गरुडपुराणम्

निमित्तमात्रं सर्वेषां कृतकर्मानुसारतः । यस्य यो विहितो मृत्युः स तं ध्रुवमवाप्नुयात् ॥ २,१५.

सर्वजण आपापल्या कर्मानुसार फक्त निमित्तमात्र असतात. ज्याचा मृत्यू ठरलेला आहे, तो नक्कीच घडतो.

कर्मयोगाद्यदा देही मुञ्चत्यत्र निजं वपुः । तदा भूमिगतं कुर्याद्गोमयेनोपलिप्य च ॥ २,१५.

कर्माच्या योगाने जेव्हा जीव आपले शरीर सोडतो, तेव्हा ते शरीर जमिनीवर ठेवून गोमयाने लिंपावे.

तिलान्दर्भान्विकीर्याथ मुखे स्वर्णं विनिः क्षिपेत् । तुलसींसन्निधौ कृत्वा शालग्रामशिलां तथा ॥ २,१५.

तीळ आणि दुर्वा पसराव्यात, तोंडात सोने ठेवावे. जवळ तुळशी ठेवावी आणि शाळग्राम शिला देखील ठेवावी.

सेतु (एवं) सामादिसूक्तैस्तु मरणं मुक्तिदायकम् । शलाकास्वर्णविक्षपैः प्रतप्राणिगृहेषुच ॥ २,१५.

सामादी सूक्तांनी मृत्यू मुक्तिदायक होतो. मृताच्या घरी सोन्याच्या काड्या विखराव्यात.

एका वक्त्रे तु दातव्या घ्राणयुग्मे तथा पुनः । अक्ष्णोश्च कर्णयोश्चैव द्वेद्वे देये यथाक्रमम् ॥ २,१५.

तोंडात एक वस्तू ठेवावी, नाकाच्या दोन्ही छिद्रांतही ठेवावी. डोळे आणि कान यांमध्ये प्रत्येकी दोन वस्तू योग्य क्रमाने ठेवाव्यात.

अथ लिङ्गे तथा चैका त्वेकां ब्रह्माण्डकेक्षिपेत् । करयुग्मे च कण्ठे च तुलसीं च प्रदापयेत् ॥ २,१५.

लिंगावर एक आणि ब्रह्मरंध्रात एक वस्तू ठेवावी. दोन्ही हातात आणि गळ्यात तुळशी द्यावी.

वस्त्रयुग्मं च दातव्यं कङ्कुमैश्चाक्षतैर्यजेत् । पुष्पमालायुतं कुर्यादन्यद्वारेण सन्नयेत् ॥ २,१५.

वस्त्रांची जोडी द्यावी, कंकण आणि अक्षता याने पूजा करावी. फुलांची माळ घालावी आणि इतर वस्तू दाराजवळ ठेवाव्यात.

पुत्रस्तु बान्धवैः सार्धं विप्रस्तु पुरवासिभिः । पितुः प्रेतं स्वयं पुत्रः स्कन्धमारोप्य बान्धवैः ॥ २,१५.

मुलगा नातेवाईकांसह आणि ब्राह्मण गावकऱ्यांसह, वडिलांचे प्रेत उचलावे. मुलगाच नातेवाईकांच्या मदतीने प्रेत आपल्या खांद्यावर घ्यावे.

गत्वा श्मशानदेशे तु प्राड्मुखश्चोत्तरामुखम् । अदग्धपूर्वा या भूमिश्चितां तत्रैव कारयेत् ॥ २,१५.

श्मशानभूमीत पोहोचल्यावर, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, जिथे आधी जाळलेले नाही तिथे चितेची तयारी करावी.

श्रीखण्डतुलसीकाष्ठसमित्पालाशसंभृताम् । विकलेन्द्रियसङ्घाते चैतन्ये जडतां गते ॥ २,१५.

चंदन, तुळशी, कुशा, समिधा आणि पाळस यांची तयारी केली जाते, आणि जेव्हा इंद्रिये अस्वस्थ होतात, चेतना जडपणाकडे जाते.

प्रचलन्ति ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः । एकीभूतं जगत्पश्येद्दैवी दृष्टिः प्रजायते ॥ २,१५.

मग प्राण यमाच्या सेवकांसोबत निघून जातात; त्या वेळी दिव्य दृष्टी येते आणि सर्व जग एकसारखे दिसते.

बीभत्सं दारुणं रूपं प्रणैः कण्ठं समाश्रितैः । फेनमुद्गिरते कोपि मुखं लालाकुलं भवेत् ॥ २,१५.

भयंकर आणि भीतीदायक रूप समोर येते; प्राण घशात अडकतात, तोंडातून फेस येतो आणि तोंड लाळेने भरते.

दुरात्मानश्च ताड्यन्ते किङ्करैः पाशबन्धनैः । सुखेन कृतिनस्तत्र नीयन्ते नाकनायकैः ॥ २,१५.

दुष्ट लोकांना यमाच्या सेवकांकडून दोऱ्यांनी बांधून मारले जाते; पण पुण्यवानांना स्वर्गातील देवदूत सुखाने घेऊन जातात.

दुः खेन पापिनो यान्ति यममार्गे च दुर्गमे । यमश्चतुर्भुजो भूत्वा शङ्खचक्रगदादिभृत् ॥ २,१५.

पापी लोकांना यमाचा मार्ग खूप कठीण वाटतो; यम स्वतः चार हातांनी, शंख, चक्र, गदा आणि इतर आयुधे घेऊन प्रकट होतो.

पुण्यकर्मरतान्सम्यक्शुभान्मित्रवदाचरेत् । आहूय पापिनः सर्वान्यमो दण्डेन रज्जयेत् ॥ २,१५.

