गरुडपुराणम्

न चोपघातं कुर्वन्ति भूताद्या देवयोनयः । विश्रामे भूतसंज्ञोऽयं तेन तत्र प्रदापयेत् ॥ २,१५.

मग भूतादी देवयोन्या त्रास देत नाहीत; विश्रांतीच्या ठिकाणी 'भूत' नावाचं दान तिथे द्यावं.

पिशाचा राक्षसा यक्षा ये चान्ये दिशि वासिनः । तस्य होतव्यदेहस्यनैवायोग्यत्वकारकाः ॥ २,१५.

पिशाच्च, राक्षस, यक्ष आणि इतर दिशांमध्ये राहणारे जीव मृताच्या शरीराला विधीसाठी अयोग्य करत नाहीत.

चितापिण्ढप्रभृतितः प्रेतत्वमुपजायते । चितायां साधकं नाम वदन्त्येके खगेश्वर ॥ २,१५.

चितेवर पिंड वगैरे विधी केल्यावर प्रेतावस्था येते; काही लोक चितेवर दिलेल्या पिंडाला 'साधक' असं म्हणतात, हे पक्षीराज.

केचित्तं प्रेतमेवाहुर्यथा कल्पविदो बुधाः । तदादि तत्रतत्रापि प्रेतनाम्ना प्रदीयते ॥ २,१५.

काही लोक त्याला 'प्रेत' असंही म्हणतात, जसं विधी जाणणारे विद्वान सांगतात; तिथून पुढे प्रत्येक ठिकाणी 'प्रेत' या नावाने दान दिलं जातं.

इत्येवं पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता । अन्यथा चोपघाताय पूर्वोक्तास्ते भवन्ति हि ॥ २,१५.

अशा प्रकारे पाच पिंडांनी शव विधीसाठी योग्य बनतो; अन्यथा, आधी सांगितल्याप्रमाणे, ते जीव त्रास देऊ शकतात.

उत्क्रामे प्रथमं पिण्डं तथा चार्धपयेपि च । चितायां तु तृतीयं स्यात्त्रयः पिण्डाश्च कल्पिताः ॥ २,१५.

पहिला पिंड मृत्यूच्या ठिकाणी, दुसरा अर्ध्या वाटेवर आणि तिसरा चितेवर दिला जातो; असे तीन पिंड ठरवले आहेत.

विधाता प्रथमे पिण्डे द्वितीये गरुडध्वजः । तृतीये यमदूताश्च प्रयोगः परिकीर्तितः ॥ २,१५.

पहिल्या पिंडात विधाता, दुसऱ्यात गरुडध्वज विष्णू आणि तिसऱ्यात यमदूतांना उद्देशून विधी सांगितला आहे.

दत्ते तृतीये पिण्डेऽस्मिन्देहदोषैः प्रमुच्यते । आधारभूतजीवश्चज्वलनैर्ज्वालयेच्चिताम् ॥ २,१५.

हा तिसरा पिंड दिल्यावर जीव शरीराच्या दोषांपासून मुक्त होतो; मग आधारभूत जीवाने अग्नीने चिता पेटवावी.

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् । अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्रः विधानतः ॥ २,१५.

स्वच्छ करून, लेप लावून, वेदी आखून, ती उचलून, पाणी शिंपडून, तिथे विधीप्रमाणे अग्नी स्थापित करावा.

पुष्पाक्षतैश्च सम्पूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् । त्वं भूतकृज्जगद्योने त्वं लोकपरिपालकः ॥ २,१५.

फुलं आणि अक्षता वाहून 'क्रव्याद' नावाच्या देवतेची पूजा करावी: 'तू भूतांचा कर्ता, जगाचा आधार, आणि लोकांचा रक्षक आहेस.'

उपसंहारकस्तस्मादेनं स्वर्गं मृतं नय । इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत् ॥ २,१५.

'तू सर्वांचा संहार करणारा आहेस, म्हणून या मृताला स्वर्गात ने.' असं म्हणून क्रव्यादाची पूजा करून शरीराची आहुती द्यावी.

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः । लोमभ्यः स्वोतिवाक्येन कुर्याद्धोमं यथाविधि ॥ २,१५.

शरीर अर्धवट जळल्यावर तूपाची आहुती द्यावी; योग्य मंत्राने केसांसाठी हवन करावं.

चितामारोप्य तं प्रेतं हुनेदाज्याहुतिं ततः । यमाय चान्तकायेति मृत्यवे ब्रह्मणे तथा ॥ २,१५.

प्रेताला चितेवर ठेवून तूपाची आहुती द्यावी: 'यम, अंतक, मृत्यू आणि ब्रह्मा' यांना उद्देशून.

जातवेदोमुके देया एका प्रेतमुखे तथा । ऊर्ध्वं तु ज्वालयेद्वह्निं पूर्वभागे चितां पुनः ॥ २,१५.

एक आहुती अग्नीच्या तोंडात, एक प्रेताच्या तोंडात द्यावी; मग अग्नी वर पेटवावा आणि पुन्हा पूर्वेकडील बाजूने चिता पेटवावी.

अस्मात्त्वमधिजातोसि त्वदयं जायतां पुनः । असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ज्वलति पावकः ॥ २,१५.

