गरुडपुराणम्

को गर्वः क्रियते तार्क्ष्य क्षणविध्वंसिभिर्नरैः । दानं वित्तादृता वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः ॥ २,१५.

तार्क्ष्य, क्षणात नष्ट होणाऱ्या माणसांना अभिमान कसला? दान, संपत्ती, बोलणे, कीर्ती, धर्म आणि आयुष्य हे सर्व दानावर अवलंबून असतात.

परोपकरणं कायादसतः सारमुद्धृतम् । तस्यैवं नीयमानस्य दूताः सन्तर्जयन्ति हि ॥ २,१५.

दुष्टांच्या शरीरातून दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी केलेल्या चांगल्या कर्माचाच सारांश घेतला जातो; त्याला नेत असताना यमदूत त्याला वारंवार धमकावतात.

दर्शयन्तो भयं तीव्रं नरकाय पुनः पुनः । शीघ्रं प्रचल दुष्टात्मन् गतोऽसित्वं यमालये ॥ २,१५.

ते त्याला नरकाची तीव्र भीती पुन्हा पुन्हा दाखवतात आणि म्हणतात, 'लवकर चल, दुष्ट आत्म्या, तू यमाच्या घरी पोहोचला आहेस.'

कुंभीपाकादिनरकांस्त्वां नेष्यामश्च मा चिरम् । एवं वाचस्तदा शृण्वन्बन्धूनां रुदितं तथा ॥ २,१५.

'आम्ही तुला लवकरच कुंभीपाक वगैरे नरकात घेऊन जाऊ, उशीर करू नकोस.' अशी वचने ऐकताना, तो आपल्या नातेवाईकांचे रडणेही ऐकतो.

उच्चैर्हाहेति विलपन्नीयते यमकिङ्करैः । स्थाने श्राद्धं प्रकुर्वीत तथा चेकादशेऽहनि ॥ २,१५.

तो मोठ्याने 'हाहा' करत रडत असताना यमाचे सेवक त्याला नेतात; त्या वेळी श्राद्ध करावे, तसेच एकादश दिवशीही करावे.

मृस्योत्क्रान्तिसमयात्षट्पिण्डान्क्रमशो ददेत् । मृतस्थाने तथा द्वारे चत्वरे तार्क्ष्य कारणात् ॥ २,१५.

मृत्यूच्या क्षणापासून सहा पिंड एकामागोमाग द्यावेत; मृत्यूच्या जागी, दाराशी आणि चौकात, हे तार्क्ष्य, म्हणूनच हे केले जाते.

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने च षट् । शृणु तत्कारणं तार्क्ष्य षट्पिण्डपरिकल्पने ॥ २,१५.

विश्रांतीच्या जागी, लाकडी चितेवर आणि एकत्र करण्याच्या ठिकाणीही सहा पिंड द्यावेत; तार्क्ष्य, सहा पिंड का द्यावेत ते मी सांगतो, ऐक.

मृतस्थाने शवो नाम तेन नाम्ना प्रदीयते । तेन दत्तेन तृप्यन्ति गृहवास्त्वधिदेवताः ॥ २,१५.

मृत्यूच्या ठिकाणी 'शव' नावाचं एक दान दिलं जातं; या दानामुळे घरातील वास्तुदेवता आणि इतर देवता तृप्त होतात.

तेन भूमिर्भवेत्तुष्टातदधिष्ठातृदेवता । द्वारे तु पिण्डं देयं च पान्थमित्यभिधाय तु ॥ २,१५.

या दानामुळे भूमी आणि तिच्या अधिष्ठान देवता प्रसन्न होतात; दाराजवळ 'पंथ' नावाचं एक दान द्यावं.

दत्तेन तेन प्रीणन्ति द्वारस्था गृहदेवताः । चत्वरे खेचरो नाम तमुद्दिश्य प्रदापयेत् ॥ २,१५.

या दानामुळे दाराजवळ असलेल्या घराच्या देवता संतुष्ट होतात; अंगणात 'खेचर' नावाचं दान त्यांना उद्देशून द्यावं.

न चोपघातं कुर्वन्ति भूताद्या देवयोनयः । विश्रामे भूतसंज्ञोऽयं तेन तत्र प्रदापयेत् ॥ २,१५.

मग भूतादी देवयोन्या त्रास देत नाहीत; विश्रांतीच्या ठिकाणी 'भूत' नावाचं दान तिथे द्यावं.

पिशाचा राक्षसा यक्षा ये चान्ये दिशि वासिनः । तस्य होतव्यदेहस्यनैवायोग्यत्वकारकाः ॥ २,१५.

पिशाच्च, राक्षस, यक्ष आणि इतर दिशांमध्ये राहणारे जीव मृताच्या शरीराला विधीसाठी अयोग्य करत नाहीत.

चितापिण्ढप्रभृतितः प्रेतत्वमुपजायते । चितायां साधकं नाम वदन्त्येके खगेश्वर ॥ २,१५.

चितेवर पिंड वगैरे विधी केल्यावर प्रेतावस्था येते; काही लोक चितेवर दिलेल्या पिंडाला 'साधक' असं म्हणतात, हे पक्षीराज.

केचित्तं प्रेतमेवाहुर्यथा कल्पविदो बुधाः । तदादि तत्रतत्रापि प्रेतनाम्ना प्रदीयते ॥ २,१५.