पुण्य करणाऱ्यांशी तो मित्रासारखा प्रेमाने वागतो; पण सर्व पाप्यांना बोलावून, आपला दंड दाखवून त्यांना आवरतो.

प्रलयाम्बुदनिर्घोषस्त्वञ्जनाद्रिसमप्रभः । महिषस्थो दुराराध्यो विद्युत्तेजः समद्युतिः ॥ २,१५.

तो वादळाच्या गडगडाटासारखा आवाज करतो, अंजन पर्वतासारखा काळा चमकतो, म्हशीवर बसतो, प्रसन्न करणे कठीण असतो आणि त्याचा तेज विजेसारखा असतो.

योजनत्रयविस्तारदेहो रौद्रोऽतिभीषणः । लोहदण्डधरो भीमः पाशपाणिर्दुराकृतिः ॥ २,१५.

त्याचे शरीर तीन योजन लांब, रौद्र आणि अतिशय भीषण असते; लोखंडाचा दंड हातात असतो, तो भयंकर दिसतो, आणि त्याच्या हातात फास असतो.

वक्रनेत्रोऽतिभयदो दर्शनं याति पापिनाम् । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो हाहा कुर्वन् कलेवरात् ॥ २,१५.

त्याच्या वाकड्या डोळ्यांनी पाप्यांना मोठी भीती वाटते; अंगठ्याएवढा झालेला माणूस 'हाहा' करत शरीर सोडतो.

तदैव नीयते दूतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम् । निर्विचेष्टं शरीरं तु प्राणैर्मुक्तं जुगुप्सितम् ॥ २,१५.

त्या वेळी यमाचे दूत त्याला घेऊन जातात, आपले घर मागे राहते; प्राण गेलेले शरीर निष्प्राण आणि घृणास्पद होते.

अस्पृश्यं जायते तूर्णं दुर्गन्धं सर्वनिन्दितम् । त्रिधावस्था हि देहस्य कृमिविड्मस्मसंज्ञिता ॥ २,१५.

ते लगेचच अस्पृश्य, दुर्गंधी आणि सगळ्यांना निंदनीय होते; शरीराची तीन अवस्था असतात—किडा, विष्ठा आणि राख.

को गर्वः क्रियते तार्क्ष्य क्षणविध्वंसिभिर्नरैः । दानं वित्तादृता वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः ॥ २,१५.

तार्क्ष्य, क्षणात नष्ट होणाऱ्या माणसांना अभिमान कसला? दान, संपत्ती, बोलणे, कीर्ती, धर्म आणि आयुष्य हे सर्व दानावर अवलंबून असतात.

परोपकरणं कायादसतः सारमुद्धृतम् । तस्यैवं नीयमानस्य दूताः सन्तर्जयन्ति हि ॥ २,१५.

दुष्टांच्या शरीरातून दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी केलेल्या चांगल्या कर्माचाच सारांश घेतला जातो; त्याला नेत असताना यमदूत त्याला वारंवार धमकावतात.

दर्शयन्तो भयं तीव्रं नरकाय पुनः पुनः । शीघ्रं प्रचल दुष्टात्मन् गतोऽसित्वं यमालये ॥ २,१५.

ते त्याला नरकाची तीव्र भीती पुन्हा पुन्हा दाखवतात आणि म्हणतात, 'लवकर चल, दुष्ट आत्म्या, तू यमाच्या घरी पोहोचला आहेस.'

कुंभीपाकादिनरकांस्त्वां नेष्यामश्च मा चिरम् । एवं वाचस्तदा शृण्वन्बन्धूनां रुदितं तथा ॥ २,१५.

'आम्ही तुला लवकरच कुंभीपाक वगैरे नरकात घेऊन जाऊ, उशीर करू नकोस.' अशी वचने ऐकताना, तो आपल्या नातेवाईकांचे रडणेही ऐकतो.

उच्चैर्हाहेति विलपन्नीयते यमकिङ्करैः । स्थाने श्राद्धं प्रकुर्वीत तथा चेकादशेऽहनि ॥ २,१५.

तो मोठ्याने 'हाहा' करत रडत असताना यमाचे सेवक त्याला नेतात; त्या वेळी श्राद्ध करावे, तसेच एकादश दिवशीही करावे.

मृस्योत्क्रान्तिसमयात्षट्पिण्डान्क्रमशो ददेत् । मृतस्थाने तथा द्वारे चत्वरे तार्क्ष्य कारणात् ॥ २,१५.

मृत्यूच्या क्षणापासून सहा पिंड एकामागोमाग द्यावेत; मृत्यूच्या जागी, दाराशी आणि चौकात, हे तार्क्ष्य, म्हणूनच हे केले जाते.

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने च षट् । शृणु तत्कारणं तार्क्ष्य षट्पिण्डपरिकल्पने ॥ २,१५.

विश्रांतीच्या जागी, लाकडी चितेवर आणि एकत्र करण्याच्या ठिकाणीही सहा पिंड द्यावेत; तार्क्ष्य, सहा पिंड का द्यावेत ते मी सांगतो, ऐक.

मृतस्थाने शवो नाम तेन नाम्ना प्रदीयते । तेन दत्तेन तृप्यन्ति गृहवास्त्वधिदेवताः ॥ २,१५.

मृत्यूच्या ठिकाणी 'शव' नावाचं एक दान दिलं जातं; या दानामुळे घरातील वास्तुदेवता आणि इतर देवता तृप्त होतात.

तेन भूमिर्भवेत्तुष्टातदधिष्ठातृदेवता । द्वारे तु पिण्डं देयं च पान्थमित्यभिधाय तु ॥ २,१५.

या दानामुळे भूमी आणि तिच्या अधिष्ठान देवता प्रसन्न होतात; दाराजवळ 'पंथ' नावाचं एक दान द्यावं.