गरुडपुराणम्

प्रचलन्ति ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः । एकीभूतं जगत्पश्येद्दैवी दृष्टिः प्रजायते ॥ २,१५.

मग प्राण यमाच्या सेवकांसोबत निघून जातात; त्या वेळी दिव्य दृष्टी येते आणि सर्व जग एकसारखे दिसते.

बीभत्सं दारुणं रूपं प्रणैः कण्ठं समाश्रितैः । फेनमुद्गिरते कोपि मुखं लालाकुलं भवेत् ॥ २,१५.

भयंकर आणि भीतीदायक रूप समोर येते; प्राण घशात अडकतात, तोंडातून फेस येतो आणि तोंड लाळेने भरते.

दुरात्मानश्च ताड्यन्ते किङ्करैः पाशबन्धनैः । सुखेन कृतिनस्तत्र नीयन्ते नाकनायकैः ॥ २,१५.

दुष्ट लोकांना यमाच्या सेवकांकडून दोऱ्यांनी बांधून मारले जाते; पण पुण्यवानांना स्वर्गातील देवदूत सुखाने घेऊन जातात.

दुः खेन पापिनो यान्ति यममार्गे च दुर्गमे । यमश्चतुर्भुजो भूत्वा शङ्खचक्रगदादिभृत् ॥ २,१५.

पापी लोकांना यमाचा मार्ग खूप कठीण वाटतो; यम स्वतः चार हातांनी, शंख, चक्र, गदा आणि इतर आयुधे घेऊन प्रकट होतो.

पुण्यकर्मरतान्सम्यक्शुभान्मित्रवदाचरेत् । आहूय पापिनः सर्वान्यमो दण्डेन रज्जयेत् ॥ २,१५.

पुण्य करणाऱ्यांशी तो मित्रासारखा प्रेमाने वागतो; पण सर्व पाप्यांना बोलावून, आपला दंड दाखवून त्यांना आवरतो.

प्रलयाम्बुदनिर्घोषस्त्वञ्जनाद्रिसमप्रभः । महिषस्थो दुराराध्यो विद्युत्तेजः समद्युतिः ॥ २,१५.

तो वादळाच्या गडगडाटासारखा आवाज करतो, अंजन पर्वतासारखा काळा चमकतो, म्हशीवर बसतो, प्रसन्न करणे कठीण असतो आणि त्याचा तेज विजेसारखा असतो.

योजनत्रयविस्तारदेहो रौद्रोऽतिभीषणः । लोहदण्डधरो भीमः पाशपाणिर्दुराकृतिः ॥ २,१५.

त्याचे शरीर तीन योजन लांब, रौद्र आणि अतिशय भीषण असते; लोखंडाचा दंड हातात असतो, तो भयंकर दिसतो, आणि त्याच्या हातात फास असतो.

वक्रनेत्रोऽतिभयदो दर्शनं याति पापिनाम् । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो हाहा कुर्वन् कलेवरात् ॥ २,१५.

त्याच्या वाकड्या डोळ्यांनी पाप्यांना मोठी भीती वाटते; अंगठ्याएवढा झालेला माणूस 'हाहा' करत शरीर सोडतो.

तदैव नीयते दूतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम् । निर्विचेष्टं शरीरं तु प्राणैर्मुक्तं जुगुप्सितम् ॥ २,१५.

त्या वेळी यमाचे दूत त्याला घेऊन जातात, आपले घर मागे राहते; प्राण गेलेले शरीर निष्प्राण आणि घृणास्पद होते.

अस्पृश्यं जायते तूर्णं दुर्गन्धं सर्वनिन्दितम् । त्रिधावस्था हि देहस्य कृमिविड्मस्मसंज्ञिता ॥ २,१५.

ते लगेचच अस्पृश्य, दुर्गंधी आणि सगळ्यांना निंदनीय होते; शरीराची तीन अवस्था असतात—किडा, विष्ठा आणि राख.

को गर्वः क्रियते तार्क्ष्य क्षणविध्वंसिभिर्नरैः । दानं वित्तादृता वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः ॥ २,१५.

तार्क्ष्य, क्षणात नष्ट होणाऱ्या माणसांना अभिमान कसला? दान, संपत्ती, बोलणे, कीर्ती, धर्म आणि आयुष्य हे सर्व दानावर अवलंबून असतात.

परोपकरणं कायादसतः सारमुद्धृतम् । तस्यैवं नीयमानस्य दूताः सन्तर्जयन्ति हि ॥ २,१५.

दुष्टांच्या शरीरातून दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी केलेल्या चांगल्या कर्माचाच सारांश घेतला जातो; त्याला नेत असताना यमदूत त्याला वारंवार धमकावतात.

दर्शयन्तो भयं तीव्रं नरकाय पुनः पुनः । शीघ्रं प्रचल दुष्टात्मन् गतोऽसित्वं यमालये ॥ २,१५.

ते त्याला नरकाची तीव्र भीती पुन्हा पुन्हा दाखवतात आणि म्हणतात, 'लवकर चल, दुष्ट आत्म्या, तू यमाच्या घरी पोहोचला आहेस.'

कुंभीपाकादिनरकांस्त्वां नेष्यामश्च मा चिरम् । एवं वाचस्तदा शृण्वन्बन्धूनां रुदितं तथा ॥ २,१५.

'आम्ही तुला लवकरच कुंभीपाक वगैरे नरकात घेऊन जाऊ, उशीर करू नकोस.' अशी वचने ऐकताना, तो आपल्या नातेवाईकांचे रडणेही ऐकतो.