'तू या अग्नीतून जन्मलास; पुन्हा तुझ्यातून जन्म होवो. हा अग्नी स्वर्गलोकासाठी प्रज्वलित होतो—स्वाहा!'

एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकाम् । ततो दाहः प्रकर्तव्यः पुत्रेण किल निश्चितम् ॥ २,१५.

मंत्रांसह तिळांसोबत तुपाची आहुती दिल्यावर, मग मुलानेच नक्कीच अंत्यसंस्कार करावा.

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् । दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनक्रियाम् ॥ २,१५.

मग जोरात रडावे, असे केल्याने त्याला दिलासा मिळतो. दहन झाल्यावर तिथे उरलेले अवशेष गोळा करण्याची विधी करावी.

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग । तावद्भूताः प्रतीक्षन्ते तं प्रेतं बान्धवार्थिनम् ॥ २,१५.

मृताच्या वेदना कमी करणारा पिंड द्यावा. तोपर्यंत त्या मृताला, आप्तांची वाट पाहणाऱ्या भुतांनी, तिथेच थांबवलेले असते.

दाहस्यानन्तरं कार्यं पुत्रैः स्नानं सचैलकम् । तिलोदकं ततो दद्यान्नामगोत्रेण तिष्ठतु ॥ २,१५.

दहनानंतर मुलांनी कपडे घालूनच स्नान करावे. नंतर तिळांचे पाणी, नाव आणि गोत्र सांगून अर्पण करावे.

ततो जनपदैः सर्वैर्दातव्या करतालिका । विष्णुर्विष्णुरिति ब्रूयाद्गुणैः प्रेतमुदीरयेत् ॥ २,१५.

नंतर गावातील सर्वांनी टाळ्या वाजवाव्यात. 'विष्णू, विष्णू' असे म्हणावे आणि मृताचे गुण सांगून त्याचे स्मरण करावे.

जनाः सर्वे समास्तस्य गृहमागत्य सर्वशः । द्वारस्य दक्षिणे भागे गोमयं गौरसर्षपान् ॥ २,१५.

सर्व लोक एकत्र येऊन त्याच्या घरी जावेत आणि दाराच्या दक्षिण बाजूला शेण व पिवळ्या मोहरीचे दाणे ठेवावेत.

निधाय वरुणं देवमन्तर्धाय स्ववेश्मनि । भक्षयेन्निम्बपत्राणि घृतं प्राश्य गृहं व्रजेत् ॥ २,१५.

घरात वरुण देवतेची स्थापना करून, निंबाची पाने खावीत, तूप चाखावे आणि मग घरात प्रवेश करावा.

केचिद्दुग्धेन सिञ्चन्ति चितास्थानं खगेश्वर । अश्रुपातं न कुर्वीत दद्यादस्मै जलाञ्जलीन् ॥ २,१५.

काही लोक चितेच्या जागी दूध शिंपडतात. अश्रू न सोडता, त्याला पाण्याचा अर्घ्य द्यावा.

श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः । अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥ २,१५.

नातेवाईकांनी सोडलेले कफ आणि अश्रू, मृताला अनिच्छेने भोगावे लागतात. म्हणून रडू नये, फक्त आपल्या शक्तीनुसार विधी करावेत.

दुग्धं च मृन्मये पात्रे तोयं दद्याद्दिनत्रयम् । सूर्ये चास्तं गते तार्क्ष्य वलभ्यां चत्वरेऽपि वा ॥ २,१५.

तीन दिवस सूर्यास्तानंतर, मातीच्या भांड्यात दूध आणि पाणी द्यावे, दारात किंवा अंगणात ठेवावे.

बद्धः संमूढहृदयो देहमिच्छन्कृतानुगः । श्मशानं चत्वरं गेहं वीक्षन्याम्यैः स नीयते ॥ २,१५.

शरीराची ओढ आणि कर्मांमध्ये गुंतलेला, मनाने गोंधळलेला तो, यमदूत त्याला स्मशान, दार किंवा घराकडे नेतात.

गर्ते पिण्डा दशाहं च दातव्याश्च दिनेदिने । जलाञ्जलीः प्रदातव्याः प्रेतमुद्दिश्य नित्यशः ॥ २,१५.

दहा दिवस दररोज खड्ड्यात पिंड द्यावा आणि नेहमी मृतासाठी पाण्याचा अर्घ्य अर्पण करावा.

तावद्वृद्धिश्च कर्तव्या यावत्पिण्डं दशाहिकम् । पुत्त्रेण हि क्रिया कार्या भार्यया तदभावतः ॥ २,१५.

दहा दिवसांचे पिंडदान पूर्ण होईपर्यंत वाढविधी करावा. विधी मुलाने करावेत, तो नसल्यास पत्नीने करावेत.

तदभावे च शिष्येण तदभावे सहोदरः । श्मशाने चान्यतीर्थे वा जलं पिण्डं च दापयेत् ॥ २,१५.

ती नसल्यास शिष्याने, तोही नसल्यास भावाने करावे. स्मशानात किंवा दुसऱ्या तीर्थस्थळी पाणी आणि पिंड द्यावेत.