गरुडपुराणम्

उपसंहारकस्तस्मादेनं स्वर्गं मृतं नय । इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत् ॥ २,१५.

'तू सर्वांचा संहार करणारा आहेस, म्हणून या मृताला स्वर्गात ने.' असं म्हणून क्रव्यादाची पूजा करून शरीराची आहुती द्यावी.

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः । लोमभ्यः स्वोतिवाक्येन कुर्याद्धोमं यथाविधि ॥ २,१५.

शरीर अर्धवट जळल्यावर तूपाची आहुती द्यावी; योग्य मंत्राने केसांसाठी हवन करावं.

चितामारोप्य तं प्रेतं हुनेदाज्याहुतिं ततः । यमाय चान्तकायेति मृत्यवे ब्रह्मणे तथा ॥ २,१५.

प्रेताला चितेवर ठेवून तूपाची आहुती द्यावी: 'यम, अंतक, मृत्यू आणि ब्रह्मा' यांना उद्देशून.

जातवेदोमुके देया एका प्रेतमुखे तथा । ऊर्ध्वं तु ज्वालयेद्वह्निं पूर्वभागे चितां पुनः ॥ २,१५.

एक आहुती अग्नीच्या तोंडात, एक प्रेताच्या तोंडात द्यावी; मग अग्नी वर पेटवावा आणि पुन्हा पूर्वेकडील बाजूने चिता पेटवावी.

अस्मात्त्वमधिजातोसि त्वदयं जायतां पुनः । असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ज्वलति पावकः ॥ २,१५.

'तू या अग्नीतून जन्मलास; पुन्हा तुझ्यातून जन्म होवो. हा अग्नी स्वर्गलोकासाठी प्रज्वलित होतो—स्वाहा!'

एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकाम् । ततो दाहः प्रकर्तव्यः पुत्रेण किल निश्चितम् ॥ २,१५.

मंत्रांसह तिळांसोबत तुपाची आहुती दिल्यावर, मग मुलानेच नक्कीच अंत्यसंस्कार करावा.

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् । दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनक्रियाम् ॥ २,१५.

मग जोरात रडावे, असे केल्याने त्याला दिलासा मिळतो. दहन झाल्यावर तिथे उरलेले अवशेष गोळा करण्याची विधी करावी.

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग । तावद्भूताः प्रतीक्षन्ते तं प्रेतं बान्धवार्थिनम् ॥ २,१५.

मृताच्या वेदना कमी करणारा पिंड द्यावा. तोपर्यंत त्या मृताला, आप्तांची वाट पाहणाऱ्या भुतांनी, तिथेच थांबवलेले असते.

दाहस्यानन्तरं कार्यं पुत्रैः स्नानं सचैलकम् । तिलोदकं ततो दद्यान्नामगोत्रेण तिष्ठतु ॥ २,१५.

दहनानंतर मुलांनी कपडे घालूनच स्नान करावे. नंतर तिळांचे पाणी, नाव आणि गोत्र सांगून अर्पण करावे.

ततो जनपदैः सर्वैर्दातव्या करतालिका । विष्णुर्विष्णुरिति ब्रूयाद्गुणैः प्रेतमुदीरयेत् ॥ २,१५.

नंतर गावातील सर्वांनी टाळ्या वाजवाव्यात. 'विष्णू, विष्णू' असे म्हणावे आणि मृताचे गुण सांगून त्याचे स्मरण करावे.

जनाः सर्वे समास्तस्य गृहमागत्य सर्वशः । द्वारस्य दक्षिणे भागे गोमयं गौरसर्षपान् ॥ २,१५.

सर्व लोक एकत्र येऊन त्याच्या घरी जावेत आणि दाराच्या दक्षिण बाजूला शेण व पिवळ्या मोहरीचे दाणे ठेवावेत.

निधाय वरुणं देवमन्तर्धाय स्ववेश्मनि । भक्षयेन्निम्बपत्राणि घृतं प्राश्य गृहं व्रजेत् ॥ २,१५.

घरात वरुण देवतेची स्थापना करून, निंबाची पाने खावीत, तूप चाखावे आणि मग घरात प्रवेश करावा.

केचिद्दुग्धेन सिञ्चन्ति चितास्थानं खगेश्वर । अश्रुपातं न कुर्वीत दद्यादस्मै जलाञ्जलीन् ॥ २,१५.

काही लोक चितेच्या जागी दूध शिंपडतात. अश्रू न सोडता, त्याला पाण्याचा अर्घ्य द्यावा.

श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः । अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥ २,१५.

नातेवाईकांनी सोडलेले कफ आणि अश्रू, मृताला अनिच्छेने भोगावे लागतात. म्हणून रडू नये, फक्त आपल्या शक्तीनुसार विधी करावेत.

दुग्धं च मृन्मये पात्रे तोयं दद्याद्दिनत्रयम् । सूर्ये चास्तं गते तार्क्ष्य वलभ्यां चत्वरेऽपि वा ॥ २,१५.

तीन दिवस सूर्यास्तानंतर, मातीच्या भांड्यात दूध आणि पाणी द्यावे, दारात किंवा अंगणात ठेवावे.