उच्चैर्हाहेति विलपन्नीयते यमकिङ्करैः । स्थाने श्राद्धं प्रकुर्वीत तथा चेकादशेऽहनि ॥ २,१५.

तो मोठ्याने 'हाहा' करत रडत असताना यमाचे सेवक त्याला नेतात; त्या वेळी श्राद्ध करावे, तसेच एकादश दिवशीही करावे.

मृस्योत्क्रान्तिसमयात्षट्पिण्डान्क्रमशो ददेत् । मृतस्थाने तथा द्वारे चत्वरे तार्क्ष्य कारणात् ॥ २,१५.

मृत्यूच्या क्षणापासून सहा पिंड एकामागोमाग द्यावेत; मृत्यूच्या जागी, दाराशी आणि चौकात, हे तार्क्ष्य, म्हणूनच हे केले जाते.

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने च षट् । शृणु तत्कारणं तार्क्ष्य षट्पिण्डपरिकल्पने ॥ २,१५.

विश्रांतीच्या जागी, लाकडी चितेवर आणि एकत्र करण्याच्या ठिकाणीही सहा पिंड द्यावेत; तार्क्ष्य, सहा पिंड का द्यावेत ते मी सांगतो, ऐक.

मृतस्थाने शवो नाम तेन नाम्ना प्रदीयते । तेन दत्तेन तृप्यन्ति गृहवास्त्वधिदेवताः ॥ २,१५.

मृत्यूच्या ठिकाणी 'शव' नावाचं एक दान दिलं जातं; या दानामुळे घरातील वास्तुदेवता आणि इतर देवता तृप्त होतात.

तेन भूमिर्भवेत्तुष्टातदधिष्ठातृदेवता । द्वारे तु पिण्डं देयं च पान्थमित्यभिधाय तु ॥ २,१५.

या दानामुळे भूमी आणि तिच्या अधिष्ठान देवता प्रसन्न होतात; दाराजवळ 'पंथ' नावाचं एक दान द्यावं.

दत्तेन तेन प्रीणन्ति द्वारस्था गृहदेवताः । चत्वरे खेचरो नाम तमुद्दिश्य प्रदापयेत् ॥ २,१५.

या दानामुळे दाराजवळ असलेल्या घराच्या देवता संतुष्ट होतात; अंगणात 'खेचर' नावाचं दान त्यांना उद्देशून द्यावं.

न चोपघातं कुर्वन्ति भूताद्या देवयोनयः । विश्रामे भूतसंज्ञोऽयं तेन तत्र प्रदापयेत् ॥ २,१५.

मग भूतादी देवयोन्या त्रास देत नाहीत; विश्रांतीच्या ठिकाणी 'भूत' नावाचं दान तिथे द्यावं.

पिशाचा राक्षसा यक्षा ये चान्ये दिशि वासिनः । तस्य होतव्यदेहस्यनैवायोग्यत्वकारकाः ॥ २,१५.

पिशाच्च, राक्षस, यक्ष आणि इतर दिशांमध्ये राहणारे जीव मृताच्या शरीराला विधीसाठी अयोग्य करत नाहीत.

चितापिण्ढप्रभृतितः प्रेतत्वमुपजायते । चितायां साधकं नाम वदन्त्येके खगेश्वर ॥ २,१५.

चितेवर पिंड वगैरे विधी केल्यावर प्रेतावस्था येते; काही लोक चितेवर दिलेल्या पिंडाला 'साधक' असं म्हणतात, हे पक्षीराज.

केचित्तं प्रेतमेवाहुर्यथा कल्पविदो बुधाः । तदादि तत्रतत्रापि प्रेतनाम्ना प्रदीयते ॥ २,१५.

काही लोक त्याला 'प्रेत' असंही म्हणतात, जसं विधी जाणणारे विद्वान सांगतात; तिथून पुढे प्रत्येक ठिकाणी 'प्रेत' या नावाने दान दिलं जातं.

इत्येवं पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता । अन्यथा चोपघाताय पूर्वोक्तास्ते भवन्ति हि ॥ २,१५.

अशा प्रकारे पाच पिंडांनी शव विधीसाठी योग्य बनतो; अन्यथा, आधी सांगितल्याप्रमाणे, ते जीव त्रास देऊ शकतात.

उत्क्रामे प्रथमं पिण्डं तथा चार्धपयेपि च । चितायां तु तृतीयं स्यात्त्रयः पिण्डाश्च कल्पिताः ॥ २,१५.

पहिला पिंड मृत्यूच्या ठिकाणी, दुसरा अर्ध्या वाटेवर आणि तिसरा चितेवर दिला जातो; असे तीन पिंड ठरवले आहेत.

विधाता प्रथमे पिण्डे द्वितीये गरुडध्वजः । तृतीये यमदूताश्च प्रयोगः परिकीर्तितः ॥ २,१५.

पहिल्या पिंडात विधाता, दुसऱ्यात गरुडध्वज विष्णू आणि तिसऱ्यात यमदूतांना उद्देशून विधी सांगितला आहे.

दत्ते तृतीये पिण्डेऽस्मिन्देहदोषैः प्रमुच्यते । आधारभूतजीवश्चज्वलनैर्ज्वालयेच्चिताम् ॥ २,१५.

हा तिसरा पिंड दिल्यावर जीव शरीराच्या दोषांपासून मुक्त होतो; मग आधारभूत जीवाने अग्नीने चिता पेटवावी.

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् । अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्रः विधानतः ॥ २,१५.

स्वच्छ करून, लेप लावून, वेदी आखून, ती उचलून, पाणी शिंपडून, तिथे विधीप्रमाणे अग्नी स्थापित करावा.