काही लोक त्याला 'प्रेत' असंही म्हणतात, जसं विधी जाणणारे विद्वान सांगतात; तिथून पुढे प्रत्येक ठिकाणी 'प्रेत' या नावाने दान दिलं जातं.

इत्येवं पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता । अन्यथा चोपघाताय पूर्वोक्तास्ते भवन्ति हि ॥ २,१५.

अशा प्रकारे पाच पिंडांनी शव विधीसाठी योग्य बनतो; अन्यथा, आधी सांगितल्याप्रमाणे, ते जीव त्रास देऊ शकतात.

उत्क्रामे प्रथमं पिण्डं तथा चार्धपयेपि च । चितायां तु तृतीयं स्यात्त्रयः पिण्डाश्च कल्पिताः ॥ २,१५.

पहिला पिंड मृत्यूच्या ठिकाणी, दुसरा अर्ध्या वाटेवर आणि तिसरा चितेवर दिला जातो; असे तीन पिंड ठरवले आहेत.

विधाता प्रथमे पिण्डे द्वितीये गरुडध्वजः । तृतीये यमदूताश्च प्रयोगः परिकीर्तितः ॥ २,१५.

पहिल्या पिंडात विधाता, दुसऱ्यात गरुडध्वज विष्णू आणि तिसऱ्यात यमदूतांना उद्देशून विधी सांगितला आहे.

दत्ते तृतीये पिण्डेऽस्मिन्देहदोषैः प्रमुच्यते । आधारभूतजीवश्चज्वलनैर्ज्वालयेच्चिताम् ॥ २,१५.

हा तिसरा पिंड दिल्यावर जीव शरीराच्या दोषांपासून मुक्त होतो; मग आधारभूत जीवाने अग्नीने चिता पेटवावी.

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् । अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्रः विधानतः ॥ २,१५.

स्वच्छ करून, लेप लावून, वेदी आखून, ती उचलून, पाणी शिंपडून, तिथे विधीप्रमाणे अग्नी स्थापित करावा.

पुष्पाक्षतैश्च सम्पूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् । त्वं भूतकृज्जगद्योने त्वं लोकपरिपालकः ॥ २,१५.

फुलं आणि अक्षता वाहून 'क्रव्याद' नावाच्या देवतेची पूजा करावी: 'तू भूतांचा कर्ता, जगाचा आधार, आणि लोकांचा रक्षक आहेस.'

उपसंहारकस्तस्मादेनं स्वर्गं मृतं नय । इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत् ॥ २,१५.

'तू सर्वांचा संहार करणारा आहेस, म्हणून या मृताला स्वर्गात ने.' असं म्हणून क्रव्यादाची पूजा करून शरीराची आहुती द्यावी.

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः । लोमभ्यः स्वोतिवाक्येन कुर्याद्धोमं यथाविधि ॥ २,१५.

शरीर अर्धवट जळल्यावर तूपाची आहुती द्यावी; योग्य मंत्राने केसांसाठी हवन करावं.

चितामारोप्य तं प्रेतं हुनेदाज्याहुतिं ततः । यमाय चान्तकायेति मृत्यवे ब्रह्मणे तथा ॥ २,१५.

प्रेताला चितेवर ठेवून तूपाची आहुती द्यावी: 'यम, अंतक, मृत्यू आणि ब्रह्मा' यांना उद्देशून.

जातवेदोमुके देया एका प्रेतमुखे तथा । ऊर्ध्वं तु ज्वालयेद्वह्निं पूर्वभागे चितां पुनः ॥ २,१५.

एक आहुती अग्नीच्या तोंडात, एक प्रेताच्या तोंडात द्यावी; मग अग्नी वर पेटवावा आणि पुन्हा पूर्वेकडील बाजूने चिता पेटवावी.

अस्मात्त्वमधिजातोसि त्वदयं जायतां पुनः । असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ज्वलति पावकः ॥ २,१५.

'तू या अग्नीतून जन्मलास; पुन्हा तुझ्यातून जन्म होवो. हा अग्नी स्वर्गलोकासाठी प्रज्वलित होतो—स्वाहा!'

एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकाम् । ततो दाहः प्रकर्तव्यः पुत्रेण किल निश्चितम् ॥ २,१५.

मंत्रांसह तिळांसोबत तुपाची आहुती दिल्यावर, मग मुलानेच नक्कीच अंत्यसंस्कार करावा.

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् । दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनक्रियाम् ॥ २,१५.

मग जोरात रडावे, असे केल्याने त्याला दिलासा मिळतो. दहन झाल्यावर तिथे उरलेले अवशेष गोळा करण्याची विधी करावी.

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग । तावद्भूताः प्रतीक्षन्ते तं प्रेतं बान्धवार्थिनम् ॥ २,१५.

मृताच्या वेदना कमी करणारा पिंड द्यावा. तोपर्यंत त्या मृताला, आप्तांची वाट पाहणाऱ्या भुतांनी, तिथेच थांबवलेले असते.

दाहस्यानन्तरं कार्यं पुत्रैः स्नानं सचैलकम् । तिलोदकं ततो दद्यान्नामगोत्रेण तिष्ठतु ॥ २,१५.

दहनानंतर मुलांनी कपडे घालूनच स्नान करावे. नंतर तिळांचे पाणी, नाव आणि गोत्र सांगून अर्पण करावे.