यांनी पकडला जाऊन, 'हाय हाय' असा रडत, तो आपलं घर सोडतो आणि यमाच्या नगरीकडे जातो.

क्रमेण याति स प्रेतः पुरं याम्यं शुभाशुभम् । अतीत्य तानितान्येव मार्गे पुरवराणि च ॥ २,१५.

हळूहळू तो प्रेत शुभ किंवा अशुभ अशा यमाच्या नगरीकडे जातो, आणि वाटेतल्या विविध नगरी ओलांडतो.

याम्यं सौरिपुरं नगेन्द्रभवनं गन्धर्वशैलागमौ । क्रोञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम् ॥ २,१५.

यमाची नगरी, सूर्याची नगरी, पर्वतराजाचं घर, गंधर्वांच्या डोंगरातलं ठिकाण, क्रौंच, क्रूर नगरी, विचित्र घरांची नगरी, संकटांनी आणि दुःखांनी भरलेली नगरी — अशा अनेक ठिकाणांतून तो जातो.

नानाक्रन्दपुरं सुतप्रभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुधर्मभीतभवनं याम्यं पुरं चाग्रतः ॥ २,१५.

अनेक रडण्याच्या नगरी, पुत्रांची वस्ती, रौद्र नगरी, पाण्याचा वर्षाव होणारी नगरी, थंडीने भरलेली नगरी, धर्माची भीती असलेली नगरी आणि पुढे यमाची नगरी — अशा सर्व ठिकाणी तो जातो.