बद्धः संमूढहृदयो देहमिच्छन्कृतानुगः । श्मशानं चत्वरं गेहं वीक्षन्याम्यैः स नीयते ॥ २,१५.

शरीराची ओढ आणि कर्मांमध्ये गुंतलेला, मनाने गोंधळलेला तो, यमदूत त्याला स्मशान, दार किंवा घराकडे नेतात.

गर्ते पिण्डा दशाहं च दातव्याश्च दिनेदिने । जलाञ्जलीः प्रदातव्याः प्रेतमुद्दिश्य नित्यशः ॥ २,१५.

दहा दिवस दररोज खड्ड्यात पिंड द्यावा आणि नेहमी मृतासाठी पाण्याचा अर्घ्य अर्पण करावा.

तावद्वृद्धिश्च कर्तव्या यावत्पिण्डं दशाहिकम् । पुत्त्रेण हि क्रिया कार्या भार्यया तदभावतः ॥ २,१५.

दहा दिवसांचे पिंडदान पूर्ण होईपर्यंत वाढविधी करावा. विधी मुलाने करावेत, तो नसल्यास पत्नीने करावेत.

तदभावे च शिष्येण तदभावे सहोदरः । श्मशाने चान्यतीर्थे वा जलं पिण्डं च दापयेत् ॥ २,१५.

ती नसल्यास शिष्याने, तोही नसल्यास भावाने करावे. स्मशानात किंवा दुसऱ्या तीर्थस्थळी पाणी आणि पिंड द्यावेत.

ओदनानि च सक्तूंश्च शाकमूलफलादिना । प्रथमेऽहनि यद्दद्यात्तद्दद्यादुत्तरेऽहनि ॥ २,१५.

शिजवलेला भात, सत्तू, भाजी, कंद, फळे इत्यादी, पहिल्या दिवशी जे दिले तेच पुढच्या दिवसांतही द्यावे.

दिनानि दश पिण्डांश्च कुर्वन्त्यत्र सुतादयः । प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागाः खगेश्वर ॥ २,१५.

दहा दिवस मुलगे आणि इतरांनी पिंड तयार करावेत. दररोज हे पिंड चार भागांत विभागले जातात.

भागद्वयं तु देहार्थं प्रीतिदं भूतपञ्चके । तृतीयं यमदूतानां चतुर्थं चोपजीव्यति ॥ २,१५.

त्यातील दोन भाग शरीरासाठी, म्हणजे पंचमहाभूतांना तृप्त करणारे; तिसरा भाग यमदूतांसाठी आणि चौथा भाग उपजीविकेसाठी असतो.

अहोरात्रैस्तु नवभिः प्रेतो निष्पत्तिमाप्नुयात् । जन्तोर्निष्पन्नदेहस्य दशमे वलवत्क्षुधा ॥ २,१५.

नऊ दिवस-रात्रांत मृताला पूर्णता मिळते; तयार झालेल्या देहासाठी दहाव्या दिवशी भूक तीव्र होते.

न विधिर्नैव मन्त्रश्च न स्वधावाहनाशिषः । नाम गोत्रं समुच्चार्य यद्दत्तं तद्दशाहिकम् ॥ २,१५.

ना विधी, ना मंत्र, ना स्वधा, ना आशीर्वाद — फक्त नाव आणि गोत्र उच्चारून जे काही दिलं जातं, तेच दहा दिवस टिकतं.

दग्धे देहे पुनर्देहमेवमुत्पद्यते खग । प्रथमेऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते ॥ २,१५.

शरीर जळाल्यावर, पक्षी, त्याला नवं शरीर मिळतं; पहिल्या दिवशी दिलेल्या पिंडामुळे डोकं तयार होतं.

ग्रीवा स्कन्धौ द्वितीये च तृतीये हृदयं भवेत् । चतुर्थेन भवेत्पृष्ठं पञ्चमे नाभिरेव च ॥ २,१५.

दुसऱ्या दिवशी मान आणि खांदे, तिसऱ्या दिवशी हृदय, चौथ्या दिवशी पाठ, आणि पाचव्या दिवशी नाभी तयार होते.

षट्सप्तमे कटी गुह्यमृरू चाप्यष्टमे तथा । तालू पादौ च नवमे दशमेऽह्नि क्षुधा भवेत् ॥ २,१५.

सहाव्या आणि सातव्या दिवशी कंबर आणि गुप्तांग, आठव्या दिवशी मांड्या, नवव्या दिवशी टाळू आणि पाय, दहाव्या दिवशी भूक निर्माण होते.

देहं प्राप्तः क्षुधाविष्टो गृहे द्वारे च तिष्ठति । दशमेऽहनि यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु ॥ २,१५.

शरीर मिळाल्यावर आणि भुकेने त्रस्त होऊन तो घराच्या दारात उभा राहतो; दहाव्या दिवशी त्याला मांसासह पिंड द्यावा.

यतो देहे समुत्पन्ने प्रेतोऽतीव क्षुधान्वितः । अतस्त्वामिषबाह्येन क्षुधा तस्य न नश्यति ॥ २,१५.

शरीर तयार झाल्यावर प्रेताला फार भूक लागते; म्हणून मांसाशिवाय पिंड दिला तर त्याची भूक शमत नाही.